1. Uyuşmazlığın Konusu ve Hukuki Sorun
01.01.2002 tarihinde yürürlüğe giren 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK) ile yasal mal rejimi olarak kabul edilen edinilmiş mallara katılma rejiminde, evlilik birliğinin devamı süresince eşlerin karşılığını vererek (çalışma gücü, maaş, ticari kazanç vb. ile) elde ettikleri malvarlığı değerleri "edinilmiş mal" (TMK m. 219); evlenmeden önce sahip oldukları mallar, miras yoluyla ya da karşılıksız kazanma (bağış) yoluyla gelen değerler ve manevi tazminat/ziynet eşyaları ise "kişisel mal" (TMK m. 220) sayılmaktadır. Boşanma davasının açılmasıyla mal rejimi sona erdiğinde kural olarak her eş, diğer eşin edinilmiş mallarının artık değerinin yarısı üzerinde katılma alacağı hakkına sahiptir.
Uygulamada en çetin hesaplama uyuşmazlığı, evlilik birliği içinde satın alınan yüksek değerli bir konut veya otomobilin finansmanında karma kaynak kullanıldığında doğmaktadır. Örneğin 2018 yılında 500.000 TL'ye satın alınan ve tapuda koca adına tescil edilen bir dairenin peşinatı olan 200.000 TL için kadının düğün altınları bozdurulmuş (veya kocanın babasından kalan miras evi satılarak peşinat yapılmış), kalan 300.000 TL ise evlilik içinde banka konut kredisiyle ödenmiştir. Yıllar sonra boşanma ve mal rejimi tasfiyesi davası karar aşamasına geldiğinde o dairenin güncel piyasa değeri 10.000.000 TL'ye ulaşmıştır. Temel sorun, geçmişte konulan 200.000 TL'lik kişisel mal katkısının enflasyon karşısında eritilmeden nasıl hesaplanacağı; bunun değer artış payı alacağı (TMK m. 227) mı yoksa denkleştirme (TMK m. 230) mi oluşturacağıdır.
2. Yüksek Mahkemenin Hukuki Gerekçesi ve Yerleşik İlke
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi (ve geçmiş dönemde mal rejimi temyiz incelemesini yürüten 8. Hukuk Dairesi), TMK m. 222/3 (ikame ilkesi), TMK m. 227, TMK m. 230 ve TMK m. 235 hükümlerini bütüncül bir matematiksel sistematiğe oturtarak "oransal güncelleme ve tasfiye tarihi sürüm değeri" ilkesini yerleşik hale getirmiştir.
Yüksek Mahkeme'nin ayrımı kimin kimin malına katkı yaptığına göre iki farklı hukuki kurum üzerinden yürümektedir:
1. Diğer Eşin Malına Kişisel Malla Katkı — Değer Artış Payı Alacağı (TMK m. 227): Eşlerden biri (örneğin kadın), kendisine ait ziynet eşyalarını veya ailesinden gelen bağışı/mirası bozdurarak diğer eş (koca) adına tescil edilen taşınmazın alımına karşılıksız olmaksızın katkıda bulunmuşsa, katkısı oranında değer artış payı alacağına sahip olur. Yargıtay'a göre önce alım tarihindeki katkı oranı bulunur (örneğimizde 200.000 / 500.000 = %40). Ardından TMK m. 235 uyarınca taşınmazın tasfiye (yani mahkeme karar tarihine en yakın) güncel piyasa rayiç değeri uzman bilirkişi keşfiyle tespit edilir (10.000.000 TL). Kadının değer artış payı alacağı %40 x 10.000.000 TL = 4.000.000 TL olarak öncelikle ayrılır! Geriye kalan %60'lık (6.000.000 TL) kısım ise evlilik içinde kredi/maaşla ödendiği için kocanın "edinilmiş malı (artık değer)" kabul edilir ve kadın bu kalan 6.000.000 TL üzerinden ayrıca 1/2 oranında (3.000.000 TL) katılma alacağına da hak kazanır (toplam 7.000.000 TL)!
2. Kendi Adına Kayıtlı Mala Kendi Kişisel Malıyla Katkı — Denkleştirme (TMK m. 230) ve İkame: Eğer taşınmaz adına kayıtlı olan eş (koca), 200.000 TL'lik peşinatı kendi kişisel malından (örneğin evlenmeden önce sahip olduğu aracını veya miras kalan tarlasını satarak) karşılamışsa, burada alacak değil mal grupları arasında ikame ve denkleştirme yapılır: Taşınmazın %40'lık kesimi (4.000.000 TL) kocanın kişisel mal ikamesi olarak tasfiye dışına çıkarılır; diğer eş (kadın) yalnızca kalan %60'lık edinilmiş mal kesiminin (6.000.000 TL) yarısı olan 3.000.000 TL katılma alacağını talep edebilir.
3. Uygulamadaki Etkisi ve İspat Kriterleri
Mal rejiminin tasfiyesi davalarında kişisel mal katkısının ve katılma alacağının kanıtlanmasında Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'nin aradığı katı ispat kuralları şunlardır:
- Edinilmiş Mal Karinesi ve İspat Yükü (TMK m. 222): Bir eşin bütün malları, aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal kabul edilir! Dolayısıyla evlilik içinde alınan bir taşınmazda kişisel mal (miras, evlilik öncesi mevduat veya anne-babadan bağış) kullanıldığını iddia eden eş, hem o kişisel malın varlığını hem de satış/transfer tarihi itibarıyla doğrudan dava konusu taşınmazın alımında kullanıldığını (para izini, banka dekont zincirini ve tarih yakınlığını) somut delillerle ispatlamak zorundadır.
- Anne-Babadan Gelen Paranın Hukuki Niteliği: Yargıtay yerleşik içtihadına göre, eşlerden birinin anne veya babasının ev alımı sırasında gönderdiği para veya yaptığı ödeme, hayatın olağan akışına göre kendi çocuğuna yapılmış karşılıksız kazandırma (örtülü bağış - kişisel mal) kabul edilir; dolayısıyla anne-babanın kendi çocuğuna gönderdiği peşinat o eşin kişisel mal katkısı olarak hesaptan düşülür (ancak kayınpederin damadın/gelinin hesabına gönderdiği paranın kime bağışlandığı somut açıklamaya göre denetlenir).
- Boşanma Dava Tarihinden Sonra Ödenen Kredi Taksitleri: Mal rejimi boşanma davasının açıldığı tarihte (saat 00.00 itibarıyla) sona erer! Dava tarihinden sonra malik eş tarafından kendi geliriyle ödenmeye devam edilen banka konut kredisi taksitleri artık "edinilmiş maldan" değil o eşin tasfiye sonrası kişisel gelirinden ödendiği için, ödenmemiş/sonradan ödenen kredi oranı da toplam kredi içinde oranlanarak edinilmiş mal hesabından indirilir.
- Kesinleşmiş Boşanma Hükmü ve On Yıllık Zamanaşımı: Mal rejimi tasfiyesi davasının esastan karara bağlanabilmesi için boşanma davasının kabulle sonuçlanıp kesinleşmesi bekletici mesele yapılır; zamanaşımı süresi ise Yargıtay Hukuk Genel Kurulu içtihadı uyarınca boşanma kararının kesinleştiği tarihten itibaren on yıldır (faiz ise değer artış payı ve katılma alacağında tasfiye/karar tarihinden itibaren işler).
Yargıtay'ın bu oransal denkleştirme formülü, yüksek enflasyon ortamında kişisel mal katkısının pul olmasını engelleyerek mülkiyet ve emek dengesini matematiksel kesinlikle korumaktadır.