1. Uyuşmazlığın Konusu ve Hukuki Sorun
Türk aile hukuku pratiğinde boşanma davalarının hemen yanında ya da boşanma davasıyla birlikte en sık açılan alacak davası, düğün merasiminde takılan altın, mücevherat, döviz ve nakit paraların aynen iadesi, mümkün olmadığı takdirde bedelinin tahsili istemli ziynet eşyası alacağı davasıdır. Onlarca yıl boyunca Yargıtay 2. Hukuk Dairesi ve Hukuk Genel Kurulu arasında dahi zaman zaman görüş ayrılıklarına konu olan temel sorun iki katmanlıdır: İlk katman "mülkiyet (aidiyet)" sorunudur; yani düğünde geline takılan, damada takılan veya ortak takı kesesine/sandığına atılan çeyrek altın, gram altın, bilezik ve paraların kimin kişisel malı sayılacağıdır. İkinci katman ise "zilyetlik ve ispat yükü" sorunudur; yani evlilik birliği bozulup ortak konuttan ayrılık gerçekleştiğinde bu altınların kimin elinde kaldığını veya evlilik içinde harcandıysa bağışlanıp bağışlanmadığını kimin ispatlayacağıdır.
2024 yılı öncesindeki eski yerleşik içtihatta, düğün sırasında kim tarafından ve hangi eşe takılırsa takılsın (damadın yakasına iğnelenen çeyrek altınlar ve paralar bile dahil olmak üzere) tüm ziynet eşyaları ve takı paralarının kadına bağışlanmış sayılacağı ve kadının kişisel malı olduğu yönünde mutlak bir karine uygulanmaktaydı. Ancak değişen toplumsal dinamikler, takı törenlerinde artık kurdele takma yerine ortak takı sandığı kullanılması ve düğün giderlerinin her iki tarafça üstlenilmesi bu katı karinenin hakkaniyete uygunluğunu tartışmaya açmıştır.
2. Yüksek Mahkemenin Hukuki Gerekçesi ve Yerleşik İlke
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 04.04.2024 tarihli ve E. 2023/5704, K. 2024/2402 sayılı ilkesel kararı ve devamındaki istikrarlı kararlarıyla "kim takarsa taksın hepsi kadına aittir" şeklindeki eski içtihadını resmen terk ederek çok katmanlı, adil ve nesnel bir aidiyet kuralı getirmiştir. Güncel yerleşik ilkeye göre düğün takılarının aidiyeti şu hiyerarşiyle belirlenmektedir:
1. Tarafların Anlaşması ve Yerel Örf-Adet: Öncelikle eşler arasında ziynet eşyalarının paylaşımına ilişkin açık bir anlaşma varsa bu anlaşmaya göre hareket edilir. Anlaşma yoksa ve taraflarca düğünün yapıldığı yörede takıların paylaşımına dair yerleşik bir yerel örf ve adetin varlığı iddia edilip kanıtlanmışsa bu kural uygulanır.
2. Kime Takıldıysa Ona Aittir ve Cinsiyete Özgülenme Kriteri: Anlaşma ve kanıtlanmış yerel adet bulunmadığı takdirde; kadına veya erkeğe takılan her türlü ekonomik değer taşıyan şey kural olarak kime takıldıysa ona aittir! Ancak takılan eşyalardan karşı cinse özgü olanlar varsa (örneğin damadın üzerine takılan bilezik, kolye, küpe gibi münhasıran kadına özgü ziynetler kadına; geline takılan erkek kol saati gibi erkeğe özgü eşyalar erkeğe) ait olduğu cinse verilmiş sayılır. Özgülenme konusunda duraksama yaşanması halinde kuyumcu bilirkişi incelemesi yaptırılır.
3. Ortak Takı Sandığı / Kesesi Kuralı: Düğünde takı sandığına veya torbasına konulan eşyalardan kadına ya da erkeğe özgü olanlar yine ilgili cinse ait kabul edilirken; her iki cinse de uygun olan (çeyrek altın, yarım altın, tam altın, Cumhuriyet altını, gram altın, Türk lirası ve döviz gibi) değerler eşlerin paylı (ortak) mülkiyetinde, yani yarı yarıya (1/2 oranında) her iki eşe ait kabul edilir!
Zilyetlik ve iade borcunun ispatında ise Türk Medeni Kanunu m. 6 ve HMK m. 190 kapsamındaki hayatın olağan akışı karinesi korunmuştur: Ziynet eşyası rahatlıkla saklanabilen ve üstte taşınabilen nitelikte olduğundan, müşterek konuttan normal koşullarda kendi isteğiyle ayrılan kadının bunları yanında götürdüğü varsayılır; evde kaldığını veya elinden zorla alındığını kadın ispatlamalıdır.
3. Uygulamadaki Etkisi ve İspat Kriterleri
Güncel Yargıtay 2. Hukuk Dairesi içtihadı doğrultusunda ziynet alacağı davalarında delil değerlendirmesi şu kritik ayrımlara göre yürütülmektedir:
- Düğün Videosu ve Fotoğraflarının Bilirkişi Analizi: Kuyumcu bilirkişi artık düğün kamera kayıtlarını saniye saniye inceleyerek yalnızca takıların toplam gram ve ayarını çıkarmakla yetinmemekte; takıların "geline takılanlar", "damada takılan cinsiyete özgü olmayanlar", "kadına özgü takılar" ve "takı sandığına atılanlar" şeklinde dört ayrı liste halinde dökümünü yapmaktadır.
- Fiziksel Şiddet ve Evden Kovulma İstisnası: Kadın müşterek konuttan darp edilerek, polis refakatinde sığınma evine götürülerek, kilit değiştirilerek veya ani bir kavga sonucunda evden kovularak ayrılmak zorunda kalmışsa "altınları yanında götürdü" karinesi çöker! Bu olağan dışı ayrılış kanıtlandığında, altınların kadında kaldığını veya götürüldüğünü ispat yükü erkeğe geçer.
- Evlilik İçinde Bozdurulan Ziynetler (İade Karinesi): Ziynetlerin evlilik birliği içinde düğün borçları, balayı, araç veya konut alımı ya da ortak ev ihtiyaçları için bozdurulup harcandığı erkek tarafından kabul edilmiş veya kanıtlanmışsa, kadının rızasıyla verilmiş olsa dahi erkeğin iade borcu doğar! Erkek bu borçtan kurtulmak istiyorsa, altınların kendisine "geri istenmemek üzere (bağışlama iradesiyle)" verildiğini kesin delillerle kanıtlamak zorundadır.
- Terditli Talep (Aynen İade, Olmadığında Bedel) ve Zamanaşımı: Davada öncelikle ziynetlerin cins, ayar, gram ve adedi tek tek belirtilerek aynen iadesi (istihkak), mevcut değilse dava/fiili ödeme tarihindeki bedeli talep edilir. Ziynet eşyası mevcudiyetini koruyorsa aynen iade mülkiyet hakkına dayandığından zamanaşımına uğramaz; tüketilmiş/bozdurulmuş ziynetlerin tazminat bedeli istemi ise boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren on yıllık genel zamanaşımına tabidir.
2024 içtihat değişikliği, özellikle damada takılan para ve altınlar ile takı sandığı birikimlerinde tek taraflı mülkiyet varsayımını sona erdirerek boşanma malvarlığı uyuşmazlıklarında hakkaniyeti güçlendirmiştir.