1. Uyuşmazlığın Konusu ve Hukuki Sorun
Taşınmaz mülkiyetinin devri ve ayni hakların aleniyeti Türk hukuk sisteminde Devletin tekeli ve güvencesi altında tutulan resmi tapu siciline bağlanmıştır. Vatandaşlar ve yatırımcılar Devletin mührünü taşıyan tapu senedine güvenerek taşınmaz satın almakta veya kredi karşılığı ipotek tesis etmektedir. Ne var ki uygulamada kimi zaman organize suç örgütlerince düzenlenen sahte nüfus cüzdanı veya sahte noter vekâletnamesi ile gerçek malikin haberi olmaksızın taşınmaz üçüncü kişilere satılıp oradan da iyiniyetli (TMK m. 1023 koruması altındaki) dördüncü kişilere devredilmekte; kimi zaman kadastro ve tapulama işlemleri sırasında yüzölçümü, sınır veya mükerrer kayıt hataları yapılmakta; kimi zaman da Devletin on yıllar önce tapuladığı bir arsa veya tarlanın sonradan orman sınırları, kıyı kenar çizgisi veya mera içinde kaldığı gerekçesiyle malikin tapusu mahkeme kararıyla bedelsiz olarak iptal edilmektedir.
Tapusu elinden giden veya tapudaki hatalı kayda güvenerek ödediği bedeli kaybeden hak sahipleri 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 1007. maddesi uyarınca Hazine aleyhine tazminat davası açmaktadır. Bu davalarda Hazine vekilleri genellikle "sahte vekâletname noterlikte düzenlenmiştir, tapu memurunun aldatıcı sahteciliği anlaması imkânsızdır ve hiçbir kusuru yoktur" ya da "orman/kıyı tapuları baştan itibaren hükümsüzdür, zamanaşımı geçmiştir" savunmalarını ileri sürmektedir. Temel hukuki sorun, Devletin sorumluluğunun kapsamı, görevli yargı kolu ve zararın hangi tarihteki değere göre hesaplanacağıdır.
2. Yüksek Mahkemenin Hukuki Gerekçesi ve Yerleşik İlke
TMK m. 1007/1 hükmü, "Tapu sicilinin tutulmasından doğan bütün zararlardan Devlet sorumludur. Devlet, zararın doğmasında kusuru bulunan görevlilere rücu eder" düzenlemesini içermektedir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu (ve 20. / 5. / 8. Hukuk Daireleri) ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin (AİHM) Türkiye kararlarıyla tam uyum içinde şekillenen yerleşik içtihada göre, Devletin TMK m. 1007 kapsamındaki sorumluluğu "ağırlaştırılmış kusursuz (tehlike/güven) sorumluluğudur"!
Yüksek Mahkeme'ye göre, tapu siciline güven ilkesinin (TMK m. 1023) ayrılmaz tamamlayıcısı Devletin bu sicilin doğruluğunu garanti etmesidir. Dolayısıyla tapu müdürlüğündeki memurun hiçbir kişisel kusuru bulunmasa, hatta sahte kimlik veya sahte vekâletname en uzman görevliyi bile aldatacak iğfal kabiliyetine (aldatma gücüne) sahip olsa dahi, tapu sicilinde hukuka aykırı bir tescil yapılmış ve bu yüzden gerçek malik ya da sicile güvenen üçüncü kişi zarara uğramışsa Devlet (Hazine) zararın tamamından kusursuz ve asli olarak sorumludur (noterin de sahte vekâletnamede sorumluluğu varsa Hazine ile noter müteselsil sorumlu olur; Hazine ödediği tazminatı sonradan asıl dolandırıcılara veya kusurlu görevlilere rücu eder).
İkinci tarihi içtihat halkası ise orman, kıyı kenar çizgisi ve mera nedeniyle iptal edilen tapulara ilişkindir: Önceleri Yargıtay kadastro işlemlerini TMK m. 1007 kapsamı dışında görürken, AİHM'in mülkiyet hakkı (Ek 1 No.lu Protokol m. 1) ihlali kararları sonrasında 2009 yılından itibaren Hukuk Genel Kurulu köklü bir içtihat birliğine gitmiştir: Kadastro işlemleri ile tapu işlemleri bir bütündür! Devletin kendi eliyle oluşturduğu tapuya güvenen vatandaşın tapusu sonradan orman veya kıyı kenar çizgisi içinde kaldığı gerekçesiyle bedelsiz olarak iptal edildiğinde mülkiyet hakkının özü zedelenir; bu nedenle Devlet TMK m. 1007 uyarınca taşınmazın gerçek değerini malike ödemek zorundadır.
3. Uygulamadaki Etkisi ve İspat Kriterleri
TMK m. 1007 uyarınca Hazine'ye karşı açılacak tazminat davalarında Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun aradığı görev, zamanaşımı ve değerleme kriterleri şunlardır:
- Görevli ve Yetkili Mahkeme (Adli Yargı): İşlem kamu görevlilerince yürütülse dahi TMK m. 1007/3 hükmünün açık emri gereğince tapu sicilinin tutulmasından doğan tazminat davaları idare mahkemelerinde değil, adli yargıda (tapu sicilinin bulunduğu yer Asliye Hukuk Mahkemesinde) Hazine husumetiyle görülür!
- Zararın Doğumu ve On Yıllık Zamanaşımı Süresi: TMK m. 1007'de özel bir süre öngörülmediğinden TBK m. 146 uyarınca 10 yıllık genel zamanaşımı uygulanır. En kritik nokta sürenin başlangıcıdır: Zamanaşımı hatalı tescilin veya kadastronun yapıldığı tarihte değil, zararın kesin olarak doğduğu tarihte, yani tapu iptali ve tescil kararının (veya malikin iyiniyetli üçüncü kişiye karşı açtığı tapu iptal davasının reddi kararının) kesinleştiği tarihte işlemeye başlar! Tapu iptal davası kesinleşmeden zarar henüz doğmamış sayıldığından erken açılan tazminat davası usulden reddedilebilir veya bekletici mesele yapılır.
- İlliyet Bağının Kesilmesi ve Müterafik Kusur: Kusursuz sorumlulukta Devletin sorumluluktan kurtulabilmesi ancak zararın mücbir sebepten, zarar görenin kendi ağır kusurundan (örneğin malikin tapu/kimlik bilgilerini bizzat dolandırıcılarla işbirliği içinde vermesi veya tapudaki açık şerhe rağmen alım yapması) ya da tapu siciliyle ilgisi olmayan üçüncü kişi eyleminden doğarak illiyet bağının kesilmesiyle mümkündür.
- Değerleme Tarihi ve Metodolojisi (Arsa vs. Arazi): Tazminat tutarı, zararın doğduğu tapu iptal kararının kesinleştiği tarihteki taşınmaz niteliğine ve gerçek değerine göre belirlenir (bu tarihten itibaren yasal faiz yürütülür): Taşınmaz arsa vasfındaysa değerlendirme tarihinden önce yapılmış özel amacı olmayan somut emsal satışların karşılaştırılmasıyla; tarım arazisi vasfındaysa net zirai gelir (kapitalizasyon) metoduna göre uzman bilirkişi kurulu marifetiyle hesaplanır.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun bu sağlam içtihadı, Türkiye'de tapu senedinin yalnızca bir kâğıt parçası değil, arkasında doğrudan Hazine'nin tam mali güvencesi bulunan anayasal bir mülkiyet teminatı olduğunu tescil etmektedir.