1. Uyuşmazlığın Konusu ve Hukuki Sorun
Fabrika ve depo binalarında, turizm tesislerinde, konut şantiyelerinde, iş merkezlerinde ve restoran/mağaza tadilatlarında belediye yapı kontrol ekipleri tarafından yapılan denetimler sonucunda düzenlenip belediye encümenlerince karara bağlanan 3194 sayılı İmar Kanunu m. 32 (ruhsata uygun hale getirme / yıkım kararı) ve m. 42 (idari imar para cezası) işlemleri milyonlarca liralık mali yük ve faaliyetin durması riski doğurmaktadır. Üstelik bu işlemlerle eş zamanlı olarak TCK m. 184 kapsamında imar kirliliğine neden olma suçundan savcılığa suç duyurusunda bulunulmaktadır.
Uygulamada belediye zabıta veya teknik ekiplerinin saha ölçümü yapmaksızın masa başında soyut ifadelerle Yapı Tatil Zaptı düzenlediği, sadece teras kapaması veya sundurma yapılmışken tüm fabrikanın/binanın toplam inşaat metrekaresi üzerinden fahiş para cezası hesapladığı ve kiracının ya da eski malikin yaptığı tadilatın cezasını doğrudan tapudaki tüm paydaşlara kestiği sıkça görülmektedir. İdare Mahkemelerinde açılan iptal davalarında bu usul ve esas hataları işlemin kaderini belirlemektedir.
2. Yüksek Mahkemenin Hukuki Gerekçesi ve Yerleşik İlke
İmar uyuşmazlıklarında uzman daire olan Danıştay 6. Dairesi, mülkiyet hakkına (Anayasa m. 35) ve suç-cezaların kanuniliği/şahsiliği ilkelerine (Anayasa m. 38) ağır müdahale niteliği taşıyan encümen kararlarını dört katı denetim süzgecinden geçirmektedir:
a) Yapı Tatil Zaptında Somut, Ölçümlü ve Krokili Tespit Zorunluluğu
Hem yıkım kararının hem de imar para cezasının kurucu ön işlemi Yapı Tatil Zaptıdır (Tutanağıdır). Danıştay 6. Dairesinin yerleşik içtihadına göre; teknik elemanlarca mahallinde düzenlenen yapı tatil tutanağında ruhsatsız veya ruhsat ve eklerine aykırı imalatın neler olduğu, binanın hangi kat ve cephesinde yer aldığı, eni, boyu, yüksekliği, net yüzölçümü (m²), yapı sınıfı ve grubu ile inşaatın o andaki tamamlanma seviyesi somut ölçümlerle ve ölçülü krokiyle hiçbir kuşkuya yer bırakmayacak şekilde gösterilmelidir. "Projeye aykırı büyütme ve tadilat yapıldığı görüldü" şeklindeki muğlak tutanaklara dayanılarak tesis edilen yıkım ve para cezası kararları baştan sakattır. Ayrıca tutanağın yapı yerine asılması ve bir nüshasının muhtara bırakılması kanuni tebliğ şartıdır.
b) İmar Para Cezalarında 'Cezaların Şahsiliği' İlkesi (Anayasa m. 38)
Belediyelerin en sık düştüğü hukuki hata, tapu kütüğünü açıp tüm hissedarlara veya taşınmazı yeni satın alan kişiye otomatik para cezası kesmektir. Oysa Anayasa m. 38/7 uyarınca ceza sorumluluğu şahsidir. Danıştay'a göre 3194 sayılı Kanun m. 42 kapsamındaki idari para cezası yalnız ruhsatsız veya aykırı imalatı fiilen yapan ya da yaptıran kişiye (eylem sahibine) verilebilir. Örneğin kiralanan işyerinde mal sahibinin bilgisi dışında kiracı tarafından yapılan kaçak eklentiden dolayı (kira sözleşmesi, faturalar ve zabıta tespitleriyle eylemin kiracıya ait olduğu sabitse) para cezası mülk sahibine kesilemez; keza aykırı yapı yapıldıktan yıllar sonra taşınmazı o haliyle satın alan yeni malike geçmişteki imalat nedeniyle imar para cezası verilemez.
c) Etkilenen Alan Hesabı, Artırım Sebepleri ve Ruhsata Bağlama Süresi
3194 sayılı Kanun m. 42/2 uyarınca ruhsatlı bir yapıda sonradan yapılan kısmi bir aykırılıkta para cezası binanın tamamı üzerinden değil, yalnızca aykırılıktan etkilenen alan üzerinden ve doğru yapı sınıfı birim maliyetiyle hesaplanmalı; kanunda sayılan artırım bentleri gerekçesiz uygulanmamalıdır. Yıkım kararı (m. 32) yönünden ise, yapı imar planına ve mevzuata uygun hale getirilebilecek (tadilat ruhsatına bağlanabilecek) nitelikteyse ilgiliye en çok bir aylık usulüne uygun süre tanınmalı ve yalnızca aykırı kısım (ana binanın statiğine zarar vermeden sökülebiliyorsa sadece o eklenti) hakkında yıkım kararı alınmalıdır.
3. Taşınmaz Sahipleri ve Şirketler İçin Kritik Sonuçlar
Belediye encümeni kararı tebliğ edildiğinde hem yıkımı durdurmak hem de yüksek cezayı iptal ettirmek için eş zamanlı adımlar atılmalıdır:
- 60 Günlük Dava Süresi ve Acil Yürütmenin Durdurulması (İYUK m. 27): Belediye encümeni kararına karşı tebliği izleyen günden itibaren 60 gün içinde taşınmazın bulunduğu yer İdare Mahkemesinde iptal davası açılmalıdır. Vergi davasından farklı olarak imar davası açılması yıkımı ve para cezası tahsilini kendiliğinden durdurmaz; bu nedenle yıkımın telafisi imkânsız zarar doğuracağı vurgulanarak savunma alınmaksızın veya kısa süreli yürütmenin durdurulması kararı talep edilmelidir.
- Tadilat Ruhsatı Başvurusu ve Ruhsat Gerektirmeyen Basit Tamir Ayrımı: 3194 sayılı Kanun m. 21/3 uyarınca derz, iç-dış sıva, boya, badana, oluk, doğrama, döşeme ve taşıyıcı unsuru etkilemeyen basit tamir ve tadiller ruhsata tabi değildir; yapılan işlem bu kapsamdaysa teknik uzman raporuyla ortaya konulmalı, ruhsata bağlanabilir bir imalat varsa yasal süre içinde belediyeye tadilat projesi başvurusu yapılmalıdır.
- TCK m. 184 İmar Kirliliği Ceza Dosyası İlişkisi: TCK m. 184 sadece "bina" niteliğindeki ruhsatsız veya ruhsata aykırı yapıları ve belediye/mücavir alan sınırlarını kapsar; bina niteliği taşımayan istinat duvarı, bahçe teli, sökülür-takılır gölgelik gibi imalatlar TCK m. 184 suçunu oluşturmaz ve aykırılığın giderilmesi halinde TCK m. 184/5 etkin pişmanlık hükmüyle kamu davası düşer.
Uzman mimar-inşaat mühendisi görüşüyle desteklenen İdare Mahkemesi davaları, soyut tutanaklara ve hatalı alan hesaplarına dayalı encümen kararlarına karşı yüksek başarı oranı sağlamaktadır.