Özet
7416 ve 7529 sayılı Kanun değişiklikleriyle yeniden yapılandırılan 6563 sayılı Elektronik Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun (ETK), Türkiye e-ticaret pazarında çok taraflı pazaryeri platformlarının (Elektronik Ticaret Aracı Hizmet Sağlayıcı - ETAHS) aşırı yoğunlaşmasını önlemek ve KOBİ niteliğindeki bağımsız satıcıları (Elektronik Ticaret Hizmet Sağlayıcı - ETHS) asimetrik sözleşme gücüne karşı korumak amacıyla kapsamlı bir regülasyon rejimi kurmuştur. Bu çalışmada; Anayasa Mahkemesi'nin 2023/125 sayılı kararıyla anayasaya uygunluğu tescillenen kademeli elektronik ticaret lisansı ve lisans ücreti (ETK Ek m. 4), reklam ve indirim bütçesi tavanları, özel markalı ürün (private label) satış yasağı ile 29.12.2022 tarihli Yönetmelik kapsamındaki haksız ticari uygulamalar tüm boyutlarıyla incelenmektedir.
I. 6563 Sayılı ETK'da Asimetrik Regülasyon Mimarisi ve Anayasa Mahkemesi İncelemesi
Dijital platform ekonomisinde şebeke etkileri (network effects), büyük veri birikimi ve ölçek ekonomileri, belirli eşiği aşan çevrim içi pazaryerlerinin pazarı tekelleştirme (tipping) eğilimi göstermesine yol açmaktadır. Avrupa Birliği'nde Dijital Piyasalar Yasası (DMA) ile hayata geçirilen öncül (ex-ante) ve asimetrik düzenleme yaklaşımına paralel olarak, Türk kanun koyucusu da 7416 sayılı Kanun ile 6563 sayılı Elektronik Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun'a Ek Madde 1 ila Ek Madde 4 hükümlerini eklemiş; ayrıntıları ise 29.12.2022 tarihli Elektronik Ticaret Aracı Hizmet Sağlayıcı ve Elektronik Ticaret Hizmet Sağlayıcılar Hakkında Yönetmelik ile düzenlemiştir.
Kanun, elektronik ticaret pazarındaki aktörleri iki temel gruba ayırmaktadır: Başkalarına ait iktisadi ve ticari faaliyetlerin yapılmasına elektronik ticaret ortamını sağlayan Elektronik Ticaret Aracı Hizmet Sağlayıcılar (ETAHS — pazaryerleri) ile kendi elektronik ticaret ortamında veya bir pazaryeri üzerinde mal/hizmet satışı yapan Elektronik Ticaret Hizmet Sağlayıcılar (ETHS — satıcılar). Kanun koyucu, yeni kurulan girişimlere ağır uyum yükü bindirmemek adına tüm ETAHS'lere uygulanan temel adil ticaret kurallarının ötesinde; Net İşlem Hacmi (NİH) ve iptal/iade hariç işlem sayısı eşiklerine göre "Orta Ölçekli", "Büyük Ölçekli" ve "Çok Büyük Ölçekli" olmak üzere kademeli bir yükümlülük piramidi inşa etmiştir (parasal eşikler her yıl ETK Ek m. 2 ve Ek m. 4 uyarınca TÜFE / elektronik ticaret hacmi değişim oranlarına göre Ticaret Bakanlığınca artırılmaktadır).
Söz konusu düzenlemelerin teşebbüs ve sözleşme özgürlüğünü (Anayasa m. 48) ihlal ettiği iddiasıyla açılan iptal davasında, Anayasa Mahkemesi 13.07.2023 tarihli ve E.2022/109, K.2023/125 sayılı kararıyla; çok taraflı dijital pazaryerlerinde rekabetçi piyasa yapısının korunması, tekelleşmenin önlenmesi ve satıcıların ekonomik bağımlılığının istismar edilmemesi yönünde meşru bir kamu yararı bulunduğu ve getirilen kademeli yükümlülüklerin ölçülülük ilkesine aykırı olmadığı gerekçesiyle iptal istemini oybirliği/oyçokluğuyla reddetmiştir.
II. Elektronik Ticaret Lisansı Zorunluluğu, Net İşlem Hacmi ve E-İhracat Teşvik İndirimleri (Ek m. 4)
6563 sayılı ETK Ek Madde 4 uyarınca, bir takvim yılındaki net işlem hacmi ve işlem sayısı yasal eşiği (ilk yasalaştığında 10 milyar TL ve 100 bin işlem; her yıl güncellenen parasal tutarlar) aşan orta, büyük ve çok büyük ölçekli ETAHS'ler ile kendi e-ticaret sitesi üzerinden satış yapan ve eşiği aşan bağımsız ETHS'ler (pazaryeri niteliği taşımayan saf perakendecilerin mağaza dışı oran istisnaları saklı kalmak üzere), faaliyetlerine devam edebilmek için Ticaret Bakanlığı'ndan Elektronik Ticaret Lisansı almak ve bu lisansı her yıl yenilemek zorundadır.
Lisans ücreti maktu bir harç olmayıp, önceki takvim yılında gerçekleşen net işlem hacminin yasal eşikleri aşan dilimleri üzerinden %0,03'ten başlayıp %0,5, %1, %5, %10, %15, %20 ve en üst dilimde %25'e kadar yükselen artan oranlı (progresif) bir tarifeyle hesaplanmaktadır. Burada şirket grupları açısından iki hayati kural bulunmaktadır:
- Ekonomik Bütünlük Birleştirmesi: Bir ETAHS'nin ekonomik bütünlük (TTK m. 195 şirketler topluluğu / kontrol ilişkisi) içinde bulunduğu diğer ETAHS'lerin net işlem hacimleri ve işlem sayıları lisans eşiği ve dilim hesaplamasında birleştirilerek dikkate alınır; dolayısıyla hacmi bölmek amacıyla alt şirketler kurulması lisans yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.
- 7529 Sayılı Kanun ile Genişletilen E-İhracat ve Yatırım İndirimi: Kanun koyucu yerli pazaryerlerinin yurt dışına açılmasını teşvik etmek amacıyla ETK Ek m. 4'te önemli bir istisna mekanizması öngörmüştür. ETAHS'nin yurt dışına yapılan satışlara (e-ihracat, bkz. ETGB ve E-İhracat Rehberi) aracılık işlemlerinin yanı sıra 7529 sayılı Kanun değişikliğiyle Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'ndan yatırım teşvik belgesi alınarak gerçekleştirilen belirli teknoloji/üretim yatırımlarının ve sınır ötesi satış hacimlerinin belirli katları net işlem hacminden indirilmekte; böylece ihracat odaklı büyüyen platformların lisans ücreti yükü önemli ölçüde azaltılmaktadır.
III. Reklam ve İndirim Bütçesi Sınırlandırmaları (ETK Ek m. 2/3-b ve c)
Yüksek sermaye gücüne sahip küresel veya yerel dev platformların yıllarca zararına satış sübvansiyonu (agresif kupon/indirim kampanyaları) ve devasa reklam harcamaları yoluyla rakip pazaryerlerini pazardan silmesini (predatory spending) engellemek amacıyla ETK Ek Madde 2/3-b ve Ek Madde 2/3-c hükümleriyle yıllık bütçe tavanları getirilmiştir:
- Reklam Harcaması Üst Sınırı: Büyük ve çok büyük ölçekli ETAHS'ler, net işlem hacminin aynı takvim yılına ilişkin TÜFE değişim oranında artırılmasıyla hesaplanan tutarın belirli yüzdelik dilimlerine (ilk dilim için %2, aşan dilim için %0,3 oranında hesaplanan bütçe tavanına) kadar tanıtım ve reklam harcaması yapabilir. Platformun üçüncü kişilere sponsorluk, sosyal medya, televizyon ve arama motoru üzerinden yaptığı her türlü dolaylı/doğrudan reklam bu bütçeye dahildir.
- İndirim, Kupon ve Ödül Bütçesi Üst Sınırı: Aynı ölçekteki pazaryerlerinin tüketicilere ve satıcılara sunduğu promosyon, ödül, puan, kupon, hediye çeki, ücretsiz kargo sübvansiyonu ve benzeri tüm ekonomik menfaatler de reklam bütçesiyle aynı oransal tavana bağlanmıştır. Satıcıların (ETHS) tamamen kendi rızasıyla ve kendi marjından karşıladığı gerçek ürün indirimleri ise pazaryerinin indirim bütçesine dahil edilmez; ancak pazaryerinin satıcıyı indirime zorlaması kesin olarak yasaktır.
IV. Büyük Ölçekli Pazaryerlerine Getirilen Faaliyet Kısıtları: Private Label, Finans ve Veri Yasağı
6563 sayılı Kanun'un piyasa yapısını en köklü biçimde değiştiren hükümleri, platformun hem "hakem" (pazaryeri işletmecisi) hem de "oyuncu" (satıcı/finansör/kargocu) olmasından kaynaklanan çıkar çatışmalarını kesen yapısal yasaklardır:
- Özel Markalı Ürün (Private Label) Aracılık ve Satış Yasağı (Ek m. 2/2-a): Orta, büyük ve çok büyük ölçekli ETAHS'ler; kendisinin veya ekonomik bütünlük içinde bulunduğu kişilerin markasını taşıyan ya da marka kullanım hakkını haiz olduğu malları, aracılık hizmeti sunduğu elektronik ticaret pazaryerlerinde satışa sunamaz veya bu malların satışına aracılık edemez (toplam satış hasılatının yarısından fazlasını çevrim dışı / fiziksel mağazalardan elde eden geleneksel perakende markalarının markaları için öngörülen kanuni istisna hariç).
- Satıcı Verilerinin Kullanım Yasağı ve Veri Taşınabilirliği (Ek m. 2/1-b): Orta ve üstü ölçekteki pazaryerleri, satıcıların ve tüketicilerin faaliyetleri dolayısıyla elde ettikleri kamuya açık olmayan ticari verileri (hangi ürünün ne kadar sattığı, dönüşüm oranları, fiyat esnekliği vb.) kendilerinin rekabet ettiği alanlarda kullanamazlar; ayrıca satıcının kendi satış verilerini ve ürün yorum/puanlarını ücretsiz ve etkin şekilde başka platformlara taşımasına teknik imkân sağlamak zorundadırlar.
- Grup İçi Finansman ve Lojistik Kısıtlamaları (Ek m. 2/4): Çok büyük ölçekli ETAHS'ler, ekonomik bütünlük içinde bulundukları bankaların veya 6493 sayılı Kanun kapsamındaki ödeme/elektronik para kuruluşlarının kredi ve elektronik para hizmetlerine (kredi kartı ödemeleri hariç) kendi pazaryerlerinde aracılık edemez; aynı şekilde üçüncü kişilere taşıma işleri organizatörlüğü ve posta hizmet sağlayıcılığı faaliyeti yürütemezler.
V. Elektronik Ticarette Haksız Ticari Uygulamalar ve 5 İş Günü Ödeme Kuralı (Ek m. 1)
Lisans ve reklam bütçesi kuralları yalnızca büyük platformları ilgilendirirken, ETK Ek Madde 1 ve Yönetmelik m. 11'de düzenlenen "Elektronik Ticarette Haksız Ticari Uygulamalar" yasağı büyüklüğüne bakılmaksızın Türkiye'deki TÜM pazaryerleri (ETAHS) için emredicidir. Aracılık hizmeti sunan platformun, satıcının ticari faaliyetlerini önemli ölçüde bozan, makul karar verme yeteneğini azaltan veya satıcıyı normal şartlarda taraf olmayacağı bir ticari ilişkiye zorlayan uygulamaları haksız ticari uygulama sayılır.
6563 Sayılı Elektronik Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun Ek Madde 1/2:
"Her hâlükârda aşağıdaki uygulamalar haksız ticari uygulama sayılır:
a) Mal veya hizmet satış bedelinin elektronik ticaret aracı hizmet sağlayıcının tasarrufuna girdiği ve siparişin alıcıya ulaştığı tarihten itibaren en geç beş iş günü içinde elektronik ticaret hizmet sağlayıcıya eksiksiz ödenmemesi.
b) Elektronik ticaret aracı hizmet sağlayıcı tarafından satış fiyatında tek taraflı değişiklik yapılması dâhil olmak üzere, elektronik ticaret hizmet sağlayıcının kampanyalı mal veya hizmet satışına zorlanması.
c) Elektronik ticaret hizmet sağlayıcıyla yapılan aracılık sözleşmesinde, ticari ilişkinin koşullarının yazılı şekilde veya elektronik ortamda belirlenmemesi ya da sözleşmenin açık, anlaşılır ve elektronik ticaret hizmet sağlayıcı tarafından kolay erişilebilir olmasının sağlanmaması.
ç) Elektronik ticaret hizmet sağlayıcının aleyhine olacak şekilde aracılık sözleşmesi hükümlerinde geçmişe yönelik veya tek taraflı değişiklik yapılması ya da buna imkân tanıyan herhangi bir hükme aracılık sözleşmesinde yer verilmesi.
d) Herhangi bir hizmet verilmediği veya verilen hizmetin türü ve hizmet bedelinin tutarı yahut oranı aracılık sözleşmesinde belirtilmediği hâlde elektronik ticaret hizmet sağlayıcıdan bedel tahsil edilmesi.
e) Aracılık sözleşmesinde nesnel ölçütlere yer verilmediği hâlde veya kamu kurumlarına ya da adli mercilere başvuruda bulunulduğu gerekçesiyle elektronik ticaret hizmet sağlayıcının sıralama ya da tavsiye sisteminde geriye düşürülmesi, elektronik ticaret hizmet sağlayıcıya sunulan hizmetin kısıtlanması, askıya alınması veya sonlandırılması."
Bu açık kanun metni sayesinde pazaryerlerinin; satıcı hakedişlerini keyfi olarak haftalarca içeride tutması, sözleşmede karşılığı olmayan "hizmet/operasyon bedeli" yansıtması, satıcının CİMER'e, Ticaret Bakanlığı'na veya Rekabet Kurumu'na şikâyette bulunması nedeniyle satıcı mağazasını "gölge yasağa" (shadowban) alması kesin olarak hukuka aykırı hale gelmiştir (sözleşmesel kesintiler ve Buybox rekabet ihlalleri için Pazaryeri Komisyon, Cezai Şart ve Buybox İhlalleri makalemize bakınız).
VI. ETAHS Ölçek Kademeleri ve Yasal Yükümlülükler Karşılaştırma Tablosu
| Yükümlülük / Yasak Türü | Tüm ETAHS'ler (Ölçek Bağımsız) | Orta Ölçekli ETAHS | Büyük ve Çok Büyük Ölçekli ETAHS |
|---|---|---|---|
| Haksız Ticari Uygulama Yasağı & 5 İş Günü Ödeme | Tabidir (ETK Ek m. 1) | Tabidir | Tabidir |
| Dahili İletişim Sistemi ve Açık Aracılık Sözleşmesi | Tabidir (Yönetmelik m. 15–18) | Tabidir | Tabidir |
| Elektronik Ticaret Lisansı ve Kademeli Lisans Ücreti | Muaf | Tabidir (ETK Ek m. 4) | Tabidir (Artan oranlı üst dilimler) |
| Private Label (Özel Markalı Ürün) Satış Yasağı | Muaf | Tabidir (ETK Ek m. 2/2-a) | Tabidir |
| Satıcı Verisi Kullanım Yasağı & Veri Taşınabilirliği | Temel şeffaflık kuralları | Tabidir (Bağımsız denetim raporu dahil) | Tabidir |
| Reklam ve İndirim Bütçesi Üst Tavanı | Muaf | Muaf | Tabidir (ETK Ek m. 2/3-b ve c) |
| Grup İçi Banka/E-Para ve Kargo/Lojistik Yasağı | Muaf | Muaf | Yalnızca Çok Büyük Ölçekli ETAHS Tabidir (Ek m. 2/4) |
VII. İdari Para Cezaları, Ticaret Bakanlığı Denetimi ve Satıcıların Başvuru Yolları
6563 sayılı Kanun'un 12. maddesi, Ek Maddelerdeki yükümlülüklere aykırılık hallerini her bir satıcı (ETHS) başına uygulanan maktu cezalar ile yıllık net satış tutarının yüzdelik dilimlerine bağlanan oransal idari para cezalarıyla desteklemiştir. Örneğin haksız ticari uygulamada bulunan veya 5 iş günü ödeme kuralını ihlal eden pazaryerine, aykırılığın gerçekleştiği her bir satıcı için ayrı ayrı idari para cezası kesilmekte; özel markalı ürün yasağı, reklam bütçesi aşımı veya lisans ücretinin ödenmemesi hallerinde ise on milyonlarca liradan başlayıp yıllık net satışların belirli yüzdelerine ve süre verilmesine rağmen aykırılığın giderilmemesi halinde kademeli bant daraltma / erişim engelleme tedbirlerine uzanan yaptırımlar uygulanmaktadır.
Haksız kesintiye, zorunlu kampanyaya veya gerekçesiz mağaza kapatmaya maruz kalan bir satıcı (ETHS) iki paralel hukuki kanalı işletebilir:
- İdari Şikâyet Başvurusu (Ticaret Bakanlığı İç Ticaret Genel Müdürlüğü): Satıcı; aracılık sözleşmesi örneği, dahili iletişim sistemi (satıcı paneli destek talebi) ekran görüntüleri, hakediş/kesinti ekstreleri ve faturalarla birlikte Ticaret Bakanlığı Elektronik Ticaret Dairesi Başkanlığı'na resmi şikâyet dilekçesi sunarak ETK m. 12 kapsamında idari denetim başlatılmasını talep edebilir. Kanun'un Ek m. 1/2-e bendi uyarınca pazaryerinin bu şikâyet nedeniyle satıcıya misilleme yapması ağır idari yaptırıma tabidir.
- Özel Hukuk Alacak ve Tazminat Davası: İdari para cezası Hazineye irat kaydedildiğinden, satıcının kendi uğradığı maddi zararı (haksız tahsil edilen hizmet bedelleri, geç ödenen hakedişlerin ticari avans faizi, haksız mağaza askıya alma süresindeki yoksun kalınan kâr) tahsil edebilmesi için TTK m. 5/A uyarınca ticari arabuluculuk başvurusunun ardından Asliye Ticaret Mahkemesinde alacak/istirdat ve tazminat davası açması gerekir.
VIII. Pazaryeri İşletmecileri ve Satıcılar İçin Uyum ve Hukuki İhtar Stratejisi
Yeni kurulan dikey pazaryeri girişimleri (moda, ikinci el, el sanatları, B2B tedarik platformları, bkz. UGC ve İlan Platformları Hukuki Uyumu) büyüklük eşiklerinin altında olsalar dahi; ETBİS kayıtlarını eksiksiz tamamlamak, Yönetmelik m. 15'teki asgari unsurları içeren şeffaf Aracılık Sözleşmesi hazırlamak, ücretsiz ve kayıt altına alınabilir bir Dahili İletişim Sistemi kurmak ve hakediş ödemelerini 5 iş günü sınırına uygun kurgulamak zorundadır. Orta ve üstü ölçeğe yaklaşan pazaryerleri ise her yıl Nisan ayı sonuna kadar bağımsız denetim kuruluşu tarafından hazırlanan mevzuata uygunluk raporunu Bakanlığa sunmalı ve e-ihracat hacimlerini lisans matrahı indiriminden yararlanacak şekilde ayrı muhasebeleştirmelidir.
Kaynaklar ve Mevzuat Referansları
- 6563 sayılı Elektronik Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun (7416 ve 7529 sayılı Kanunlarla değişik m. 12, Ek m. 1, Ek m. 2, Ek m. 3, Ek m. 4).
- Elektronik Ticaret Aracı Hizmet Sağlayıcı ve Elektronik Ticaret Hizmet Sağlayıcılar Hakkında Yönetmelik (RG: 29.12.2022, Sayı: 32058 ve güncel değişiklikleri).
- Anayasa Mahkemesi'nin 13.07.2023 tarihli ve E.2022/109, K.2023/125 sayılı Kararı (RG: 22.09.2023, Sayı: 32317).
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu.
Bilgilendirme Notu: Bu makale, 6563 sayılı Kanun ve ikincil mevzuat çerçevesinde genel hukuki bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olaylara ilişkin hukuki görüş veya danışmanlık teşkil etmez. Net işlem hacmi ve lisans eşikleri her takvim yılı başında Ticaret Bakanlığı tebliğleriyle güncellendiğinden işlem tarihinde yürürlükteki parasal sınırlar esas alınmalıdır.
Uygulamada Kritik Sorular ve Yanıtları
Hayır. Elektronik ticaret lisansı alma ve lisans ücreti ödeme yükümlülüğü (ETK Ek m. 4), yalnızca bir takvim yılındaki net işlem hacmi ve işlem sayısı kanunda belirlenen (ve her yıl TÜFE/e-ticaret değişim oranında artırılan) orta, büyük ve çok büyük ölçek eşiklerini aşan pazaryerleri ile bu eşikleri aşan dev ölçekli e-ticaret hizmet sağlayıcıları için geçerlidir; KOBİ ve girişim ölçeğindeki e-ticaret siteleri lisans ücretinden muaftır.
6563 sayılı Kanun Ek Madde 1/2-a uyarınca her ölçekteki pazaryeri (ETAHS), ürün satış bedelinin kendi tasarrufuna girdiği ve siparişin alıcıya teslim edildiği tarihten itibaren en geç 5 iş günü içinde satıcıya eksiksiz ödeme yapmak zorundadır. Bu sürenin aşılması kanunen doğrudan 'haksız ticari uygulama' sayılmaktadır.
ETK Ek Madde 2/2-a uyarınca orta, büyük ve çok büyük ölçekli pazaryerleri; kendilerinin veya ekonomik bütünlük içinde bulundukları grup şirketlerinin markasını taşıyan ya da marka kullanım hakkına sahip oldukları malları kendi pazaryerlerinde satışa sunamaz ve bu satışlara aracılık edemez. Anayasa Mahkemesi de 2023/125 sayılı kararıyla bu yasağı anayasaya uygun bulmuştur.
Hayır, aksine teşvik edilir. ETK Ek Madde 4 ve 7529 sayılı Kanun değişiklikleri uyarınca pazaryerlerinin yurt dışına gerçekleştirdikleri e-ihracat işlemleri net işlem hacmi hesabına dahil edilmediği gibi, belirli şartları sağlayan sınır ötesi satış ve yatırım tutarlarının katları lisans matrahından ayrıca indirilerek ihracat yapan platformların lisans maliyeti düşürülmektedir.
Kesinlikle hayır. 6563 sayılı Kanun Ek Madde 1/2-e bendi uyarınca, kamu kurumlarına veya adli mercilere başvuruda bulunulduğu gerekçesiyle satıcının arama/tavsiye sıralamasında geriye düşürülmesi, hizmetinin kısıtlanması veya hesabının askıya alınması açıkça yasaklanmış olup ağır idari para cezasına ve tazminat sorumluluğuna tabidir.







