Özet
Uzun vadeli hammadde, ambalaj, enerji ve endüstriyel ürün tedarik sözleşmelerinde ani döviz kuru sıçramaları, küresel emtia daralmaları veya ithalat gümrük rejimi değişiklikleri nedeniyle sabit Türk Lirası bedelle mal teslim etmek borçlu tedarikçiyi ekonomik yıkımla karşı karşıya bırakabilmektedir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) m. 138'de düzenlenen aşırı ifa güçlüğü (emprevizyon / işlem temelinin çökmesi) kurumu, dört kümülatif kurucu şartın gerçekleşmesi halinde hakimin sözleşmeyi yeni koşullara uyarlamasına veya bu mümkün değilse borçlunun sözleşmeden dönmesine/feshetmesine imkan tanır. Ancak Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 11. Hukuk Dairesi içtihatları, tacirlerin 6102 sayılı TTK m. 18/2 uyarınca basiretli iş adamı gibi davranma yükümlülüğü altında olması nedeniyle olağan kur ve enflasyon dalgalanmalarını tek başına uyarlama sebebi saymamakta; uyarlama için tedarikçinin mahvına yol açacak düzeyde öngörülemez ekonomik şoklar ve ihtirazi kayıtla ifa koşulunu aramaktadır. Ayrıca Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar ve 6 Mart 2025 tarihli 2025-32/72 sayılı Tebliğ ile taşıt dışı menkul satışlarında dövizle ödeme yasağının kaldırılması ancak eser ve hizmet sözleşmelerinde yasağın sürmesi, sözleşme kurgusunda belirleyici rol oynamaktadır.
Bu makale son olarak 13 Kasım 2026 tarihinde güncellenmiştir. İçerik bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş yerine geçmez.
I. Giriş — Ahde Vefa (Pacta Sunt Servanda) İlkesi ve Ekonomik Şoklarda Sözleşme Dengesi
Ticari sözleşmelerin temel direği ahde vefa (sözleşmeye bağlılık) ilkesidir; taraflar özgür iradeleriyle üstlendikleri edimleri, sonradan koşullar bir tarafın aleyhine ağırlaşsa dahi sözleşmede yazdığı şekilde yerine getirmekle yükümlüdür. Ancak sanayi, kimya, ambalaj, inşaat ve gıda sektörlerindeki yıllık veya çok yıllık çerçeve tedarik sözleşmelerinde, sözleşme kurulduğu tarihte öngörülmesi imkansız olan döviz kuru sıçramaları, küresel tedarik zinciri kesintileri, ihracat kotaları veya ani enerji maliyeti artışları sabit fiyat dengesini tamamen bozabilmektedir.
İthal hammaddeye bağlı çalışan bir üretici, 12 ay boyunca sabit Türk Lirası birim fiyatla mal teslim etmeyi taahhüt ettiğinde ve döviz kuru veya hammadde borsası kısa sürede katlandığında, her sevkiyatta maliyetin satış fiyatının çok üzerine çıkması borçluyu fiilen iflasa sürükler. İşte Türk borçlar hukuku sisteminde adalet ile sözleşme güvenliğini dengeleyen mekanizma, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) 138. maddesinde düzenlenen aşırı ifa güçlüğü müessesesidir.
Bu çalışmada; TBK m. 138 uyarlama şartları, mücbir sebep (TBK m. 136) kavramından farkı, tacirlerde TTK m. 18/2 basiretli iş adamı ölçütü karşısında Yargıtay Hukuk Genel Kurulu (HGK) ve 11. Hukuk Dairesi yaklaşımı, ihtirazi kayıtla ifa kuralı ve Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar kapsamındaki güncel dövizle sözleşme serbestisi istisnaları incelenmektedir. Bu konuda ayrıntılı bilgi için Özel Ölçü Mobilya, Mutfak ve İç Mimarlık Sözleşmelerinde (TBK m. 470 Eser Sözleşmesi) Teslim Gecikmesi, Montaj Ayıbı ve Revizyon Fark Bedeli başlıklı makalemizi inceleyebilirsiniz.
II. TBK m. 138 Aşırı İfa Güçlüğü (Emprevizyon Kuramı) ve Dört Kurucu Şartı
6098 sayılı TBK'nın 138. maddesi, önceki Borçlar Kanunu döneminde yalnızca Yargıtay içtihatlarıyla uygulanan işlem temelinin çökmesi (emprevizyon) kuramını açık kanun hükmüne dönüştürmüştür. Buna göre borçlunun hakimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını, bu mümkün olmazsa sözleşmeden dönmeyi (sürekli edimli tedarik sözleşmelerinde ise feshi) talep edebilmesi için maddede sayılan dört kurucu şartın birlikte gerçekleşmesi zorunludur. Bu konuda ayrıntılı bilgi için Kefalet Sözleşmesi: Türleri ve Sorumluluk başlıklı makalemizi inceleyebilirsiniz.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 138 Özeti: Sözleşmenin yapıldığı sırada taraflarca öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durum, borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkar ve sözleşmenin yapıldığı sırada mevcut olguları, kendisinden ifanın istenmesini dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede borçlu aleyhine değiştirir ve borçlu da borcunu henüz ifa etmemiş veya ifanın aşırı ölçüde güçleşmesinden doğan haklarını saklı tutarak ifa etmiş olursa borçlu, hakimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteme, bu mümkün olmadığı takdirde sözleşmeden dönme hakkına sahiptir.
Bu dört şartı teknik olarak şu şekilde ayrıştırmak gerekir:
- Öngörülemezlik ve Olağanüstü Durum: Olay sözleşme kurulduktan sonra gerçekleşmeli ve sözleşme anında taraflarca makul biçimde tahmin edilemeyecek nitelikte bulunmalıdır.
- Borçludan Kaynaklanmama: Kriz veya maliyet sıçraması tedarikçinin kendi tedarik ihmalinden, stok yönetim hatasından ya da borçlu temerrüdünden kaynaklanmamalıdır. Temerrüde düşmüş borçlu sonradan ortaya çıkan şoklara dayanarak uyarlama isteyemez.
- İfanın Dürüstlük Kuralına Aykırı Biçimde Aşırı Güçleşmesi: Edim dengesi öylesine bozulmalıdır ki borçludan aynı bedelle teslimat beklenmesi TMK m. 2 dürüstlük kuralıyla bağdaşmamalıdır.
- Borcun Henüz İfa Edilmemiş veya İhtirazi Kayıtla İfa Edilmiş Olması: Çekincesiz olarak tamamlanan teslimat veya ödemeler için sonradan geriye dönük uyarlama talep edilemez.
III. TBK m. 136 Kusursuz İfa İmkansızlığı (Mücbir Sebep) ile TBK m. 138 Uyarlama Ayrımı
Uygulamada hammadde ve kur krizlerinde şirketler sıklıkla "mücbir sebep oluştu, sözleşmeyi feshediyorum" diyerek teslimatı tek taraflı durdurmaktadır. Oysa TBK m. 136 (kusursuz ifa imkansızlığı / mücbir sebep) ile TBK m. 138 (aşırı ifa güçlüğü) hukuki nitelikleri ve sonuçları bakımından birbirinden tamamen farklı iki kurumdur.
Mücbir sebep halinde (örneğin fabrikanın depremde yıkılması, ihraç edilecek hammaddeye devlet tarafından kesin ihracat yasağı konulması veya savaş nedeniyle tedarik ülkesine limanların kapanması) edimin yerine getirilmesi hem borçlu hem de herkes için objektif olarak imkansız hale gelir ve TBK m. 136 gereğince borç kendiliğinden sona erer. Buna karşılık döviz kurunun yükselmesi veya hammadde fiyatının üç katına çıkması halinde mal piyasada hala mevcuttur ve bedeli ödendiğinde tedarik edilebilmektedir; yani ortada fiziki bir imkansızlık değil, ekonomik anlamda aşırı güçleşme vardır. İfa imkansızlığı bulunmayan bir kur krizinde tedarikçinin doğrudan mücbir sebebe dayanarak teslimatı kesmesi, karşı taraf lehine borçlu temerrüdü ve müspet zarar tazminatı (TBK m. 125) doğmasına yol açabilir.
IV. Tacirler Açısından TTK m. 18/2 "Basiretli İş Adamı" Ölçütü ve Yargıtay HGK / 11. HD İçtihatları
Ticaret ve şirketler hukuku sisteminin temel kurallarından biri olan 6102 sayılı TTK m. 18/2 hükmüne göre her tacir, ticaretine ait bütün faaliyetlerinde basiretli bir iş adamı gibi hareket etmekle yükümlüdür. Bu emredici ilke, ticari sözleşmelerde TBK m. 138 uyarlama davalarının en zorlu eşiğini oluşturur.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu (HGK) ve ticari uyuşmazlıkların temyiz mercii olan Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik kararlarına göre; Türkiye'de faaliyet gösteren bir tacirin enflasyon artışlarını, dönemsel döviz kuru hareketlerini, faiz dalgalanmalarını ve sektörel hammadde fiyat oynamalarını sözleşme kurarken öngörmesi ve fiyat teklifini kur koruma/fiyat revizyon mekanizmalarıyla kurgulaması beklenir. Tacir uzun vadeli sabit TL sözleşme imzalarken bu ticari riski göze almış kabul edildiğinden, her kur veya maliyet artışı öngörülemez sayılmaz ve kârın azalması ya da o işten zarar edilmesi tek başına sözleşmenin uyarlanmasını sağlamaz.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 11. Hukuk Dairesi Yerleşik İçtihat İlkesi (Basiretli Tacir ve Uyarlama): "6102 sayılı TTK m. 18/2 gereğince basiretli bir iş adamı gibi hareket etmek zorunda olan tacirlerin, ticari hayatın olağan akışında karşılaşılabilecek kur ve piyasa dalgalanmalarını öngörerek sözleşme koşullarını belirlemeleri gerekir. Bu nedenle tacirler arasındaki sözleşmelerde ahde vefa ilkesi esastır; ancak sözleşmenin kurulmasından sonra ortaya çıkan küresel veya ulusal ölçekli olağanüstü ekonomik şokların edimler arasındaki dengeyi aşırı derecede bozarak işlem temelini çökertmesi ve borçlunun ekonomik mahvına yol açacak ağırlığa ulaşması halinde TBK m. 138 uyarınca uyarlama yapılabilir."
V. Kur Artışı Ne Zaman "İşlem Temelinin Çökmesi" ve Mahva Sebep Olacak Şok Sayılır?
Yargıtay'ın katı yorumu tacirler için uyarlamanın tamamen kapandığı anlamına gelmez. Mahkemeler somut dosyada uyarlama talebini değerlendirirken mali müşavir ve sektör bilirkişileri aracılığıyla üç temel ekonomik veriyi inceler:
- Sözleşme Süresi ve Fiyat Sapmasının Oranı: Sözleşme tarihi ile ifa tarihi arasındaki kur/hammadde maliyet artışı olağan yıllık projeksiyonların çok üzerine çıkarak birim maliyeti sözleşme satış bedelinin katbekat üstüne taşımışsa, işlem temelinin çöktüğü kabul edilebilir.
- Sektörel ve Makroekonomik Kırılma: Sadece şirket içi bir finansal darboğaz değil, küresel emtia şoku, enerji/navlun krizi, savaş veya ani kur sıçraması gibi tüm sektörü sarsan harici bir olgu söz konusu olmalıdır.
- Ekonomik Mahv (Yıkım) Tehlikesi: Sözleşmenin aynen icrasının tedarikçiyi yalnızca o işte zarara sokmakla kalmayıp, şirketin özsermayesini eritecek ve ticari varlığını tehlikeye düşürecek (mahvına sebep olacak) boyuta ulaşması şarttır.
VI. İhtirazi Kayıtla İfa Zorunluluğu ve Hak Kaybı Riski
TBK m. 138'in uygulamada en çok gözden kaçırılan teknik koşulu, maddenin metninde açıkça yazılı olan "ifa aşırı ölçüde güçleşmiş olması sebebiyle haklarını saklı tutarak ifa etmiş olma" şartıdır. Bir tedarikçi veya alıcı, kur şoku yaşandıktan sonra hiçbir çekince koymadan sevkiyat yapmaya veya faturaları eksiksiz ödemeye devam ederse, hukuken sözleşmeyi yeni ekonomik şartlarda da mevcut bedellerle kabul etmiş sayılır.
Bu nedenle aşırı ifa güçlüğü doğduğu anda derhal karşı tarafa noter veya KEP üzerinden uyarlama talebi iletilmeli ve dava sonuçlanıncaya kadar yapılacak zorunlu teslimatlarda veya ödemelerde irsaliyeye, faturaya ya da dekont açıklamasına "TBK m. 138 kapsamındaki sözleşmenin uyarlanması ve fark alacak talebi haklarımız saklı kalmak kaydıyla ihtirazi kayıtla ifa edilmiştir" şerhi yazılmalıdır. İhtirazi kayıt konulmadan tamamlanan teslimatlar için geriye dönük fiyat farkı istenemez.
VII. TPKK Hakkında 32 Sayılı Karar ve 2025-32/72 Sayılı Tebliğ: Dövizle Sözleşme Yasağı ve İstisnaları
Uzun vadeli tedarik sözleşmelerinde döviz kuru riskini yönetmenin en doğrudan yolu bedelin döviz cinsinden veya dövize endeksli belirlenmesidir. Ancak Türkiye'de yerleşik kişiler arasındaki sözleşmeler, 1567 sayılı Kanun kapsamındaki Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar (m. 4/g) ve 2008-32/34 sayılı Tebliğ (m. 8) düzenlemelerine tabidir. Bu alanda son dönemin en kritik mevzuat değişikliği 6 Mart 2025 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından yayımlanan ve 6 Mart 2025 tarihli 32833 sayılı Resmî Gazete'de ilan edilen 2025-32/72 sayılı Tebliğ ile, 2022 yılından beri uygulanan menkul satış sözleşmelerindeki Türk Lirası ile ödeme zorunluluğu kaldırılmıştır. Güncel mevzuat tablosu şu şekildedir:
- Taşıt Hariç Menkul (Mal ve Hammadde) Satış Sözleşmeleri Serbestisi: 6 Mart 2025 tarihli 2025-32/72 sayılı Tebliğ uyarınca, Türkiye'de yerleşik kişiler arasında yapılan taşıt satışları dışındaki menkul (hammadde, yarı mamul, makine, ticari emtia) satış sözleşmelerinde sözleşme bedelinin döviz cinsinden veya dövize endeksli kararlaştırılması ve ödemelerin doğrudan döviz olarak yapılması tamamen serbesttir.
- İhracat / İthalat Bağlantılı ve Yurt Dışı Yerleşikli İşlemler: Yurt dışında yerleşik kişilerle yapılan sözleşmeler ile ihracat, transit ticaret, ihracat sayılan satış ve teslimler kapsamındaki sözleşmeler döviz yasağından istisna tutulmuştur.
- Eser, Hizmet, İş ve Gayrimenkul Sözleşmelerinde Yasağın Devamı: Hazine ve Maliye Bakanlığı duyurularında açıkça belirtildiği üzere, 2025-32/72 sayılı Tebliğ değişikliği yalnızca menkul mal satışlarını kapsamaktadır. Fason imalat veya inşaat gibi eser sözleşmelerinde (maliyetin döviz içerdiği belirli istisnalar dışında), danışmanlık/lojistik gibi hizmet sözleşmelerinde ve gayrimenkul satış/kira sözleşmelerinde dövizle sözleşme yapma yasağı devam etmektedir; aykırılık 1567 sayılı Kanun uyarınca ağır idari para cezasına yol açar.
| Sözleşme Türü / Hukuki Durum | Dövizle Fiyatlandırma ve Ödeme (Güncel Durum) | Uyarlama / İmkansızlık Rejimi | Kritik Hukuki Önlem |
|---|---|---|---|
| Menkul / Hammadde Alım-Satımı (Taşıt Hariç) | 2025-32/72 Tebliği ile dövizle belirleme ve ödeme serbest | Sabit TL bağlanmışsa TBK m. 138 uyarlama (ağır şartlarla) | Sözleşmede doğrudan USD/EUR birim fiyat veya kur bandı kurgulamak |
| Eser (Fason İmalat / İnşaat) Sözleşmeleri | Mevzuattaki özel döviz maliyeti istisnası yoksa TL zorunlu | TBK m. 480/2 ve TBK m. 138 kapsamında uyarlama veya fesih | TÜİK ÜFE/TÜFE + emtia endeksli TL eskalasyon klozu eklemek |
| İhracat / İthalat Bağlantılı Tedarik | 2008-32/34 m. 8 istisnası kapsamında döviz serbest | Savaş, ambargo veya gümrük yasağında TBK m. 136 mücbir sebep | Incoterms ve gümrük gecikmesi risk paylaşım maddesi koymak |
| Mevcut Sözleşmede Kur Şoku Yaşanması | Kur serbestisi yoksa TBK m. 138 kapsamında mahkemeye başvuru | 4 şart + basiretli tacir incelemesi + ihtirazi kayıt zorunlu | Noterden uyarlama ihtarı çekmek ve tüm teslimatlara şerh düşmek |
VIII. Sözleşmenin Uyarlanması Davasında Görevli Mahkeme, Arabuluculuk ve İhtiyati Tedbir
Tacirler arasındaki uzun süreli tedarik sözleşmesinin uyarlanması davalarında görevli mahkeme 6102 sayılı TTK m. 4 uyarınca Asliye Ticaret Mahkemesidir. Tarafların uyarlama yanında fiyat farkı, bedel iadesi veya tazminat talebi varsa TTK m. 5/A uyarınca dava açılmadan önce dava şartı arabuluculuğa başvurulması zorunludur (salt sözleşmenin uyarlanması veya değiştirilmesi niteliğindeki inşai davalar tek başına alacak içermese de uygulamada usuli ret riskini bertaraf etmek için arabuluculuk süreci tüketilerek dava açılmaktadır).
Uyarlama davası 1–2 yıl sürebileceğinden, davacı tedarikçi mahkemeden yargılama sonuna kadar geçerli olmak üzere 6100 sayılı HMK m. 389 uyarınca ihtiyati tedbir isteyebilir. Özellikle tedbir talebinde; sözleşme uyarınca verilen teminat mektuplarının nakde çevrilmesinin tedbiren durdurulması veya yargılama süresince geçici bir ara birim fiyat üzerinden teslimatların sürdürülmesi istenmektedir. Ancak Yargıtay ve Bölge Adliye Mahkemeleri, davanın esasını çözecek nitelikteki ara fiyat tedbirlerinde teminat karşılığı çok sıkı bir yaklaşık ispat incelemesi yapmaktadır.
IX. Önleyici Sözleşme Mühendisliği: Eskalasyon (Fiyat Endeksi) ve Hardship Klozları
Mahkemelerin TTK m. 18/2 basiretli tacir ölçütü karşısında uyarlama taleplerini dar yorumladığı gerçeği göz önüne alındığında, işletmeler için en güvenli hukuki kalkan sözleşme imzalanırken koruyucu maddeler yazmaktır:
- Otomatik Fiyat Revizyonu (Eskalasyon) Klozu: Döviz yasağına tabi olan eser veya hizmet sözleşmelerinde dahi Türk Lirası tutarlı "TÜİK Yİ-ÜFE, LME metal endeksi veya resmi asgari ücret artış oranlarının %X'i aşması halinde birim bedel otomatik olarak güncellenir" şeklinde eskalasyon formülleri yazmak tamamen hukuka uygundur.
- Hardship (Aşırı Güçlük / Yeniden Müzakere) Klozu: Sözleşmeye tarafların hammadde veya kur maliyetlerinin belli bir eşiği (örneğin %20'yi) aşması durumunda 15 gün içinde iyi niyetle fiyat müzakeresine oturacağı, anlaşma sağlanamazsa tedarikçinin tazminatsız fesih hakkının doğacağı hükmü konularak TBK m. 138'in ağır yargılama şartlarına gerek kalmadan çıkış kapısı oluşturulabilir.
- Genişletilmiş Mücbir Sebep Tanımı: Sözleşmede mücbir sebep maddesine doğal afetlerin yanı sıra liman tıkanıklığı, hammadde üreticisi ülkenin ihracat kısıtlamaları, gümrük tarife şokları ve enerji kesintileri de eklenmelidir.
X. Pratik Uygulama: Aşırı İfa Güçlüğü Sebebiyle İhtirazi Kayıtlı Teslim ve Uyarlama İhtarnamesi
Hammadde ve döviz kuru şoku yaşayan tedarikçi işletmenin, hak kaybına uğramadan teslimatlarına ihtirazi kayıt koymak ve karşı tarafı TBK m. 138 kapsamında müzakereye/uyarlamaya davet etmek için göndereceği noter ihtarnamesi taslağı aşağıda sunulmaktadır:
İHTARNAME TASLAĞI — BİLGİLENDİRME VE İNCELEME AMAÇLIDIR
İHTARNAME
| KEŞİDECİ (TEDARİKÇİ) | : [Sanayi / Tedarik Şirketi Unvanı, MERSİS No, Adresi] |
| VEKİLİ | : Av. [Adı Soyadı, Baro Sicil No, Adresi] |
| MUHATAP (ALICI) | : [Alıcı Şirket Unvanı, MERSİS No, Adresi] |
| KONU | : ../../2025 tarihli Uzun Süreli Hammadde/Ürün Tedarik Sözleşmesi kapsamında ortaya çıkan öngörülemez maliyet ve kur şoku sebebiyle 6098 sayılı TBK m. 138 uyarınca sözleşme bedelinin uyarlanması talebi ile bundan sonraki tüm teslimatların İHTİRAZİ KAYITLA yapılacağının bildirilmesidir. |
AÇIKLAMALAR :
1. Taraflar arasında ../../2025 tarihinde akdedilen 24 ay süreli Çerçeve Tedarik Sözleşmesi gereğince müvekkil şirket, ithal ana hammaddeden imal edilen [Ürün Adı] ürünlerini sabit [Tutar] TL birim bedel üzerinden muhatap şirkete teslim etmeyi üstlenmiştir.
2. Sözleşmenin imzalanmasından sonra keşideciden kaynaklanmayan küresel emtia daralması, navlun artışı, gümrük vergisi düzenlemeleri ve olağanüstü döviz kuru şoku neticesinde; işbu ürünün yalnızca hammadde tedarik maliyeti dahi sözleşme birim satış fiyatının %[Oran] üzerine çıkmıştır (Ek-1: İthalat Beyannameleri, Küresel Emtia Endeksi ve Mali Müşavir Maliyet Karşılaştırma Raporu). Ortaya çıkan bu olağanüstü tablo, sözleşme anında basiretli bir tacir tarafından dahi öngörülmesi beklenemeyecek ölçüde işlem temelini çökertmiş olup, mevcut sabit bedelle teslimata devam edilmesi müvekkil şirketin ticari mahvına yol açacaktır.
3. 6098 sayılı TBK m. 138 uyarınca; işbu ihtarnamenin tebliğinden itibaren 7 (yedi) gün içinde sözleşme birim fiyatlarının güncel maliyet verilerine göre hakkaniyete uygun biçimde uyarlanması amacıyla müzakereye başlanmasını, uyarlama hususunda uzlaşılamadığı takdirde Asliye Ticaret Mahkemesinde sözleşmenin uyarlanması (bu mümkün olmadığı takdirde ileriye etkili feshi) davası açılacağını ihtaren bildiririz.
4. Ayrıca TBK m. 138'de öngörülen şekil şartı gereğince; uyarlama müzakeresi ve yargılama süreci sonuçlanıncaya kadar müvekkil şirket tarafından gerçekleştirilecek tüm sevkiyat ve faturalandırmaların, sözleşmenin uyarlanması ve doğacak fiyat farkı alacakları ile fesih hakları saklı kalmak kaydıyla İHTİRAZİ KAYITLA ifa edileceği hususu bilgilerinize sunulur.
Sayın Noter; işbu üç nüsha ihtarnamenin bir nüshasının muhataba tebliğini, tebliğ şerhli bir nüshasının tarafıma verilmesini talep ederim.
Keşideci Vekili Av. [Adı Soyadı]
İmza
XI. Sanayiciler ve Tedarikçiler İçin Kur ve Hammadde Krizi Yönetim Kontrol Listesi
- 32 Sayılı Karar Uygunluk Denetimi: Menkul/hammadde satış sözleşmelerinde 6 Mart 2025 tarihli 2025-32/72 sayılı Tebliğ uyarınca doğrudan dövizle bedel ve ödeme kararlaştırılabiliyorken, eser ve hizmet sözleşmelerinde TÜFE/ÜFE veya emtia endeksli TL eskalasyon mekanizması kurulmalıdır.
- Teslimatı Aniden Kesmeme Kuralı: Yalnızca fiyat arttı diye mücbir sebep ilanı yaparak sevkiyatı durdurmak yerine, noter kanalıyla TBK m. 138 uyarlama ihtarı çekip temerrüde düşmeden yasal süreci başlatmak gerekir.
- İrsaliye ve Faturalara İhtirazi Kayıt Şerhi: Uyarlama talebinden sonraki her teslimat belgesine ve e-fatura not alanına TBK m. 138 haklarının saklı tutulduğuna dair çekince işlenmelidir.
- Bağımsız Mali Rapor Hazırlığı: Sözleşme tarihi ve dava tarihi arasındaki ithalat gümrük beyannameleri, küresel hammadde borsa grafikleri ve şirketin bilanço etkisini gösteren YMM/SMMM maliyet raporu hazırlanmalıdır.
- Teminat Mektubu Risk Yönetimi: Sözleşmede alıcı lehine verilmiş kesin banka teminat mektubu varsa, uyarlama davası açılırken mektubun haksız nakde çevrilmesini önlemek için HMK m. 389 ihtiyati tedbir talebi değerlendirilmelidir.
XII. Sonuç
Hammadde ve döviz kuru şokları karşısında uzun süreli tedarik sözleşmelerinin kaderi, ahde vefa ilkesi ile işlem temelinin çökmesi kuramı arasındaki hassas sınırda belirlenmektedir. İncelememizde ortaya konulan temel hukuki ilkeler şunlardır:
- TBK m. 138 Dört Şartın Birlikte Varlığını Arar: Öngörülemez olağanüstü durum, borçludan kaynaklanmama, ifanın TMK m. 2'ye aykırı ölçüde ağırlaşması ve borcun henüz ifa edilmemiş veya ihtirazi kayıtla ifa edilmiş olması gerekir.
- Basiretli Tacir Standardı Sıkıdır (TTK m. 18/2): Yargıtay HGK ve 11. Hukuk Dairesi olağan kur dalgalanmalarını tacir için uyarlama nedeni saymaz; uyarlama yalnızca borçlunun mahvına yol açacak derecede olağanüstü şoklarda kabul görür.
- İhtirazi Kayıt Koymadan Yapılan İfa Hakkı Düşürür: Çekincesiz devam edilen teslimatlar için sonradan TBK m. 138 uyarlaması istenemez.
- 2025-32/72 Tebliği Yeni Sözleşme İmkânı Sağlar: Menkul ve hammadde satışlarında (taşıt hariç) dövizle sözleşme ve ödeme tamamen serbesttir; eser ve hizmet sözleşmelerinde ise TL endeksli eskalasyon ve hardship klozları hayati koruma sağlar.
Uzun vadeli tedarik anlaşmalarının imzalanma aşamasında fiyat revizyon mekanizmalarıyla güçlendirilmesi, mevcut krizlerde ise gecikmeksizin ihtirazi kayıt ve uyarlama adımlarının atılması ticari işletmelerin sürekliliğini koruyacaktır.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki danışmanlık niteliğinde değildir. Somut hukuki sorunlarda uzman bir avukata danışılması tavsiye edilir. Makalede yer alan bilgiler, yayın tarihi itibarıyla yürürlükteki mevzuata dayanmakta olup, mevzuat değişiklikleri nedeniyle güncelliğini yitirebilir.
Kaynaklar ve Referanslar
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK m. 136 İfa İmkansızlığı, m. 138 Aşırı İfa Güçlüğü, m. 480/2)
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK m. 18/2 Basiretli İş Adamı Gibi Hareket Etme Yükümlülüğü)
- 1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun ve 32 Sayılı Karar (2025-32/72 sayılı Tebliğ)
- Yargıtay Emsal Karar Arama Sistemi (Hukuk Genel Kurulu ve 11. Hukuk Dairesi İçtihatları)
Bu makale 2026-11-13 tarihinde güncellenmiştir. İçerik bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.
İlgili Makaleler
-
Tazminat Davası Türleri ve Süreçleri
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu kapsamında maddi ve manevi tazminat davası nasıl açılır, türleri nelerdir, haksız fiil,... -
Sözleşme İhlali ve Hukuki Sonuçları
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu kapsamında sözleşme ihlali, borçlunun temerrüdü, ifa imkansızlığı, ayıplı ifa halleri,... -
Haksız Fiil Tazminatı: Şartlar ve Hesaplama
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 49 ve devamı hükümleri uyarınca haksız fiil sorumluluğu, maddi ve manevi zarar... -
Zamanaşımı Süreleri: Kapsamlı Rehber
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ve ilgili mevzuat çerçevesinde genel ve özel zamanaşımı süreleri, haksız fiil, sebepsiz... -
İhtarname Nedir ve Nasıl Çekilir
İhtarname kavramı, hukuki niteliği, noter aracılığıyla ihtarname çekme usulü, temerrüt oluşumu, zorunlu unsurlar, KEP...
Uygulamada Kritik Sorular ve Yanıtları
Hayır. 6102 sayılı TTK m. 18/2 uyarınca tacirler ticari faaliyetlerinde basiretli iş adamı gibi hareket etmekle yükümlüdür. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 11. Hukuk Dairesi içtihatlarına göre olağan enflasyon ve kur artışları tacirler bakımından öngörülebilir ticari risk sayıldığından tek başına TBK m. 138 uyarlama nedeni oluşturmaz; ancak şirketin mahvına yol açacak derecede öngörülemez ve işlem temelini çökerten ekonomik şoklarda uyarlama kabul edilmektedir.
6098 sayılı TBK m. 138 uyarınca uyarlama için şu dört şart birlikte aranır: Sözleşmenin yapıldığı sırada öngörülmeyen olağanüstü bir durumun ortaya çıkması, bu durumun borçludan kaynaklanmaması, edimler arasındaki dengenin borçlu aleyhine dürüstlük kuralına aykırı ölçüde bozulması ve borçlunun borcunu henüz ifa etmemiş veya haklarını saklı tutarak ihtirazi kayıtla ifa etmiş olması gerekir.
Hayır. TBK m. 138 metni açıkça borcun henüz ifa edilmemiş olmasını veya aşırı güçlükten doğan hakların saklı tutularak (ihtirazi kayıtla) ifa edilmiş olmasını şart koşmaktadır. Herhangi bir yazılı çekince koymadan mevcut fiyattan mal teslim eden veya fatura bedelini ödeyen taraf, o teslimatlar yönünden uyarlama ve geriye dönük fiyat farkı talep etme hakkını kaybeder.
Hayır. TBK m. 136 anlamında mücbir sebep (kusursuz ifa imkansızlığı), malın tedarikinin herkes için objektif olarak imkansızlaşması halinde söz konusu olur ve borcu sona erdirir. Fiyat veya kur artışı halinde mal hala temin edilebildiğinden imkansızlık değil aşırı ifa güçlüğü (TBK m. 138) vardır; tedarikçi mahkeme kararı veya sözleşmesel fesih hükmü olmadan tek taraflı sevkiyatı keserse temerrüt tazminatı ödemek zorunda kalabilir.
Evet, büyük ölçüde kalkmıştır. 6 Mart 2025 tarihli ve 32833 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 2025-32/72 sayılı Tebliğ ile 2008-32/34 sayılı Tebliğ'de değişiklik yapılarak, taşıt satışları hariç olmak üzere Türkiye'de yerleşik kişilerin kendi aralarında yaptıkları menkul (mal ve hammadde) satış sözleşmelerinde bedelin döviz cinsinden belirlenmesi ve dövizle ödenmesi serbest bırakılmıştır.
Evet. Hazine ve Maliye Bakanlığı açıklamaları uyarınca 2025-32/72 sayılı Tebliğ serbestisi yalnızca menkul mal satışlarını kapsamaktadır; eser (inşaat, fason üretim), hizmet, iş ve gayrimenkul sözleşmelerinde özel istisna halleri dışında Türk Lirası zorunluluğu sürmektedir. Bu sözleşmelerde kur riskinden korunmak için TÜİK Yİ-ÜFE veya sektörel emtia endekslerine bağlı TL fiyat revizyon (eskalasyon) maddeleri kullanılmalıdır.
TBK m. 138/1 hükmü uyarınca şartlar mevcutsa hakim öncelikle sözleşmenin değişen koşullara uyarlanmasına (örneğin birim bedelin güncellenmesine) karar verir; ancak uyarlama sözleşmenin niteliği veya karşı tarafın kabul edemeyeceği bir yük doğurması nedeniyle mümkün değilse borçlunun sözleşmeden dönme, tedarik sözleşmeleri gibi sürekli edimli sözleşmelerde ise kural olarak ileriye etkili fesih hakkı doğar.
Yeni tedarik sözleşmelerinde menkul satışlar için döviz birim fiyatı veya kur bandı klozu konulmalı; TL sözleşmelerde ise hammadde borsası/ÜFE artışının belirli bir yüzdeyi geçmesi halinde otomatik devreye giren fiyat revizyon (eskalasyon) formülü ve tarafları yeniden müzakereye zorlayan hardship (aşırı güçlük) maddesi düzenlenmelidir.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her somut olay kendine özgü koşullar içerdiğinden, bireysel hukuki değerlendirme için mutlaka bir avukata başvurulması tavsiye edilir.







