1. Uyuşmazlığın Konusu ve Hukuki Sorun
Türk hukuk mevzuatına 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) "İşçinin kişiliğinin korunması" başlıklı 417. maddesiyle açıkça giren işyerinde psikolojik taciz (mobbing), bir işçinin işvereni, yöneticileri veya çalışma arkadaşları tarafından hedef alınarak belirli bir süre boyunca sistematik biçimde aşağılanması, dışlanması, pasifize edilmesi, mesleki özgüveninin kırılması ve nihayetinde işten ayrılmaya zorlanması sürecini ifade etmektedir. Mobbing mağduru işçi hem 4857 sayılı İş Kanunu m. 24/II uyarınca iş sözleşmesini haklı nedenle feshederek kıdem tazminatını isteyebilmekte hem de kişilik haklarının ihlali sebebiyle TBK m. 417 ve m. 58 kapsamında manevi (ve varsa tedavi giderleri gibi maddi) tazminat talep edebilmektedir.
Uygulamadaki en büyük engel ise ispat darboğazıdır: Psikolojik taciz uygulayan yöneticiler bu eylemleri çoğu kez bire bir görüşmelerde, kapalı kapılar ardında, dolaylı imalarla, haksız savunma istemleriyle veya görünürde yönetim hakkı kılıfına büründürülmüş görev yeri/unvan değişiklikleriyle yürütmektedir. Halen aynı işyerinde çalışmaya devam eden diğer işçilerin işlerini kaybetme korkusuyla işveren aleyhine tanıklık yapmaktan çekinmeleri de eklendiğinde, klasik hukuk yargılamasındaki "tam ve kesin ispat" standardı uygulandığında mobbingin kanıtlanması neredeyse imkânsız hale gelmektedir. Diğer yandan her türlü işyeri stresinin, performans uyarısının veya münferit tartışmanın "mobbing" olarak nitelendirilmesi de işverenin yönetim hakkını felç etme riski taşımaktadır.
2. Yüksek Mahkemenin Hukuki Gerekçesi ve Yerleşik İlke
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 9. Hukuk Dairesi, işyerinde psikolojik taciz uyuşmazlıklarında hem kavramın maddi sınırlarını çizmiş hem de ispat hukukunda devrim niteliğinde olan "yaklaşık ispat" ilkesini yerleşik hale getirmiştir.
Yüksek Mahkeme öncelikle bir davranış dizisinin hukuken mobbing sayılabilmesi için bir arada bulunması gereken kurucu unsurları netleştirmiştir: Eylemler işyeriyle bağlantılı olmalı, münferit (tekil) değil sistematik ve belirli bir süreklilik içinde tekrarlanmalı, keyfi ve kasıtlı biçimde işçiyi yıldırma, yalnızlaştırma veya istifaya zorlama amacına yönelmeli ve işçinin kişilik haklarında ya da ruhsal/fiziksel sağlığında zarar doğurma elverişliliğine sahip olmalıdır. Bu çerçevede işverenin kaba ve nezaketsiz tek bir sözü, objektif kriterlere dayalı performans eleştirisi ya da tüm personele eşit uygulanan sıkı denetim tek başına mobbing oluşturmaz (münferit hakaret haklı fesih sebebi olabilir ancak sistematik değilse mobbing sayılmaz).
İspat standardı bakımından ise Hukuk Genel Kurulu, 4857 sayılı İş Kanunu m. 5 ve 6701 sayılı Kanun'daki ayrımcılık/taciz ispat kuralından da ilham alarak şu temel prensibi kabul etmiştir: Mobbing iddiasında bulunan işçiden kuşku ve duraksamaya yer bırakmayacak derecede kesin delil aranmaz; işçinin kendi iddiasının doğruluğu hakkında hâkimde güçlü bir kanaat (yaklaşık ispat) oluşturacak tutarlı emareler ve vakıalar bütününü ortaya koyması yeterlidir. İşçi bu yaklaşık ispat eşiğini aştığı anda ispat yükü yer değiştirir; artık yapılan görev değişikliklerinin, disiplin süreçlerinin veya iş bölümü uygulamalarının psikolojik taciz amacı taşımadığını, tamamen işletmesel ve objektif haklı nedenlere dayandığını ispatlama yükü işverene düşer.
3. Uygulamadaki Etkisi ve İspat Kriterleri
Mahkemelerce yaklaşık ispat süzgecinden geçirilen dosyalarda dikkate alınan somut emareler ve hukuki sonuçlar şunlardır:
- Kronolojik Olay Örgüsü ve Tıbbi Raporlar: İşçinin belirli bir tarihten (örneğin doğum izni dönüşü, sendikal üyelik veya yeni bir yöneticinin atanmasından) sonra ardı ardına savunmasının istenmesi, yetkilerinin elinden alınarak boş bir masada iş verilmeden oturtulması, toplantılardan dışlanması ve aynı dönemde üniversite/devlet hastanelerinin psikiyatri polikliniklerinden anksiyete, depresyon veya uyum bozukluğu tanılarıyla alınmış tıbbi rapor ve reçetelerin bulunması yaklaşık ispatın en güçlü yapıtaşlarını oluşturur.
- Yazılı Belgeler ve İşyeri İçi Şikayet Başvuruları: Kurumsal e-postalardaki küçük düşürücü veya gerçek dışı süreler tanıyan yazışmalar, sık sık değiştirilen görev yeri atama yazıları, işçinin insan kaynakları departmanına veya etik hattına yaptığı yazılı mobbing bildirimleri ve işverenin bu başvurulara rağmen hiçbir soruşturma yapmayarak gözetim borcunu (TBK m. 417) ihlal etmesi doğrudan delil niteliğindedir.
- Tanık Anlatımları ve Tutarlılık: Olaya bizzat şahit olan iş arkadaşlarının yanı sıra, işçinin iş çıkışı yaşadığı ruhsal çöküntüyü, ağlama krizlerini ve işyerinde yaşadıklarını eşzamanlı olarak gözlemleyen yakın çevre tanıklarının beyanları da tıbbi ve yazılı kayıtlarla örtüştüğü ölçüde yan delil olarak değerlendirilir (ancak yalnızca davacının kendi aktarımına dayanan soyut duyum tanıklığı tek başına yeterli sayılmaz).
- Manevi Tazminat ve Ayrımcılık Tazminatı Ayrımı: Mobbing saptandığında işçi kıdem tazminatının yanı sıra kişilik haklarının saldırıya uğraması nedeniyle uygun bir manevi tazminata hak kazanır; eğer yıldırma eylemi cinsiyet, gebelik veya sendikal neden gibi ayrımcı bir saike de dayanıyorsa koşullarına göre ayrımcılık/sendikal tazminat talepleri de gündeme gelebilir.
Hukuk Genel Kurulu'nun yaklaşık ispat içtihadı, işyerinde görünmez kılınmaya çalışılan sistematik psikolojik şiddeti yargısal denetime açarken, objektif yönetim hakkı ile kişilik hakkı ihlali arasındaki sınırı da somut olgular üzerinden korumaktadır.