1. Uyuşmazlığın Konusu ve Hukuki Sorun
Uluslararası mal satımı, SaaS/teknoloji lisanslama, deniz ticareti, enerji, ortak girişim ve yurt dışı müteahhitlik sözleşmelerinde uyuşmazlık çözüm yeri olarak sıklıkla Londra, Zürih, Paris, New York veya Almanya mahkemeleri yahut ICC (Milletlerarası Ticaret Odası), LCIA, İsviçre Tahkim Merkezi gibi uluslararası tahkim kurumları kararlaştırılmaktadır. Yabancı mahkemede veya tahkim yargılamasında davayı kazanan alacaklı taraf, Türkiye'de malvarlığı bulunan borçluya karşı doğrudan ilamlı icra takibi başlatamaz; öncelikle Türk mahkemelerinden tenfiz kararı alması zorunludur.
Tenfiz davalarında borçlu şirketlerin neredeyse istisnasız başvurduğu en yaygın savunma; yabancı mahkeme ilamının ayrıntılı bir gerekçe içermediği (örneğin İngiliz/ABD mahkemelerinin summary judgment kararları), hükmedilen döviz faizinin veya tazminatın Türk hukukuna göre yüksek olduğu yahut yabancı hakem heyetinin maddi delilleri hatalı değerlendirdiği iddiasıyla kararın Türk kamu düzenine açıkça aykırı olduğu itirazıdır. Türk tenfiz hâkimi yabancı kararı esastan yeniden denetleyebilir mi ve "kamu düzeni" sınırı nerede başlar?
2. Yüksek Mahkemenin Hukuki Gerekçesi ve Yerleşik İlke
Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulunun Türk milletlerarası özel hukukunda dönüm noktası sayılan 10.02.2012 tarihli ve E. 2010/1, K. 2012/1 sayılı kararı ile Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 11. Hukuk Dairesinin New York Sözleşmesi içtihatları, Türkiye'nin tahkim ve uluslararası ticaret dostu yaklaşımını üç temel ilkeyle güvence altına almıştır:
a) Esası İnceleme (Révision au Fond) Yasağı
Hem 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) hem de Türkiye'nin taraf olduğu 1958 tarihli Yabancı Hakem Kararlarının Tanınması ve İcrası Hakkında New York Sözleşmesi uyarınca Türk tenfiz hâkimi bir istinaf/temyiz mercii değildir. Hâkimin; yabancı mahkemenin veya hakem kurulunun olguları doğru tespit edip etmediğini, bilirkişi raporlarını nasıl yorumladığını ya da uyuşmazlığın esasına uygulanan yabancı maddi hukukun doğru uygulanıp uygulanmadığını denetleme yetkisi yoktur (revizyon yasağı).
b) Kamu Düzeni Müdahalesinin 'Dar ve Sonuç Odaklı' Yorumlanması
MÖHUK m. 54/1-c (ve New York Sözleşmesi m. V/2-b) uyarınca tenfizin reddedilebilmesi için hükmün kamu düzenine "açıkça" aykırı bulunması gerekir. Yargıtay İBGK E. 2010/1, K. 2012/1 sayılı kararında; Anayasa m. 141'deki kararların gerekçeli olması kuralının Türk mahkemelerine yönelik bir iç usul normu olduğunu, yabancı ülke usul hukukuna göre usulüne uygun kesinleşmiş bir ilamın salt gerekçe içermemesinin Türk kamu düzenine açık aykırılık oluşturmayacağını içtihadı birleştirme düzeyinde hükme bağlamıştır. Kamu düzenine aykırılık ölçütü yabancı kuralın kendisi değil, kararın Türkiye'de icra edilmesi halinde doğuracağı somut hukuki sonucun Türk hukukunun temel değerlerine, Anayasal temel hak ve özgürlüklere, dürüstlük kuralına ve milletlerarası ortak ahlak anlayışına tahammül edilemez biçimde ters düşmesidir.
c) Savunma Hakkı (Adil Yargılanma) ve Münhasır Yetki Güvenceleri
Buna karşılık tenfiz engelinin gerçekten oluştuğu somut haller şunlardır: (1) Davalıya yabancı mahkeme veya tahkim sürecinde dava dilekçesinin/hakem tayininin usulüne uygun tebliğ edilmemiş olması ve savunma hakkının kısıtlanması (MÖHUK m. 54/1-ç, New York Sözleşmesi m. V/1-b), (2) Türkiye'deki taşınmazların ayni haklarına ilişkin olması gibi Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine giren bir konuda yabancı mahkemece karar verilmiş olması, (3) Tahkim sözleşmesinin geçersizliği veya uyuşmazlığın Türk hukukuna göre tahkime elverişli olmaması (örneğin işçi-işveren bireysel işe iade davaları, iflas veya taşınmaz ayni hak davaları), (4) Yabancı mahkeme kararlarında (tahkimden farklı olarak!) karşılıklılık (mütekabiliyet) şartının bulunmaması.
3. Şirketler ve Uluslararası Sözleşmeler İçin Kritik Sonuçlar
Yurt dışı ticaret yapan şirketlerin sözleşme kurgusunda ve tahsilat aşamasında şu stratejik ayrımları gözetmesi büyük önem taşır:
- Yabancı Mahkeme Yerine Uluslararası Tahkim Tercihi: Yabancı devlet mahkemesi kararlarının Türkiye'de tenfizinde MÖHUK m. 54/1-a gereği iki ülke arasında akdi, kanuni veya fiili karşılıklılık aranırken; 170'ten fazla ülkenin taraf olduğu 1958 New York Sözleşmesi kapsamındaki uluslararası tahkim kararları çok daha öngörülebilir ve hızlı biçimde tenfiz edilebilmektedir.
- Tenfiz Davası Öncesi İhtiyati Haciz Stratejisi: Borçlunun tenfiz davası süresince Türkiye'deki taşınmazlarını ve banka bakiyelerini kaçırmasını önlemek amacıyla, apostil şerhli ve resmi Türkçe tercümeli kesinleşmiş hakem/mahkeme kararına dayanılarak Asliye Ticaret Mahkemesinden İİK m. 257 uyarınca ihtiyati haciz talep edilmesi tahsilat başarısını doğrudan belirler.
- Yurt Dışı Tebligatları Görmezden Gelmeme Kuralı: Türkiye'deki bir şirkete yurt dışındaki bir tahkim merkezinden (e-posta/kurye) veya yabancı mahkemeden (Lahey Tebligat Sözleşmesi kanalıyla) başvuru tebliğ edildiğinde "Nasıl olsa Türkiye'de geçmez" düşüncesiyle kayıtsız kalınması en ölümcül hatadır; yetki ve esas itirazları bizzat yabancı yargılamada süresi içinde ileri sürülmelidir.
Usulüne uygun yürütülen tenfiz davasının kesinleşmesiyle birlikte yabancı ilam veya hakem kararı tıpkı Türk mahkemesi ilamı gibi tüm Türkiye'de ilamlı icraya konulabilmektedir. Tenfiz dilekçesine eklenecek kesinleşme şerhi, tahkim anlaşması aslı veya onaylı örneği ile apostil ve yeminli tercüme belgelerinin eksiksiz hazırlanması ise yargılama süresini aylar mertebesinde kısaltmaktadır.