1. Uyuşmazlığın Konusu ve Hukuki Sorun
Türkiye'de konut üretiminin omurgasını oluşturan arsa payı karşılığı (kat karşılığı) inşaat sözleşmelerinde, arsa sahipleri çoğu zaman inşaatın finansmanını kolaylaştırmak amacıyla henüz inşaat başlangıç veya kaba yapı aşamasındayken yükleniciye (müteahhide) düşecek bağımsız bölümlerin tapularını ya da arsa paylarını devretmektedir. Yüklenici de tapuda kendi adına kayıtlı görünen bu bağımsız bölümleri maketten veya inşaat devam ederken konut alıcısı üçüncü kişilere satarak tapuda devretmekte ya da bankalar lehine ipotek tesis etmektedir.
Ne var ki yüklenicinin mali krize girmesi, inşaatı yarım bırakarak terk etmesi veya projeye aykırı imalat yapması üzerine arsa sahipleri sözleşmeyi geriye etkili olarak feshetmekte ve hem yüklenici hem de yükleniciden tapu devralan yüzlerce üçüncü kişi aleyhine tapu iptal ve tescil davası açmaktadır. Onlarca yıl boyunca Yargıtay'ın eski yerleşik uygulamasında, arsa sahibinin yükleniciye yaptığı ilk tapu devri "avans tapu" olarak nitelendirilmiş; yükleniciden taşınmaz alan üçüncü kişilerin alacağın temliki hükümlerine göre yüklenicinin "halefi" sayılacağı, bu nedenle Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 1023. maddesindeki "tapu siciline güven ilkesinden" yararlanamayacakları kabul edilmişti. Bu yaklaşım, tapu müdürlüğünde üzerinde hiçbir şerh veya kısıtlama bulunmayan temiz bir tapuya güvenerek tüm birikimiyle daire satın alan vatandaşların tapularının iptal edilmesine yol açarak ağır mağduriyetler doğurmuş ve Yargıtay daireleri arasındaki görüş ayrılığı İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu'na taşınmıştır.
2. Yüksek Mahkemenin Hukuki Gerekçesi ve Yerleşik İlke
Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu, 16.05.2025 tarihli ve E. 2024/1, K. 2025/2 sayılı çığır açıcı kararıyla onlarca yıllık "avans tapuda üçüncü kişinin iyiniyet iddiası dinlenmez" içtihadını terk etmiş ve gayrimenkul hukukunda yepyeni bir dönem başlatmıştır. Büyük Genel Kurul, arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesine konu taşınmazın tapuda yükleniciye devredilmesi ve yüklenicinin de bağımsız bölümleri üçüncü kişilere satması ya da ipotek tesis etmesinden sonra sözleşmenin geçersizliğinin tespiti veya geriye etkili feshedilmesi halinde, üçüncü kişilerin tapuya güvenerek ve iyiniyetli olarak ayni hak edindikleri iddialarının dinlenmesi gerektiğine ve iktisap edilen mülkiyet veya ipotek hakkının korunacağına hükmetmiştir.
Yüksek Mahkeme'nin hukuki gerekçesi eşya hukukunun temel prensiplerine dayanmaktadır: Tapu sicilinde malik olarak görünen yüklenici ile üçüncü kişi arasında resmi şekilde yapılan satış işlemi, alacağın temliki değil doğrudan doğruya ayni hak devrine yönelmiş bir tasarruf işlemidir. Arsa sahibi ile yüklenici arasındaki inşaat sözleşmesinin sonradan geriye etkili feshedilmesi yüklenici üzerindeki tescili geçmişe dönük olarak "yolsuz tescil" haline getirse bile, TMK m. 1023 açıkça "Tapu kütüğündeki tescile iyiniyetle dayanarak mülkiyet veya bir başka ayni hak kazanan üçüncü kişinin bu kazanımı korunur" kuralını koymuştur. Kanunda kat karşılığı inşaat sözleşmelerini TMK m. 1023 kapsamı dışına çıkaran hiçbir istisna bulunmamaktadır.
Büyük Genel Kurul ayrıca risk ve külfet dengesini de vurgulamıştır: Arsa sahibi, inşaat tamamlanmadan tapuyu yükleniciye kayıtsız ve şerhsiz devretmekle üçüncü kişiler nezdinde yüklenicinin tam yetkili malik olduğu yönünde bir dış görünüş yaratmakta; üstelik TMK m. 1009 uyarınca arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesini tapu kütüğüne şerh verdirerek üçüncü kişilerin iyiniyetini bertaraf etme imkânına sahipken bu tedbiri almamaktadır. Kendi ihmalinin sonuçlarını tapuya güvenen iyiniyetli üçüncü kişilere yüklemek hukuk güvenliği ilkesiyle bağdaşmaz.
3. Uygulamadaki Etkisi ve İspat Kriterleri
16.05.2025 tarihli İçtihadı Birleştirme Kararı Yargıtay Kanunu m. 45/5 uyarınca tüm adliye mahkemelerini ve Yargıtay dairelerini bağlayıcı nitelikte olup, devam eden ve yeni açılacak tapu iptal davalarında oyunun kurallarını tamamen değiştirmiştir:
- İyiniyet Karinesi ve Kötüniyeti İspat Yükü (TMK m. 3): Kanunen asıl olan iyiniyettir. Müteahhitten tapu devralan üçüncü kişinin tapusunun iptal edilebilmesi için artık arsa sahibinin, alıcının iktisap anında kötüniyetli olduğunu (örneğin müteahhidin inşaatı terk ettiğini, sözleşmenin fesih aşamasında olduğunu bildiğini veya gerekli özeni gösterseydi bilebilecek durumda olduğunu ya da işlemin muvazaalı olduğunu) somut delillerle ispatlaması şarttır.
- Somut Olayda Özen Borcu ve İnşaatın Seviyesi: Üçüncü kişinin iyiniyet iddiasının "dinlenmesi", her olayda otomatik olarak iyiniyetli sayılacağı anlamına gelmez. Alıcının henüz çivi dahi çakılmamış veya yıllardır metruk kalmış bir inşaattan piyasa değerinin çok altında devir alması, yükleniciyle yakın akrabalık/ticari organik bağının bulunması gibi olgular mahkemece kötüniyet ve özen eksikliği kapsamında değerlendirilir.
- Arsa Sahipleri İçin Tapuya Şerh ve Kademeli Devir Zorunluluğu: Yeni İBK sonrasında arsa sahiplerinin mülkiyetlerini güvenceye almalarının en etkili yolu, inşaat tamamlanmadan peşin tapu devri yapmamak, devirleri inşaat ilerleme seviyelerine bağlamak ve mutlaka arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesini TMK m. 1009 uyarınca tapu siciline şerh ettirmektir; zira tapuda şerh varken hiç kimse bilmediğini ileri sürerek TMK m. 1023 iyiniyet korumasından yararlanamaz.
- Yalnızca Adi Yazılı Sözleşmeyle Alım Yapanların Durumu: İBK koruması tapu sicilinde adına mülkiyet veya ipotek tescili yapılmış ayni hak sahiplerini kapsar; yükleniciden tapu devri almaksızın yalnızca adi yazılı satış sözleşmesi veya şerh edilmemiş satış vaadiyle daire alan kişiler TMK m. 1023 kapsamına girmediğinden eski halefiyet kurallarına tabi olmaya devam eder.
Bu tarihi karar, tapu siciline olan kamusal güveni yeniden tesis ederken, kentsel dönüşüm ve kat karşılığı inşaat sözleşmelerinin hazırlanmasında tapu şerhi ve teminat ipoteği mekanizmalarını arsa sahipleri açısından vazgeçilmez hale getirmiştir.