1. Uyuşmazlığın Konusu ve Hukuki Sorun
Konut ve çatılı işyeri kiralarında kiraya verenin sözleşmeyi bildirim yoluyla sona erdirme imkânı Türk Borçlar Kanunu'nda sıkı şartlara bağlanmış olup, uygulamada en yaygın başvurulan tahliye sebeplerinden biri TBK m. 352/1 hükmünde düzenlenen yazılı tahliye taahhütnamesidir. Madde metnine göre kiracı, kiralananın teslim edilmesinden sonra, kiraya verene karşı kiralananı belli bir tarihte boşaltmayı yazılı olarak üstlendiği halde boşaltmazsa, kiraya veren kira sözleşmesini bu tarihten başlayarak bir ay içinde icraya başvurmak veya dava açmak suretiyle sona erdirebilir.
Uygulamada en yoğun hukuki tartışma, kira sözleşmesinin imzalandığı gün kiracıdan tarih kısımları (düzenleme tarihi ve tahliye tarihi) boş bırakılmış, yalnızca kiracının imzasını taşıyan bir tahliye taahhütnamesi alınması ve yıllar sonra kiraya veren tarafından bu boşlukların doldurularak icra takibine veya tahliye davasına konu edilmesi halinde ortaya çıkmaktadır. Kiracılar yargılama aşamasında taahhütnamenin kiralanan henüz teslim edilmeden önce baskı altında imzalatıldığını ve tarihlerin sonradan kendi iradeleri dışında doldurulduğunu ileri sürerken; kiraya verenler belgedeki imzanın kiracıya ait olduğunu ve metin üzerindeki tarihlerin teslimden sonraki bir dönemi gösterdiğini savunmaktadır. Temel sorun, "beyaza imza" (açığa imza) niteliğindeki bu belgenin geçerliliği ve ispat yükünün hangi tarafa, hangi delil araçlarıyla yükleneceğidir.
2. Yüksek Mahkemenin Hukuki Gerekçesi ve Yerleşik İlke
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve kira uyuşmazlıklarına bakan Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin (ve daha önce 6. Hukuk Dairesi'nin) istikrar kazanmış yerleşik içtihadına göre, kiralanan henüz teslim edilmeden veya kira sözleşmesinin imzalandığı sırada düzenlendiği açıkça sabit olan tahliye taahhütleri, kiracının konut ya da işyeri ihtiyacı nedeniyle müzakere gücünün zayıf olduğu anda alındığından serbest iradeyi yansıtmaz ve TBK m. 352/1 hükmünün emredici lafzı uyarınca kesin olarak geçersizdir (04.10.1944 T., E. 1944/15, K. 1944/28 sayılı İBK çizgisi).
Ne var ki, tahliye taahhütnamesinin tarih kısımları boş bırakılarak imzalanıp kiraya verene teslim edilmesi (beyaza imza) bambaşka bir hukuki rejime tabi tutulmaktadır. Yüksek Mahkeme, borçlar hukukundaki güven teorisi ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 201. maddesinde düzenlenen senede karşı senetle ispat zorunluluğu çerçevesinde şu temel ilkeleri kabul etmektedir: Boş bir kâğıda veya tarih kısımları boş bırakılmış matbu bir tahliye taahhütnamesine kendi rızasıyla imza atarak bunu muhatabına teslim eden kiracı, belgedeki boşlukların kiraya veren tarafından sonradan doldurulmasına zımnen yetki vermiş sayılır. Dolayısıyla belgenin üzerindeki imza kiracı tarafından ikrar edildiği (kabul edildiği) sürece, düzenleme ve tahliye tarihlerinin sonradan farklı bir kalemle veya farklı bir yazı karakteriyle doldurulmuş olması tek başına taahhütnameyi geçersiz kılmaz.
Yargıtay'a göre, kiracı eğer tahliye taahhüdünün gerçekte kira sözleşmesiyle aynı tarihte (teslimden önce) imzalandığını veya boş bırakılan tarihlerin aralarındaki anlaşmaya aykırı biçimde doldurulduğunu iddia ediyorsa, senedin üzerindeki yazılı düzenleme tarihinin aksini ileri sürmüş olmaktadır. HMK m. 201 uyarınca senede bağlı her çeşit iddiaya karşı ileri sürülen ve senedin hüküm ve kuvvetini ortadan kaldıracak nitelikteki hukuki işlemler, miktar ve değere bakılmaksızın tanıkla değil, kesin (yazılı) delille ispatlanmak zorundadır. Bu nedenle kriminolojik mürekkep yaşı incelemesi veya tanık anlatımlarıyla beyaza imzanın anlaşmaya aykırı doldurulduğunun kanıtlanması kural olarak mümkün görülmemektedir.
3. Uygulamadaki Etkisi ve İspat Kriterleri
Bu yerleşik içtihat, hem Sulh Hukuk Mahkemelerinde açılan tahliye davalarının hem de İcra Müdürlüklerinde Örnek No: 14 tahliye emriyle başlatılan ilamsız tahliye takiplerinin kaderini doğrudan belirlemektedir. Uygulamada dikkat edilmesi gereken başlıca usul ve ispat kriterleri şunlardır:
- Yazılı Delil (Tutanak, Teslim Belgesi, Elektronik Yazışma) Şartı: Kiracının taahhütnamenin sözleşmeyle aynı gün alındığını kanıtlayabilmesi için, kira sözleşmesinin özel şartlar bölümünde "kiracıdan ayrıca tahliye taahhütnamesi alınmıştır" şeklinde bir ibarenin bulunması, emlakçı teslim tutanağında taahhütnamenin sözleşme anında teslim edildiğinin yazılı olması ya da kiraya verenin bu olguyu doğrulayan yazılı/elektronik ikrar niteliğindeki mesajlarının dosyaya sunulması gerekir.
- İcra Takibinde Tarihe ve İmzaya İtirazın Etkisi (İİK m. 275): Adi yazılı tahliye taahhüdüne dayalı icra takibinde kiracı yedi gün içinde ödeme/tahliye emrine itiraz ederek açıkça imzayı veya düzenleme tarihini inkâr ederse, uyuşmazlık dar yetkili İcra Hukuk Mahkemesinde itirazın kaldırılması yoluyla çözülemez; kiraya verenin genel hükümlere göre Sulh Hukuk Mahkemesinde tahliye davası açması zorunludur. Buna karşılık noterlikçe resen düzenlenmiş veya imzası ve tarihi noterlikçe onaylanmış taahhütnamelerde icra mahkemesinden doğrudan itirazın kaldırılması istenebilir.
- Bir Aylık Hak Düşürücü Süre: Kiraya veren, taahhüt edilen tahliye tarihinden itibaren en geç bir ay içinde icra takibi başlatmak veya dava açmak zorundadır; ancak TBK m. 353 uyarınca bu süre içinde dava açacağını kiracıya yazılı olarak bildirmişse, dava açma süresi bir kira yılı uzamış sayılır.
- Hile, Korkutma veya İrade Bozukluğu İddiası: Beyaza imzanın anlaşmaya aykırı doldurulması iddiasından farklı olarak, belgenin kiracının elinden hile veya fiziki/psikolojik korkutma (TBK m. 36-37) yoluyla alındığı somut vakıalarla ileri sürülüyorsa, irade fesadı halleri maddi vakıa sayıldığından tanık dahil her türlü delille kanıtlanabilir; ancak salt "evi kiralayabilmek için imzaladım" savunması Yargıtayca teknik anlamda korkutma veya hile olarak kabul edilmemektedir.
Özetle Yargıtay içtihadı, ticari ve hukuki işlem güvenliğini korumak adına imzalanarak karşı tarafa teslim edilen boş belgenin sonuçlarına imza sahibinin katlanması gerektiği esasını benimsemekte; kiracı lehine öngörülen "teslimden sonra verilme" korumasını senede karşı senetle ispat kuralı sınırları içinde tutmaktadır.