Özet
Üretken yapay zekâ (Generative AI), gerçek zamanlı 3D karakter motorları ve ses klonlama teknolojilerinin reklam endüstrisine entegre olmasıyla birlikte iki yeni ticari model doğmuştur: Tamamen kurgusal olarak yaratılan sanal influencerlar (virtual influencers) ve gerçek sanatçı, oyuncu ya da kanaat önderlerinin yüz ve ses verilerinden eğitilen dijital ikizler (digital twins / AI replicas). Türk hukukunda gerçek bir kişinin görüntü ve sesi 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK) m. 23–24 kapsamında vazgeçilmez kişilik hakkı ve 6698 sayılı KVKK m. 6 anlamında özel nitelikli (biyometrik) kişisel veri niteliği taşır. Bu nedenle görüntü ve ses haklarının "süresiz ve sınırsız mülkiyet devri" hukuken geçersiz olup, reklam kampanyalarında yalnızca senaryo, mecra, dil ve süre bakımından sınırlandırılmış imaj ve dijital ikiz lisans sözleşmeleri kurulabilir.
I. Sanal İnfluencerlar ile Gerçek Kişilerin Dijital İkizleri (Digital Twins) Arasındaki Hukuki Ayrım
Dijital medya ve reklam hukukunda yapay zekâ tabanlı ekran yüzleri tek bir kategori altında değerlendirilemez. Uygulanacak kanun hükümlerini doğru tespit edebilmek için öncelikle ekran karşısındaki karakterin kaynağını ikiye ayırmak gerekir:
- Tamamen Kurgusal Sanal İnfluencerlar (Synthetic / CGI Virtual Influencers): Gerçek dünyada yaşayan belirli bir insanın dış görünüşünü veya sesini kopyalamayan; 3D modelleme yazılımları ve üretken yapay zekâ modelleriyle sıfırdan tasarlanmış dijital karakterlerdir. Markalar bu sanal elçileri yaşlanmamaları, skandallara karışmamaları (ahlak klozu riski taşımamaları) ve aynı anda onlarca dilde 7/24 içerik üretebilmeleri sebebiyle tercih etmektedir. Hukuki rejimleri esas itibarıyla fikri ve sınai mülkiyet hukukuna (FSEK ve SMK) dayanır.
- Gerçek Kişilerin Dijital İkizleri (Digital Twins / AI Clones): Tanınmış bir sinema oyuncusunun, seslendirme sanatçısının, müzisyenin, sporcunun veya sosyal medya fenomeninin 3D hacimsel yüz taraması (volumetric capture), mimik haritası ve ses kayıtları kullanılarak eğitilen yapay zekâ kopyasıdır. Sanatçı fiziksel olarak film setine gelmeden, dijital ikizi üzerinden yeni reklam filmleri oynatılabilmekte veya sesi klonlanarak binlerce kişiselleştirilmiş reklam mesajı seslendirilebilmektedir. Bu model doğrudan kişilik hakları, icracı sanatçı hakları ve biyometrik veri koruma hukukuna tabidir.
II. Görüntü ve Ses Haklarının Hukuki Niteliği: TMK m. 23–24, FSEK m. 80 ve m. 86 Sınırları
Uygulamada yapım şirketleri ve reklam ajansları tarafından hazırlanan sözleşmelerde sıklıkla "Sanatçı, görüntüsü, sesi ve dijital modeli üzerindeki tüm mülkiyet haklarını süresiz, gayrikabili rücu ve tüm evrende geçerli olmak üzere Yapımcıya devretmiştir" şeklinde ifadeler yer almaktadır. Türk hukukunda gerçek bir insanın dış görünüşü (resmi/portresi) ve karakteristik ses tonu, eşya gibi alınıp satılabilen bir mülkiyet konusu değil, kişilik hakkının ayrılmaz bir parçasıdır.
4721 Sayılı Türk Medeni Kanunu m. 23/2 (Kişiliğin İçeriğe Karşı Korunması):
"Kimse özgürlüklerinden vazgeçemez veya onları hukuka ya da ahlâka aykırı olarak sınırlayamaz."
TMK m. 23 ve m. 24'ün emredici niteliği ile 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) m. 86 (resim ve portreler üzerindeki hak) ve m. 80 (icracı sanatçıların komşu hakları) birlikte değerlendirildiğinde üç temel hukuki kural ortaya çıkar:
- Tam Devir Değil, Sınırlı İzin (Lisans) Geçerlidir: Hiç kimse kendi yüzü ve sesi üzerindeki kontrolünü ömür boyu ve her türlü gelecekteki yapay zekâ üretimini kapsayacak şekilde başkasına devredemez. Bir sanatçının dijital ikizinin hangi markanın hangi ürün grubunda, hangi senaryo metniyle ve ne kadar süreyle kullanılacağını belirlemeksizin alınan "sınırsız yapay zekâ klonlama muvafakati" TMK m. 23/2 ve TBK m. 27 uyarınca aşırı sınırlama teşkil eder ve geçersizdir.
- İzinsiz Klonlamada Haksız Fiil ve Vekâletsiz İş Görme: Bir ünlünün kamuya açık röportajlarından veya sosyal medya videolarından izinsiz ses ve görüntü kazıması (scraping) yapılarak reklam ya da parodi ötesi ticari içerik üretilmesi; TMK m. 24–25 uyarınca kişilik hakkına saldırı, FSEK m. 80/86 ihlali ve TTK m. 55 haksız rekabet oluşturur. Mağdur sanatçı yayının durdurulmasını, maddi ve manevi tazminatı ve TBK m. 530 (gerçek olmayan vekâletsiz iş görme) uyarınca izinsiz kullanımdan elde edilen ticari kazancın kendisine devrini talep edebilir.
- İcracı Sanatçı Koruması (FSEK m. 80): Seslendirme sanatçılarının ve oyuncuların önceki bir projede kaydettikleri performansın, kendi ek yazılı izinleri alınmaksızın yapay zekâ ses sentezleme modeli eğitmek ve yeni reklamlar üretmek için kullanılması, FSEK m. 80 ve m. 52 uyarınca tespit edilmiş icranın işlenmesi ve çoğaltılması hakkının açık ihlalidir (genel telif tartışması için bkz. üretken yapay zekâ ve telif hukuku).
III. Yapay Zekâ Ses Klonlama ve Yüz Taramasında KVKK m. 6 Biyometrik Veri Rejimi
Sıradan bir fotoğraf veya ses kaydı her zaman özel nitelikli kişisel veri sayılmasa da; bir bireyin yüz topoğrafyasının, dudak senkronizasyonu vektörlerinin veya vokal akustik parmak izinin gerçek kişiyi benzersiz şekilde tanımlayacak ve yeniden üretecek matematiksel parametrelere dönüştürülmesi (LoRA / fine-tuned model oluşturulması), 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) m. 6 ve AB Genel Veri Koruma Tüzüğü (GDPR m. 9) anlamında doğrudan biyometrik veri işleme faaliyetidir.
Biyometrik veriler özel nitelikli kişisel veri kategorisinde yer aldığından, reklamverenin veya yapay zekâ stüdyosunun standart "sözleşmenin ifası" hukuki sebebine dayanması yeterli olmayabilir; sanatçıdan belirli konuya ilişkin, bilgilendirmeye dayanan ve özgür iradeyle açıklanan ayrı bir açık rıza alınması, Kişisel Verileri Koruma Kurulu'nun "Özel Nitelikli Kişisel Verilerin İşlenmesinde Veri Sorumlularınca Alınması Gereken Yeterli Önlemler" kararına uygun şifreleme uygulanması ve model eğitimi yurt dışı bulut sunucularında (ABD/AB GPU kümelerinde) yapılacaksa KVKK m. 9 standart sözleşme/yurt dışı aktarım prosedürlerinin tamamlanması zorunludur.
IV. Kurgusal Sanal İnfluencerlarda FSEK Hususiyet Şartı, Marka Tescili ve Ajans – Marka İlişkisi
Gerçek bir insana dayanmayan kurgusal sanal influencerlarda en kritik sorun "Bu karakterin sahibi kimdir ve başkası kopyalarsa nasıl korunur?" sorusudur. FSEK m. 1/B uyarınca bir çıktının "eser" olarak telif korumasından yararlanabilmesi için sahibinin hususiyetini taşıması, yani yaratıcı insan iradesinin ürünü olması şarttır. Salt tek satırlık bir metin komutuyla (prompt) üretken yapay zekâya çizdirilen rastgele bir insan yüzü üzerinde tek başına telif hakkı iddia etmek oldukça zordur (bkz. yapay zekâ ve telif hakkı).
Bu boşluğu kapatmak ve sanal influencer'ı hukuken dokunulmaz bir ticari varlığa dönüştürmek için üçlü bir koruma kalkanı kurulmalıdır:
- İnsan Tasarım Sürecinin Belgelenmesi: Sanal karakterin 3D modellemesi, yüz hatları üzerinde yapılan sanatsal rötuşlar, giyim stili, arka plan hikâyesi (lore) ve metin yazarlığı süreçlerindeki insan emeği aşama aşama arşivlenerek FSEK m. 2 ve m. 4 kapsamında güzel sanat/sinema karakteri koruması güçlendirilmelidir.
- 6769 Sayılı SMK Kapsamında Marka ve Tasarım Tescili: Sanal influencer'ın sahne adı, sosyal medya kullanıcı adı ve karakteristik yüz/avatar görünümü TürkPatent (ve uluslararası tescil sistemleri) nezdinde 9, 35, 41 ve 42. sınıflarda ticari marka ve görsel tasarım olarak tescil edilmelidir. Marka tescili hususiyet tartışmasından bağımsız kesin bir tekel hakkı sağlar.
- Ajans – Reklamveren Hak Sahipliği Sözleşmesi: Sanal karakter bir dijital ajans tarafından belirli bir markanın yüzü olmak üzere geliştirilmişse; sözleşme bittiğinde karakterin sosyal medya hesaplarının, 3D model dosyalarının (rigged assets), ses modelinin ve marka haklarının ajansta mı kalacağı yoksa reklamveren şirkete mi devredileceği FSEK m. 52'ye uygun yazılı sözleşmeyle baştan belirlenmelidir.
V. Reklam Kurulu Denetimi, Aldatıcı Tanıklık Yasağı ve AB Yapay Zekâ Tüzüğü (EU AI Act) Şeffaflığı
Sanal bir influencer'ın veya yapay zekâ ikizinin yer aldığı reklam kampanyaları, insan influencer'larla aynı şekilde 6502 sayılı TKHK m. 61 ve Ticaret Bakanlığı Reklam Kurulu denetimine tabidir (temel kurallar için bkz. influencer reklam mevzuatı). Ancak sanal karakterlere özgü iki ek yasal kırmızı çizgi bulunmaktadır:
- Gerçek Deneyim İddiası ve Yanıltıcı Tanıklık Yasağı: Biyolojik bir cildi, sindirim sistemi veya fiziksel duyusu bulunmayan sanal bir influencer'ın bir dermokozmetik leke kremini sürüp "2 haftada cildimi yeniledi" demesi ya da bir gıda takviyesini bizzat denemiş gibi kişisel deneyim beyanında bulunması, Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği m. 7 (doğruluk ve dürüstlük) ile m. 16 (tanıklı reklamlar) kapsamında doğrudan aldatıcı reklam sayılır.
- Yapay Zekâ / Sentetik Medya Etiketleme Şeffaflığı: Tüketicinin ekrandaki görüntünün gerçek çekim mi yoksa yapay zekâ üretimi (deepfake / AI-generated) mi olduğunu bilme hakkı vardır. Nitekim Avrupa Birliği Yapay Zekâ Tüzüğü (EU AI Act — Madde 50) yapay olarak üretilen veya manipüle edilen görüntü, ses ve video içeriklerinin makinece okunabilir biçimde işaretlenmesini ve gerçek kişileri/olayları taklit eden sentetik içeriklerin izleyiciye açıkça ifşa edilmesini yasal zorunluluk haline getirmiştir. Türkiye'deki kampanyalarda da `#işbirliği` etiketinin yanında "Yapay zekâ / sanal karakter ile üretilmiştir" bilgisinin yer alması hem Reklam Kurulu hem de platform politikaları (YouTube, TikTok ve Meta sentetik içerik etiketleri) açısından en güvenli standarttır.
VI. Kurgusal Sanal İnfluencer ile Gerçek Kişi Dijital İkiz Lisanslaması Karşılaştırma Tablosu
Markaların kampanya kurgusunda sanal karakter yaratmak ile ünlü bir ismin dijital ikizini lisanslamak arasındaki hukuki farklar aşağıda karşılaştırılmıştır:
| Hukuki Kriter | Tamamen Kurgusal Sanal İnfluencer (CGI / AI Avatar) | Gerçek Kişinin Dijital İkizi (AI Digital Twin / Ses Klonu) |
|---|---|---|
| Temel Yasal Dayanak | 5846 sayılı FSEK (insan katkısı ölçüsünde), 6769 sayılı SMK (marka/tasarım) ve TTK haksız rekabet. | 4721 sayılı TMK m. 23–24 kişilik hakları, FSEK m. 80/86 ve 6698 sayılı KVKK m. 6. |
| Hak Devri / Sahiplik Sınırı | Mali haklar ve marka mülkiyeti tamamen şirkete ait olabilir veya devredilebilir. | Tam mülkiyet devri geçersizdir; yalnızca süre, mecra ve senaryoyla sınırlı lisans verilebilir. |
| KVKK ve Biyometrik Veri Yükü | Gerçek kişiye ait veri işlenmiyorsa KVKK kapsamı dışındadır. | Yüz ve ses modeli özel nitelikli (biyometrik) veridir; açık rıza ve yüksek güvenlik tedbiri şarttır. |
| İtibar ve Ahlak Klozu Riski | Karakter tamamen ajans/marka kontrolündedir; şahsi yaşam skandalı riski yoktur. | Gerçek sanatçının özel hayatındaki krizler markayı etkiler; karşılıklı ahlak klozu gerekir. |
| Vergilendirme Rejimi | Ajans/şirket ticari kazancı (Kurumlar Vergisi + %20 KDV faturalandırması). | İmaj/telif lisansı veya reklam oyunculuğu niteliğine göre serbest meslek/ücret/GVK 20B analizi. |
VII. Vefat Etmiş Sanatçıların Yapay Zekâ İle Canlandırılması (Post-Mortem İmaj ve Hatıra Hakkı)
Türkiye'de banka, telekomünikasyon ve perakende markalarının en çok ilgi gösterdiği projelerden biri, toplumun sevgisini kazanmış merhum sinema oyuncularının veya ses sanatçılarının deepfake ve ses sentezleme teknolojisiyle yeni reklam filmlerinde oynatılmasıdır. Hukuken kişilik ölümle sona erse de (TMK m. 28), vefat etmiş bir sanatçının görüntüsünün ve sesinin izinsiz olarak ticari bir markanın sözcüsü haline getirilmesi serbest değildir:
- Yakınların Hatıraya Saygı Kişilik Hakkı (TMK m. 24): Merhum sanatçının sağ kalan eşi, çocukları ve yakınları, ölenin hatırasının ticari biçimde istismar edilmesine veya sanatçının sağlığındaki duruşuyla bağdaşmayan bir reklama konu edilmesine kendi kişilik haklarına dayanarak engel olabilirler.
- FSEK m. 19 ve m. 80 Mirasçı Onayı: Koruma süresi (70 yıl) devam eden icralar ve eser bağlantılı haklar ile portre kullanım izinleri bakımından yasal mirasçıların tamamının (veya hakları yöneten varis şirketinin/temsilcisinin) yazılı muvafakatinin alınması, tüm mirasçıların sürece dahil edilip edilmediğinin veraset ilamıyla kontrol edilmesi hayati önem taşır; tek bir mirasçının dışarıda bırakılması tüm reklam filminin ihtiyati tedbirle yayından kaldırılmasına yol açabilir.
VIII. Dijital İkiz ve Görüntü / Ses Lisanslama Sözleşmelerinde Bulunması Zorunlu 8 Kritik Kloz
Uluslararası oyunculuk sendikalarının (SAG-AFTRA yapay zekâ protokolleri) ve Türk borçlar/kişilik hukuku ilkelerinin ışığında, bir sanatçının, sporcunun veya yayıncının görüntü/ses klonlamasını içeren reklam sözleşmelerinde şu sekiz madde mutlaka yer almalıdır:
- Senaryo ve Metin Onayı (Prompt & Script Approval): Dijital ikize söyletilecek her bir cümlenin ve yaptırılacak her bir fiziksel hareketin üretim öncesinde sanatçının yazılı onayından geçmesi şart koşulmalı; açık uçlu metin üretimi yasaklanmalıdır.
- Genel Yapay Zekâ Eğitimi Yasağı (No Foundation Model Training): Çekilen ham görüntü ve ses kayıtlarının yalnızca ilgili reklam kampanyasının kapalı modeli için kullanılacağı; üçüncü taraf genel yapay zekâ modellerini eğitmek üzere satılamayacağı ve alt lisanslanamayacağı hükme bağlanmalıdır.
- Süre, Mecra, Coğrafya ve Dil Sınırı: Lisansın kaç ay/yıl geçerli olduğu, hangi mecralarda (TV, dijital sosyal medya, açık hava) yayınlanacağı ve sanatçının sesi yapay zekâ ile yabancı dillere çevrilecekse her bir ek dil dublajı için ödenecek ilave telif bedeli ayrı ayrı gösterilmelidir.
- Hassas Alan ve İtibar Koruması: Dijital ikizin siyasi propaganda, dini tartışma, tütün/alkol, bahis, yetişkin içerik veya sanatçının mevcut münhasır reklam anlaşmalarıyla çelişen rakip sektörlerde kullanılması kesin olarak yasaklanmalıdır (sporcu ve kulüp boyutu için bkz. sponsorluk ve imaj hakları sözleşmeleri).
- Siber Güvenlik ve Model Sızıntısı Tazminatı: Sanatçının eğitilmiş ses/yüz model ağırlıklarının (model weights) ajans veya prodüksiyon sunucularından çalınarak internete sızması telafisi imkânsız deepfake istismarlarına yol açacağından, yüksek güvenlik standardı ve sızıntı sorumluluğu tanımlanmalıdır.
- Süre Sonunda Veri ve Model İmhası: Kampanya süresi sona erdiğinde ham tarama verilerinin ve ince ayarlı yapay zekâ modelinin sunuculardan kalıcı olarak silineceği ve imha tutanağının sanatçıya iletileceği taahhüt edilmelidir.
- Şeffaflık Etiketi Yükümlülüğü: Reklamverenin yayında sentetik medya ve reklam işbirliği bildirimlerini eksiksiz yapacağı, olası Reklam Kurulu cezalarından sanatçıyı beri kılacağı düzenlenmelidir.
- Haklı Sebeple Geri Alma Sınırı: TMK m. 23 gereği sanatçının onur ve saygınlığını ağır biçimde zedeleyen öngörülemez kullanımlarda iznin haklı sebeple geri alınabileceği saklı tutulmalıdır.
Kaynaklar ve Referanslar
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK m. 23, m. 24, m. 25 Kişilik Haklarının Korunması)
- 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK m. 1/B, m. 52, m. 80 İcracı Sanatçılar, m. 86 Resim ve Portreler)
- 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK m. 6 Biyometrik Veri ve m. 9 Yurt Dışı Aktarım)
- 6502 sayılı TKHK m. 61, Ticari Reklam Yönetmeliği ve Avrupa Birliği Yapay Zekâ Tüzüğü (EU AI Act m. 50)
Bu makale 15 Kasım 2026 tarihinde güncellenmiştir. Yalnızca genel hukuki bilgilendirme amacı taşımakta olup somut olaylara ilişkin hukuki danışmanlık veya mütalaa yerine geçmez.
Uygulamada Kritik Sorular ve Yanıtları
Hayır. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 23 uyarınca kimse kişilik haklarından ve özgürlüklerinden hukuka veya ahlaka aykırı biçimde vazgeçemez. Gerçek bir kişinin yüzü ve sesi kişilik hakkının ayrılmaz parçası olduğundan süresiz, sınırsız ve içeriği belirsiz bir "mülkiyet devri" geçersizdir; yalnızca belirli kampanya, süre, mecra ve onaylı senaryolarla sınırlı ticari kullanım lisansı verilebilir.
Evet. Bir gerçek kişinin ses frekans karakteristiklerinin veya 3D yüz geometrisinin o kişiyi benzersiz biçimde tanımlayacak ve yeniden sentezleyecek şekilde matematiksel modele dönüştürülmesi 6698 sayılı KVKK m. 6 kapsamında biyometrik (özel nitelikli) kişisel veri işleme faaliyetidir; açık rıza, teknik şifreleme ve süre sonunda imha kurallarına tabidir.
Salt otomatik yapay zekâ çıktılarında FSEK hususiyet şartı tartışmalı olabildiğinden, sanal karakterin tasarım sürecindeki insan yaratıcı müdahalesi belgelenmeli ve buna ek olarak sanal influencer'ın ismi ile görsel yüz/avatar tasarımı 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında ticari marka ve tasarım olarak tescil ettirilmelidir.
6502 sayılı TKHK dürüstlük ilkesi, Reklam Kurulu kararları ve küresel standart haline gelen AB Yapay Zekâ Tüzüğü (EU AI Act m. 50) uyarınca tüketicinin yanıltılmaması esastır. Sanal karakterin yer aldığı ticari paylaşımlarda #reklam/#işbirliği etiketinin yanı sıra içeriğin yapay zekâ/sanal karakter üretimi olduğunun belirtilmesi ve fiziksel deneyim gerektiren aldatıcı tanıklık beyanlarından kaçınılması gerekir.
Vefat etmiş sanatçının görüntüsünün ve sesinin ticari bir reklamda canlandırılabilmesi için hem merhumun hatırasını koruma hakkına sahip yakınlarının (TMK m. 24) hem de FSEK m. 19 ve m. 80 kapsamındaki tüm yasal mirasçılarının (veraset ilamı ile eksiksiz tespit edilerek) yazılı muvafakatinin alınması zorunludur.
Verinin kamuya açık olması ticari yapay zekâ klonlamasını hukuka uygun kılmaz. İzinsiz klonlama TMK m. 24 kişilik hakkı ihlali, KVKK m. 6/TCK m. 136 kişisel verileri hukuka aykırı ele geçirme/yayma, FSEK m. 80/86 ihlali ve TTK m. 55 haksız rekabet oluşturur; ihtiyati tedbirle yayının durdurulması, maddi-manevi tazminat ve elde edilen tüm ticari kazancın devri (TBK m. 530) talep edilebilir.







