1. Uyuşmazlığın Konusu ve Hukuki Sorun
4857 sayılı İş Kanunu'nda açıkça düzenlenmemiş olmakla birlikte, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) 26. maddesindeki sözleşme özgürlüğü ilkesi çerçevesinde işçi ve işverenin mevcut iş sözleşmesini karşılıklı ve birbirine uygun irade beyanlarıyla sona erdirmeleri hukuken mümkündür. Öğreti ve yargı kararlarında ikale (bozma sözleşmesi) olarak adlandırılan bu işlem, teknik anlamda bir "fesih" olmadığından çok önemli hukuki sonuçlar doğurmaktadır: Geçerli bir ikale sözleşmesi imzalayan işçi, 4857 sayılı İş Kanunu m. 18-21 kapsamındaki işe iade davası açma hakkını kaybettiği gibi, 4447 sayılı Kanun uyarınca İŞKUR'dan işsizlik ödeneği alma imkânından da mahrum kalmaktadır.
Uygulamada pek çok işverenin, geçerli bir fesih sebebi bulunmadığı veya işe iade davası riskini bertaraf etmek istediği durumlarda işçiye tek taraflı fesih bildirimi yapmak yerine "anlaşmalı ayrılık / ikale protokolü" imzalattığı görülmektedir. Bu protokollerin geçerliliğine karşı işçiler tarafından açılan işe iade davalarında mahkemelerin önüne gelen temel hukuki sorun şudur: İşçinin hem işini, hem iş güvencesini, hem de işsizlik maaşı hakkını kaybetmesine yol açan bir ikale sözleşmesi hangi şartlar altında serbest irade ürünü ve hukuken geçerli kabul edilebilir?
2. Yüksek Mahkemenin Hukuki Gerekçesi ve Yerleşik İlke
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, iş hukukunun işçiyi koruma amacı ve iş güvencesi kurallarının kamu düzeniyle ilişkili emredici yapısı gereği, ikale sözleşmelerini TBK m. 30-39 arasındaki olağan irade bozukluğu denetiminin ötesinde özel bir "makul yarar (ek menfaat) denetimine" tabi tutmaktadır. Yüksek Mahkeme'ye göre, olağan şartlarda işverenin tek taraflı feshi halinde zaten kıdem ve ihbar tazminatını alabilecek, üstelik işsizlik ödeneğinden yararlanıp işe iade davası da açabilecek olan bir işçinin, hiçbir ek kazanım elde etmeksizin kendi aleyhine olan ikale sözleşmesini imzalaması hayatın olağan akışına uygun değildir.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi bu noktada ikale yapma teklifinin (icabın) hangi taraftan geldiğine göre ikili bir ayrım geliştirmiştir:
1. İkale Teklifinin İşverenden Gelmesi Hali: Yeniden yapılanma, kadro daraltma veya performans uyumsuzluğu gibi nedenlerle anlaşmalı ayrılık teklifi işverenden gelmişse, ikale sözleşmesinin geçerli olabilmesi için işçiye yasal kıdem ve ihbar tazminatlarının tam karşılığının ödenmesi yetmez; işçinin feragat ettiği iş güvencesi ve işsizlik sigortası haklarını dengeleyecek düzeyde "makul bir ek yarar (ek menfaat)" sağlanması şarttır. Uygulamada Yargıtay, işçinin kıdemine ve ücret düzeyine göre en az 2 ila 4 aylık brüt/net ücreti tutarında ek ödeme (ek paket) öngörülmesini makul yarar için ölçüt kabul etmektedir. Yalnızca kıdem ve ihbar tazminatı ödenerek (veya cüzi bir kesir eklenerek) işveren icabıyla imzalanan ikale sözleşmeleri geçersiz sayılmakta; işlem "işverenin geçerli nedene dayanmayan feshi" olarak nitelendirilerek işe iade davası kabul edilmektedir.
2. İkale Teklifinin İşçiden Gelmesi Hali: Eğer işçi başka bir iş bulması, kendi işini kurması, şehir değiştirmesi veya ailevi nedenlerle kendi özgür iradesiyle işverene başvurarak sözleşmenin ikale yoluyla sona erdirilmesini talep etmişse (normalde istifa etse kıdem ve ihbar tazminatı alamayacakken ikale sayesinde kıdem/ihbar karşılığı alması zaten kendisi için büyük bir menfaat oluşturduğundan), artık ayrıca ek ödeme yapılması şartı aranmaz; kıdem ve ihbar tazminatı karşılığının ödenmesi makul yararı karşılar. Ancak Yargıtay, işverenlerin matbu dilekçelerle "ikale talebi işçiden gelmiş gibi" kurgu oluşturmalarına karşı çok sıkı bir gerçeklik denetimi yapmaktadır.
3. Uygulamadaki Etkisi ve İspat Kriterleri
İkale sözleşmelerinin hazırlanmasında ve işe iade yargılamalarında Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin dikkate aldığı somut denetim ölçütleri şunlardır:
- Matbu Dilekçe ve Eşzamanlı İmza Kurgusu: İşyerinde aynı gün veya yakın tarihlerde birden fazla işçiden bire bir aynı ifadeleri taşıyan matbu ya da dikte ettirilmiş "ikale talep dilekçeleri" alınmışsa, Yargıtay icabın gerçekte işçiden değil işverenden geldiğini kabul etmekte ve ek menfaat (2-4 maaş ek ödeme) bulunup bulunmadığını denetlemektedir.
- İrade Fesadı ve Baskı İddialarının İspatı: İşçiye "bu protokolü imzalamazsan tazminatsız işten çıkarırız / yıllarca mahkemelerde uğraşırsın" şeklinde psikolojik baskı uygulandığı, düşünme süresi tanınmadan insan kaynakları odasında anında imza alındığı tanık anlatımları ve eşzamanlı tutanaklarla ispatlanırsa, ek menfaat ödenmiş olsa dahi ikale irade fesadı nedeniyle geçersiz sayılır.
- İhtirazi Kaydın İkaleyi Geçersiz Kılması: İkale iki taraflı tam bir irade uyuşması gerektirdiğinden, işçinin ikale protokolünü "tüm dava ve işe iade haklarım saklıdır" şeklinde ihtirazi kayıt koyarak imzalaması halinde tarafların iradeleri uyuşmamış sayılır ve ikale hiç kurulmamış kabul edilerek işveren feshine dönüşür.
- Ödemelerin Mahsubu ve Vergisel Boyut: Geçersiz sayılan bir ikale sonrasında işçi işe iade davasını kazanır ve işverence işe başlatılırsa, ikale kapsamında ödenen kıdem-ihbar karşılıkları ile ek menfaat işverence mahsup/iade konusu yapılabilir; işe başlatılmazsa boşta geçen süre ücreti ve işe başlatmama tazminatı hesabında önceki ödemelerin mahsup dengesi gözetilir. Ayrıca 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu m. 25/7 uyarınca ikale kapsamındaki ek tazminatların kıdem tazminatı tavanı istisnası vergi mevzuatına tabidir.
Yerleşik içtihat, ikale kurumunu gerçek bir uzlaşma aracı olarak korurken, iş güvencesini dolanmaya yönelik görünürdeki anlaşmaları makul yarar süzgeciyle etkisiz kılmaktadır.