1. Uyuşmazlığın Konusu ve Hukuki Sorun
4857 sayılı İş Kanunu'nun 21. maddesi uyarınca mahkemece veya özel hakemce feshin geçersizliğine ve işçinin işe iadesine karar verildiğinde, karar kendiliğinden icra edilebilir bir eda hükmü doğurmaz; kanun koyucu kararın kesinleşmesinden sonra her iki tarafa sıkı sürelere bağlı yenilik doğuran bildirim yükümlülükleri yüklemiştir. İşçi kesinleşen mahkeme kararının kendisine tebliğinden itibaren on iş günü içinde işe başlamak üzere işverene başvurmak zorundadır; işveren ise işçinin başvurusunu tebliğ aldıktan sonra bir ay içinde işçiyi işe başlatmak veya mahkemenin belirlediği 4 ila 8 aylık ücreti tutarındaki "işe başlatmama tazminatını" ve her halükarda en çok 4 aya kadar "boşta geçen süre ücretini" ödemekle yükümlüdür.
Uygulamada asıl hukuki çatışma, her iki tarafın da bu süreci yalnızca mali avantaj elde etmek veya tazminat ödemekten kurtulmak için biçimsel bir satranç oyununa dönüştürdüğü hallerde yaşanmaktadır: Kimi işçiler başka bir işte çok daha yüksek maaşla çalışmaya başladıkları ve eski işyerine dönmeyi hiç düşünmedikleri halde sırf 4 aylık boşta geçen süre ücretini ve işe başlatmama tazminatını tahsil edebilmek amacıyla şeklen ihtarname göndermekte; kimi işverenler ise gerçekte işçiyi çalıştırmak istemedikleri halde tazminat ödememek için işçiyi çok uzak bir şubeye, alt bir pozisyona veya iki gün içinde başlaması şartıyla göstermelik olarak işe davet etmektedir. Temel sorun, "samimiyetsiz başvuru" ile "samimiyetsiz davet" ayrımının nasıl yapılacağı ve yaptırımının ne olacağıdır.
2. Yüksek Mahkemenin Hukuki Gerekçesi ve Yerleşik İlke
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi ve Hukuk Genel Kurulu, Türk Medeni Kanunu m. 2'deki dürüstlük kuralını İş Kanunu m. 21 hükmüne entegre ederek hem işçinin başvurusunda hem de işverenin davetinde "ciddiyet ve samimiyet" arayan yerleşik bir içtihat geliştirmiştir.
İşçinin Samimi Başvuru Zorunluluğu ve Ağır Yaptırımı: Yüksek Mahkeme'ye göre, işe iade davasının birincil amacı işçinin tazminat alması değil, geçersiz fesihle kesintiye uğrayan iş ilişkisinin kaldığı yerden sürdürülmesidir. İşçi süresi içinde (10 iş günü) işverene başvuruda bulunmuş ve işveren de bir aylık süre içinde işçiyi eski işine, güncellenmiş emsal ücreti ve çalışma koşullarıyla usulüne uygun ve samimi biçimde davet etmişse, işçinin makul süre içinde işbaşı yapması zorunludur. Eğer işçi işverenin bu samimi davetine rağmen haklı bir mazereti olmaksızın işe başlamazsa, başvurusu samimiyetsiz kabul edilir. Bu durumda İş Kanunu m. 21/5 hükmünün uzantısı olarak işverence yapılmış olan ilk fesih "geçerli bir fesih" sayılır ve işçi yalnızca işe başlatmama tazminatını kaybetmekle kalmaz, 4 aya kadar boşta geçen süre ücreti ve diğer haklarını da talep edemez! (Yalnızca ilk fesih sırasında ödenmemişse yasal kıdem ve ihbar tazminatı hakkı ilk fesih koşulları üzerinden saklı kalır.)
İşverenin Samimi Davet Zorunluluğu: Madalyonun diğer yüzünde ise işverenin işe başlatma daveti de gerçek ve ciddi olmalıdır. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'ne göre işverenin işçiyi önceki görevinden daha düşük bir unvanla, emsal işçilere yapılan zamları yansıtmadan eski düşük ücretiyle, objektif zorunluluk yokken başka bir ildeki işyerine veya şehir dışında yaşayan işçinin ulaşamayacağı şekilde "tebliğden itibaren ertesi gün işbaşı yap" dayatmasıyla davet etmesi samimiyetsiz davet sayılır. İşverenin daveti samimi değilse, işçinin bu davete icabet edip işe başlamaması haklı kabul edilir; işveren işçiyi işe başlatmamış sayılarak hem 4 aya kadar boşta geçen süre ücretini hem de güncel ücret üzerinden hesaplanacak işe başlatmama tazminatını ödemeye mahkûm edilir.
3. Uygulamadaki Etkisi ve İspat Kriterleri
İşe iade sonrası başlatılan alacak davalarında mahkemelerin samimiyet denetiminde uyguladığı başlıca somut kriterler şunlardır:
- Başka Bir İşte Çalışıyor Olmanın Etkisi: İşçinin işe iade davası sürerken veya başvuru anında geçimini sağlamak amacıyla başka bir işverenin yanında çalışıyor olması tek başına başvurusunun samimiyetsiz olduğunu göstermez! Önemli olan, eski işverenin samimi daveti kendisine ulaştığında makul süre içinde mevcut işinden ayrılarak eski işyerinde işbaşı yapıp yapmadığıdır.
- Vekil Aracılığıyla Bildirim ve Tebliğ Kuralları: On iş günlük başvuru süresi kesinleşmiş gerekçeli kararın işçi vekiline tebliğinden itibaren başlar. İşçi başvuruyu bizzat veya vekili aracılığıyla noter ihtarnamesiyle yapabilir; ancak işverenin işe davet ihtarnamesini yalnızca vekile değil, doğrudan işçinin kendisine (bilinen son adresine) tebliğ ettirmesi Yargıtay uygulamasında usul güvencesi açısından büyük önem taşır.
- Makul İşe Başlama Süresi Tanınması: İşveren davet ihtarnamesinde işçinin ikametgâhını, seyahat mesafesini ve hazırlık ihtiyacını gözeterek makul bir süre (uygulamada aynı şehirde en az birkaç iş günü, şehir dışındaysa daha makul bir süre) tanımalıdır.
- Ücretin Güncellenmesi İlkesi: İşçi işe başlatılsa da başlatılmasa da, boşta geçen 4 aylık süre ücreti dönemsel ücret üzerinden; işe başlatmama tazminatı ile fark kıdem/ihbar tazminatları ise işçinin işe başlatılmadığı tarihteki güncel emsal brüt ücreti (emsal işçilere yapılan zamlar yansıtılarak) üzerinden hesaplanır.
Bu yerleşik içtihat, işe iade kurumu etrafında kurgulanan taktiksel ihtarnamelerin ötesine geçerek tarafların gerçek iradesini esas almakta ve süreçteki en küçük usul hatasının dört ila on iki aylık ücret tutarında hak kaybına yol açabileceğini ortaya koymaktadır.