1. Uyuşmazlığın Konusu ve Hukuki Sorun
B2B ticari hayatta şirketler mal ve hizmet satışlarını çoğu zaman yazılı bir çerçeve sözleşme olmaksızın sipariş e-postaları, açık hesap (cari hesap) takibi ve e-Fatura düzenlenmesi yoluyla yürütmektedir. Alıcı borcunu ödemeyip başlatılan ilamsız icra takibine itiraz ettiğinde, satıcı şirket Asliye Ticaret Mahkemesinde İİK m. 67 uyarınca %20 icra inkâr tazminatı talepli itirazın iptali davası açmakta ve alacağının ispatı için kendi ticari defter kayıtlarına ve kestiği faturalara dayanmaktadır.
Hukukun genel kuralı "hiç kimsenin kendi düzenlediği belgeyle kendi lehine delil yaratamayacağı" yönündedir. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m. 222, ticari hayatın hız ve güven ihtiyacını gözeterek bu kurala çok önemli bir istisna getirmiş ve ticari defterlerin belirli şartlarla sahibi lehine delil olabileceğini kabul etmiştir. Ancak uygulamada kapanış tasdikinin veya e-defter berat yüklemesinin birkaç gün geciktirilmesi yahut mal teslim belgesinin bulunmaması milyonlarca liralık ticari alacak davalarının reddiyle sonuçlanmaktadır.
2. Yüksek Mahkemenin Hukuki Gerekçesi ve Yerleşik İlke
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi (ve ticari satım uyuşmazlıklarına bakan ilgili daireler), HMK m. 222 ile 6102 sayılı TTK m. 64-65 hükümlerini bir bütün olarak uygulayarak lehe delil vasfını sıkı şekil şartlarına bağlamıştır:
a) Lehe Delil Olmanın Beş Kümülatif Koşulu (HMK m. 222/2-3)
Ticari defter kayıtlarının defter sahibi lehine delil olarak kabul edilebilmesi için şu beş şartın eksiksiz bir arada bulunması zorunludur:
- İki Tarafın da Tacir Olması: Uyuşmazlığın her iki tarafının da tacir sıfatını taşıması ve dava konusu işlemin her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili ticari iş olması,
- Eksiksiz Defter Takımı: Tacirin tutmakla yükümlü olduğu tüm zorunlu defterleri (yevmiye defteri, defteri kebir, envanter defteri) eksiksiz ibraz etmesi,
- Yasal Süresinde Açılış ve Kapanış Tasdiki / e-Defter Beratı: Fiziki tutulan defterlerde noter açılış onaylarının ve yevmiye defterinin izleyen faaliyet döneminin altıncı ayı sonuna kadar (normal hesap döneminde Haziran sonu) yapılan kapanış onayının tam ve süresinde olması; elektronik defter (e-Defter) mükelleflerinde ise GİB onaylı aylık/geçici vergi dönemlik e-Defter berat dosyalarının yasal sürelerinde sisteme yüklenmiş ve doğrulama kodlarıyla mahkemeye sunulmuş olması,
- İç Tutarlılık: Defter kayıtlarının muhasebe ilkelerine uygun şekilde birbirini doğrulaması,
- Karşı Taraf Defterleriyle İlişki: Karşı tarafın aynı şartlara uygun tutulan defterlerindeki kayıtların bu kayıtlara aykırı olmaması veya karşı tarafın defterlerini ibrazdan kaçınması yahut karşı taraf defterlerinde ilgili kayıtların hiç yer almaması.
Usulüne uygun tutulmayan veya kapanış tasdiki/beratı eksik olan defterler sahibi lehine delil olamaz; ancak HMK m. 222/4 uyarınca sahibi aleyhine delil olarak kullanılabilir!
b) Tek Taraflı Faturanın Akdi İlişkiyi ve Teslimi İspatlamaması
Yargıtay'ın en hayati yerleşik ilkelerinden biri de fatura ile teslim ispatı arasındaki ayrımdır. Davalı taraf temel sözleşme ilişkisini ve malın kendisine teslim edildiğini inkâr ediyorsa, davacının tek taraflı olarak düzenleyip kendi ticari defterine işlediği fatura (e-Fatura dahil), alıcı faturaya 8 gün içinde itiraz etmemiş (TTK m. 21/2) olsa bile malın fiilen teslim edildiğini veya hizmetin ifa edildiğini tek başına ispatlamaz. TTK m. 21/2'deki sekiz günlük kesinleşme karinesi yalnızca geçerli bir sözleşme ve kanıtlanmış bir mal/hizmet teslimi varsa faturanın içeriği (birim fiyat, adet vb.) yönünden işler.
3. Şirketler ve Uygulama İçin Kritik Sonuçlar
Şirketlerin ticari alacaklarını tahsil kabiliyetini güvenceye alması, muhasebe ve sevkiyat departmanlarının disiplinli çalışmasına bağlıdır:
- e-Defter Berat ve Tasdik Takvimi Denetimi: Mali müşavirlik ve finans birimleri e-Defter berat yükleme sürelerini asla kaçırmamalı; herhangi bir teknik gecikmede hak kaybı doğmaması için yasal prosedürler anlık izlenmelidir.
- İmzalı Sevk İrsaliyesi ve Teslim Tutanağı Zorunluluğu: Mal satışlarında kargo/nakliye teslim fişi veya alıcının yetkili çalışanınca imzalanmış sevk irsaliyesi; yazılım ve danışmanlık hizmetlerinde ise ıslak/elektronik imzalı ya da kurumsal e-posta onaylı Hizmet Kabul Tutanağı mutlaka arşivlenmelidir. Karşı tarafın faturayı kendi e-Defterine ve KDV indirim listesine (BA/BS) işleyip işlemediği dava aşamasında bilirkişi marifetiyle tespit ettirilmelidir; zira alıcının faturayı kendi defterine kaydetmesi akdi ilişkinin ikrarı sayılır.
- Münhasır Delil Sözleşmesinden Kaçınma (HMK m. 222/5): Dava dilekçesinde "yalnızca karşı tarafın ticari defterlerine dayanıyoruz" şeklinde hasredici ifadeler kullanılmamalı; "kendi ticari defterlerimiz, karşı taraf defterleri, banka kayıtları, irsaliyeler ve sair yasal deliller" şeklinde açık delil listesi sunulmalıdır.
Bu kurallara riayet eden alacaklı şirketler, itirazın iptali davalarında hem asıl alacağı hem ticari avans faizini hem de %20'den aşağı olmamak üzere icra inkâr tazminatını tahsil edebilmektedir. Dava açılmadan önce 6102 sayılı TTK m. 5/A uyarınca zorunlu ticari arabuluculuk başvurusunun eksiksiz tamamlanması ve arabuluculuk son tutanağının dava dilekçesine eklenmesi de davanın usulden reddedilmemesi için mutlak dava şartıdır.