1. Uyuşmazlığın Konusu ve Hukuki Sorun
Türkiye'de kripto varlık benimsenme oranının çok yüksek seviyelere ulaşmasıyla birlikte icra ve iflas hukuku pratiğinde yeni bir tahsilat ve mal kaçırma cephesi açılmıştır: Banka hesaplarında, tapu sicilinde veya araç kayıtlarında haczedilebilir hiçbir malvarlığı görünmeyen borçluların, birikimlerini yerli ve yabancı kripto varlık platformlarında Bitcoin (BTC), Ethereum (ETH) veya USDT/USDC gibi stabil kripto varlıklarda tuttukları sıkça tespit edilmektedir.
Uzun süre icra müdürlükleri ve borçlu vekilleri arasında; kripto paraların Türk hukukunda "resmi para" veya "menkul kıymet" olarak tanımlanmadığı, yüksek fiyat oynaklığı (volatilite) taşıdığı ve Merkez Bankası Ödeme Hizmetleri Yönetmeliği'nde ödemelerde kullanılamayacağının belirtildiği gerekçesiyle kripto borsalarına İİK m. 89/1 haciz ihbarnamesi gönderilip gönderilemeyeceği tartışılmıştır. 2 Temmuz 2024 tarihli ve 7518 sayılı Kanun ile 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nda (SerPK) yapılan tarihi değişiklik ise hem yargısal içtihadı teyit etmiş hem de kurumsal icra altyapısını kurmuştur.
2. Yargısal İçtihat ve 7518 Sayılı Kanun (SerPK m. 99/B) İlkeleri
İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi İcra Hukuk Dairelerinin öncü emsal kararları ve ardından yürürlüğe giren SerPK hükümleri, kripto varlıkların cebri icra rejimini üç net ilke etrafında şekillendirmiştir:
a) Ekonomik Değer Taşıyan Gayrimaddi Varlık Olarak Haczedilebilirlik
2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu (İİK) m. 85 uyarınca borçlunun İİK m. 82'deki haczedilmezlik istisnalarına girmeyen ve ekonomik (paraya çevrilebilir) değeri bulunan tüm mal, hak ve alacakları hacze kabildir. Bölge Adliye Mahkemesi içtihatlarında açıkça vurgulandığı üzere; kripto varlıklar ödeme aracı olarak kabul edilmese dahi gayrimaddi varlık / emtia benzeri malvarlığı değeri taşıdığından, borçlunun merkezi bir kripto varlık borsasındaki (custodial platform) cüzdan bakiyesi üçüncü kişi nezdindeki hak ve alacak niteliğindedir ve İİK m. 89 haciz ihbarnamesi veya haciz müzekkeresiyle bloke edilebilir.
b) SerPK m. 99/B Kapsamında Malvarlığı Ayrılığı ve Elektronik Haciz Sistemi
7518 sayılı Kanunla SerPK'ya eklenen m. 99/B hükmü iki hayati kural getirmiştir: İlk olarak, müşterilere ait nakit ve kripto varlıklar kripto varlık hizmet sağlayıcısının malvarlığından ayrıdır; borsanın kendi vergi veya ticari borçları nedeniyle müşteri varlıkları hiçbir surette haczedilemez, rehnedilemez ve iflas masasına dahil edilemez. İkinci olarak, müşterilerin kendi borçlarından dolayı nakit ve kripto varlıklarına ilişkin tüm haciz, tedbir ve el koyma talepleri münhasıran kripto varlık hizmet sağlayıcıları tarafından yerine getirilir; adli makamlar ile icra dairelerince Bilişim Sistemleri vasıtasıyla sorgulama yapılarak doğrudan elektronik ortamda haciz uygulanabilir.
c) Merkezi Borsa (CEX) ile Soğuk Cüzdan (Self-Custody) Farkı
Hukuki uygulamada en kritik teknik ayrım varlığın saklama biçimidir. SPK lisanslı veya Türkiye'de yerleşik merkezi kripto varlık hizmet sağlayıcıları (örneğin BtcTurk, Paribu, Binance TR vb.) kendilerine tebliğ edilen haciz ihbarnamesi üzerine borçlunun hesabına anında bloke koymak ve süresi içinde icra dosyasına bakiye cevabı vermekle yükümlüdür; kusurlu şekilde ihbarnameye cevap vermezlerse İİK m. 89 çerçevesinde sorumluluk doğar. Buna karşılık özel anahtarı (private key / seed phrase) yalnızca borçlunun uhdesinde bulunan soğuk cüzdanlarda (Ledger, Trezor, MetaMask vb.) üçüncü bir muhatap bulunmadığından haciz ancak fiziki haciz, cihaz tespiti veya borsadan soğuk cüzdana yapılan şüpheli çıkışların İİK m. 277 vd. (tasarrufun iptali / mal kaçırma) ve İİK ceza hükümleri çerçevesinde takibiyle yürütülebilir.
3. Alacaklılar, Borçlular ve Platformlar İçin Kritik Sonuçlar
Ticari alacakların tahsilinde kripto varlık araştırması artık standart banka ve tapu sorgusu kadar temel bir icra adımı haline gelmiştir:
- Alacaklı Vekilleri İçin Çoklu Platform Müzekkeresi: Kesinleşen icra takiplerinde (veya ihtiyati haciz kararlarında) Türkiye'de faaliyet gösteren SPK listesindeki kripto varlık hizmet sağlayıcılarına borçlunun T.C. kimlik / vergi numarası üzerinden hem Türk Lirası hem de tüm kripto varlık cüzdanlarını kapsayacak şekilde haciz ihbarnamesi gönderilmeli; ayrıca borçlunun banka hesap hareketlerinden hangi kripto borsalarına para transferi yaptığı tespit edilmelidir.
- Paraya Çevirme ve Değer Kaybı Yönetimi: Kripto varlıklar 7/24 işlem gören ve yüksek volatilite barındıran varlıklar olduğundan, haciz konulan kripto varlığın muhafazası ve güncel piyasa kuru üzerinden Türk Lirasına çevrilerek icra dairesi hesabına aktarılması sürecinde İİK m. 113 (değeri süratle düşen malların satışı) ve SerPK ikincil düzenlemelerine uygun hareket edilmelidir.
- Yurt Dışı Global Borsalar Sorunu: Türkiye'de tüzel kişiliği bulunmayan tamamen yurt dışı merkezli platformlara gönderilen müzekkerelerin doğrudan icra kabiliyeti sınırlı olduğundan, alacaklılar borçlunun yerel banka ve yerel kripto geçitlerindeki (on-ramp / off-ramp) giriş-çıkış kanallarına odaklanmalıdır.
7518 sayılı Kanun rejimiyle birlikte kripto varlık ekosistemi kayıt dışı bir sığınak olmaktan çıkarılmış, hem yatırımcı varlığını borsa iflasına karşı koruyan hem de alacaklının cebri icra hakkını tesis eden şeffaf bir hukuki zemine oturtulmuştur.