1. Uyuşmazlığın Konusu ve Hukuki Sorun
Evlilik birliğinin barınma güvencesini koruma altına alan 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 194. maddesinin birinci fıkrası, "Eşlerden biri, diğer eşin açık rızası bulunmadıkça, aile konutu ile ilgili kira sözleşmesini feshedemez, aile konutunu devredemez veya aile konutu üzerindeki hakları sınırlayamaz" hükmünü amirdir. Aynı koruma mekanizması 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) 349. maddesinde konut kiraları bakımından özel olarak tekrarlanmış ve aile konutu olarak kullanılmak üzere kiralanan taşınmazlarda kiracının eşinin açık rızası olmadıkça kira sözleşmesini feshedemeyeceği hükme bağlanmıştır.
Uygulamada kira sözleşmesi çoğu zaman eşlerden yalnızca biri tarafından imzalanmakta, sözleşmede taraf olarak görünen eş ilerleyen süreçte diğer eşin bilgisi veya onayı olmaksızın kiraya verene yazılı tahliye taahhütnamesi vermektedir. Tahliye taahhüdüne dayanılarak icra takibi başlatıldığında veya tahliye davası açıldığında iki temel hukuki sorun gündeme gelmektedir: Birincisi, teknik olarak bir "fesih bildirimi" değil "tahliye taahhüdü" olan bu işlemin TMK m. 194 anlamında diğer eşin açık rızasına tabi olup olmadığı; ikincisi ise kira sözleşmesinde imzası bulunmayan ve TMK m. 194/4 kapsamında önceden kiraya verene bildirimde bulunmamış olan eşin, icra takibi veya dava aşamasında aile konutu itirazını nasıl ve hangi süre içinde ileri sürebileceğidir.
2. Yüksek Mahkemenin Hukuki Gerekçesi ve Yerleşik İlke
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 12. Hukuk Dairesi ve 3. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarında, aile konutu korumasının kamu düzenine ve ailenin korunması ilkesine dayanan emredici niteliği ön planda tutulmuştur. Yüksek Mahkeme'ye göre yazılı tahliye taahhüdü, doğrudan doğruya kira sözleşmesini belirli bir tarihte sona erdirmeye yönelmiş ve ailenin konut üzerindeki barınma hakkını ortadan kaldıran bir hukuki işlemdir. Dolayısıyla TMK m. 194/1'de yer alan "kira sözleşmesini feshedemez ve aile konutu üzerindeki hakları sınırlayamaz" yasağı, kiracı eşin tek başına vereceği tahliye taahhütlerini de doğrudan kapsamaktadır.
Yüksek Mahkeme içtihatlarında öne çıkan bir diğer kritik ayrım, TMK m. 194/4 uyarınca sözleşmenin tarafı olmayan eşin kiraya verene yapacağı bildirim ile maddi hukuktaki aile konutu niteliği arasındaki ilişkidir. Kiralanan taşınmaz eşler tarafından fiilen ortak yaşam alanı ve manevi merkez olarak kullanılıyorsa, tapuda şerh veya kiraya verene önceden yapılmış bir bildirim bulunmasa dahi o taşınmaz maddi hukuk anlamında "aile konutu" statüsündedir. Bununla birlikte, son dönem Yargıtay kararlarında işlem güvenliği ile aile konutu koruması arasındaki denge hassas biçimde kurulmaktadır: Eğer sözleşmede imzası bulunmayan eş, TMK m. 194/4 uyarınca kiraya verene tek taraflı bildirimde bulunarak sözleşmenin tarafı haline gelmişse, kiraya veren artık hem tahliye taahhüdünde her iki eşin imzasını aramak hem de icra takibini ve tahliye davasını zorunlu takip/dava arkadaşı olan her iki eşe birlikte yöneltmek zorundadır.
Buna karşılık, taahhüdün verildiği tarihte kiracı olmayan eş henüz kiraya verene bildirim yaparak sözleşmenin tarafı olmamışsa, Yargıtay 12. Hukuk Dairesi'nin icra hukuku pratiğinde takip borçlusu olmayan eşin doğrudan icra müdürlüğüne itirazıyla takibi durduramayacağı, ancak İcra Hukuk Mahkemesinde şikayet yoluyla veya Aile Mahkemesinde aile konutu tespiti ve tahliye taahhüdünün geçersizliği davası açarak bekletici mesele (ön sorun) mekanizmasını işletebileceği kabul edilmektedir. Hukuk Genel Kurulu çizgisinde ise kiralananın aile konutu olduğu yargılama sırasında kanıtlandığında ve diğer eşin açık rızasının bulunmadığı saptandığında, tek eş imzalı tahliye taahhüdüne dayanılarak tahliye kararı verilemeyeceği ilkesi korunmaktadır.
3. Uygulamadaki Etkisi ve İspat Kriterleri
Aile konutu itirazının icra ve dava süreçlerinde başarıyla ileri sürülebilmesi ve kiraya verenlerin de geçerli bir hukuki işlem kurabilmesi için Yargıtay'ın aradığı uygulama kriterleri şunlardır:
- Taşınmazın Fiilen Aile Konutu Olduğunun İspatı: Kiralananın eşlerin acı ve tatlı günlerini geçirdikleri ortak yaşam merkezi olduğu; nüfus yerleşim yeri (adres kayıt sistemi) belgeleri, abonelik sözleşmeleri, muhtarlık kayıtları, zabıta araştırması ve tanık beyanlarıyla her türlü delille ispatlanabilir. Yazlık, bağ evi veya eşlerden birinin mesleki amaçla tek başına kullandığı ikincil konutlar aile konutu korumasından yararlanamaz.
- Açık Rızanın Zamanı ve Niteliği: Diğer eşin rızası "açık" olmalıdır; salt susma veya duruma uzun süre ses çıkarmama açık rıza sayılmaz. Kanunda şekil şartı öngörülmemişse de uygulamada ispat güvencesi bakımından tahliye taahhütnamesinin altına "eş muvafakati" şerhiyle diğer eşin de imzasının alınması en sağlıklı yoldur.
- TMK m. 194/4 Bildiriminin Zamanlaması: Sözleşmede imzası bulunmayan eşin noter aracılığıyla veya yazılı olarak kiraya verene "taşınmazın aile konutu olduğunu ve sözleşmenin tarafı haline geldiğini" bildirmesi, o andan itibaren zorunlu dava ve takip arkadaşlığı doğurur; bu bildirimden sonra tek eşe yöneltilen tahliye takipleri taraf teşkili eksikliğinden reddedilir.
- Görevli Mahkeme ve Bekletici Mesele: Taşınmazın aile konutu olup olmadığı ve eşin rızasının bulunmadığına dayalı tespit/iptal taleplerinde 4787 sayılı Kanun uyarınca Aile Mahkemesi görevlidir. Tahliye davasına bakan Sulh Hukuk Mahkemesi veya takibi inceleyen İcra Hukuk Mahkemesi, ciddi ve somut delillere dayanan aile konutu iddiasında Aile Mahkemesinde dava açmak üzere süre verip sonucu bekletici mesele yapmalıdır.
Bu içtihat bütünü, bir yandan evlilik içi anlaşmazlıklarda kiracı eşin diğer eşi barınma hakkından mahrum bırakmak amacıyla kiraya verenle anlaşarak muvazaalı tahliye taahhüdü vermesini önlemekte, diğer yandan kira sözleşmelerinde aile konutu beyanı ve eş rızası klozlarının standart hale gelmesini sağlamaktadır.