1. Uyuşmazlığın Konusu ve Hukuki Sorun
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 336. maddesi evlilik devam ettiği sürece ana ve babanın velayeti birlikte kullanacaklarını öngörürken, maddenin üçüncü fıkrasında "Velayet, ana ve babadan birinin ölümü hâlinde sağ kalana, boşanmada ise çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir" ifadesine yer verilmiştir. Onlarca yıl boyunca Yargıtay 2. Hukuk Dairesi bu lafzi düzenlemeden hareketle, boşanma halinde velayetin mutlaka eşlerden yalnızca birine tevdi edilmesi gerektiğini, boşanmış ebeveynlerin ortak (müşterek / birlikte) velayet kullanmalarının Türk kamu düzenine açıkça aykırı olduğunu kabul etmiş; hatta yabancı mahkemelerin verdiği ortak velayet kararlarının Türkiye'de tenfizini dahi reddetmiştir.
Ne var ki modern çocuk psikolojisi ve aile hukuku doktrini, boşanmanın karı-koca ilişkisini bitirse de anne-babalık sıfatını sona erdirmediğini, çatışmasız ebeveynlerin çocuğun eğitimi, sağlığı ve geleceği hakkında birlikte karar almaya devam etmelerinin çocuğun ruhsal gelişimi açısından çok daha sağlıklı olduğunu ortaya koymuştur. Türkiye'nin 6684 sayılı Kanun ile onayladığı İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi'ne (İHAS) Ek 7 Numaralı Protokol'ün 5. maddesinin 2016 yılında iç hukukta yürürlüğe girmesiyle birlikte ("Eşler, evlilik bakımından, evlilik süresince ve evliliğin bitmesi halinde, kendi aralarında ve çocuklarıyla ilişkilerinde, özel hukuk niteliği taşıyan hak ve sorumluluklar açısından eşittir"), ortak velayetin Türk hukukunda uygulanıp uygulanamayacağı ve hangi şartlara bağlı olduğu yüksek yargının önüne gelmiştir.
2. Yüksek Mahkemenin Hukuki Gerekçesi ve Yerleşik İlke
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, Anayasa'nın 90/5. maddesi uyarınca temel hak ve özgürlüklere ilişkin usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmaların kanunlarla farklı hükümler içermesi halinde milletlerarası andlaşma hükümlerinin esas alınacağı kuralına dayanarak, 2017 yılından itibaren köklü bir içtihat dönüşümü gerçekleştirmiştir. Yüksek Mahkeme önce yabancı mahkeme ilamlarının tenfizi dosyalarında, hemen ardından da Türkiye'de açılan boşanma ve velayet düzenlemesi davalarında "ortak (müşterek) velayetin Türk kamu düzenine açıkça aykırı olmadığı" ilkesini yerleşik hale getirmiştir.
Ancak Yargıtay 2. Hukuk Dairesi ve Anayasa Mahkemesi'nin bireysel başvuru kararlarında altını çizdiği üzere, ortak velayetin hukuken mümkün hale gelmesi her boşanma davasında otomatik olarak ortak velayet verileceği anlamına gelmez; velayet hukukunun mutlak pusulası ebeveynlerin eşitlik talebi değil, Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi m. 3 ve m. 12 ile korunan "çocuğun üstün yararı" ilkesidir.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihadına göre ortak velayet kararı verilebilmesinin olmazsa olmaz ilk şartı "gönüllülük ve işbirliği iradesidir": Eşlerden biri ortak velayeti kabul etmiyorsa veya ebeveynler arasında çocuğa ilişkin en temel konularda (okul seçimi, tıbbi müdahale, yurt dışı çıkışı) karar almayı kilitleyecek derecede yüksek husumet ve iletişim kopukluğu mevcutsa, mahkemece taraflara zorla (re'sen dayatma yoluyla) ortak velayet verilemez! Nitekim ebeveynlerin her kararda yeniden mahkemeye başvurmak zorunda kalacağı çatışmalı bir ortak velayet modeli, çocuğu sürekli bir çekişme nesnesine dönüştüreceğinden çocuğun üstün yararına aykırı kabul edilmektedir.
3. Uygulamadaki Etkisi ve İspat Kriterleri
Aile Mahkemelerinde anlaşmalı veya çekişmeli boşanma süreçlerinde ortak velayet taleplerinin kabul edilebilmesi için Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'nin aradığı usul ve esas kriterleri şunlardır:
- İdrak Çağındaki Çocuğun Bizzat Dinlenmesi Zorunluluğu: Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi m. 12 ve Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi m. 3-6 uyarınca, idrak çağında bulunan (uygulamada genel olarak 8 yaş ve üzerindeki) çocuğun kendisini doğrudan ilgilendiren ortak velayet düzenlemesi hakkında bilgilendirilerek uzman eşliğinde veya bizzat hâkim tarafından görüşünün alınması zorunludur; çocuğun dinlenmemesi tek başına bozma sebebidir.
- Uzman Sosyal İnceleme Raporu (SİR): Anlaşmalı boşanma protokolünde taraflar ortak velayette uzlaşmış olsalar dahi hâkim velayet konusunda tarafların iradesiyle bağlı değildir (TMK m. 184/3); mahkeme bünyesindeki pedagog, psikolog veya sosyal çalışmacıdan ebeveynlerin yaşam koşullarını, iletişim becerilerini ve ortak velayetin çocuğun üstün yararına uygunluğunu denetleyen ayrıntılı Sosyal İnceleme Raporu alınması esastır.
- Mutad Mesken (Kimin Yanında Kalacağı) ve İştirak Nafakasının Belirlenmesi: Ortak velayet, çocuğun bir hafta annede bir hafta babada bavulla gezdirilmesi (fiziksel nöbetleşe ikamet) demek değildir! Protokolde ve mahkeme hükmünde çocuğun fiilen hangi ebeveynin yanında ikamet edeceği, diğer ebeveynle hangi gün ve saatlerde kişisel ilişki kurulacağı ve çocuğun bakım/eğitim giderlerine ebeveynlerin mali güçleri oranında nasıl katılacağı (iştirak nafakası miktarı veya gider paylaşımı) infazda tereddüt yaratmayacak açıklıkta yazılmalıdır.
- Koşulların Değişmesi Halinde Tekli Velayete Dönüş (TMK m. 183): Velayet kararları maddi anlamda kesin hüküm oluşturmaz. Ortak velayet kararı verildikten sonra ebeveynlerden birinin farklı bir ülkeye/uzak bir şehre taşınması, ortak karar alma mekanizmasını kötüye kullanarak çocuğun okul kaydını veya tedavisini engellemesi halinde, diğer ebeveyn her zaman velayetin değiştirilmesi davası açarak velayetin tek başına kendisine verilmesini talep edebilir.
Bu çağdaş içtihat çerçevesi, medeni olgunlukla ayrılabilen ebeveynlerin çocuklarının hayatında eşit sorumlulukla var olmaya devam etmelerine kapı aralarken, çatışmalı durumlarda çocuğu koruyucu emniyet sübaplarını da muhafaza etmektedir.