1. Uyuşmazlığın Konusu ve Hukuki Sorun
Türk icra hukukunda alacaklının elinde bir mahkeme ilamı veya kambiyo senedi bulunmasa dahi para ve teminat alacakları için doğrudan genel haciz yoluyla ilamsız icra takibi başlatabilmesi büyük bir tahsilat kolaylığı sağlamaktadır. Buna karşılık ödeme emrini tebliğ alan borçlunun yedi gün içinde hiçbir gerekçe veya belge sunmaksızın sadece "borcum yoktur / itiraz ediyorum" demesi takibi kendiliğinden durdurmaktadır (İİK m. 66). Kanun koyucu, gerçekte borçlu olduğunu ve borcunun tutarını bildiği halde sırf alacaklının tahsilatını geciktirmek ve zaman kazanmak amacıyla takibe haksız yere itiraz eden borçluları caydırmak için 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu'nun (İİK) 67. maddesinin ikinci fıkrasında özel bir medeni ceza/tazminat kurumu olan icra inkâr tazminatını düzenlemiştir.
İİK m. 67/2 hükmüne göre, açılan itirazın iptali davasında borçlunun itirazının haksızlığına karar verilirse ve alacaklının talebi varsa, hükmolunan alacağın yüzde yirmisinden (%20) aşağı olmamak üzere borçlu icra inkâr tazminatına mahkûm edilir. Uygulamada en büyük hukuki çatışma, borçlunun itirazında haksız çıktığı her davada otomatik olarak %20 icra inkâr tazminatına hükmedilip hükmedilemeyeceği noktasında toplanmaktadır. Özellikle haksız fiil, trafik kazası hasarı, eser sözleşmesinde eksik/ayıplı iş bedeli, sebepsiz zenginleşme veya tartışmalı işçilik alacakları gibi borçlunun gerçek borç tutarını ancak mahkemenin keşif ve bilirkişi incelemesi sonunda öğrenebildiği dosyalarda borçluyu %20 ek tazminatla cezalandırmanın hakkaniyete uygun olup olmadığı yüksek yargı içtihatlarıyla çözüme kavuşturulmuştur.
2. Yüksek Mahkemenin Hukuki Gerekçesi ve Yerleşik İlke
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili tüm özel hukuk daireleri, İİK m. 67/2 metninde açıkça "likit" kelimesi geçmemesine rağmen, hükmün konuluş amacından (ratio legis) hareketle icra inkâr tazminatına hükmedilebilmesi için alacağın "likit (belirli veya belirlenebilir)" olmasını vazgeçilmez bir maddi şart olarak kabul etmiştir. Yüksek Mahkeme'nin mantığı son derece tutarlıdır: Bir borçlunun itirazında "haksız" sayılabilmesi ve inkâr tazminatıyla cezalandırılabilmesi için, ödeme emri kendisine geldiği anda ne kadar borçlu olduğunu biliyor veya makul bir özenle hesaplayabiliyor olması gerekir; miktarını hâkimin ve bilirkişinin dahi uzun yargılama sonunda takdir edebileceği bir rakama itiraz eden borçlu "borcu kötüniyetle inkâr etmiş" sayılamaz.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun yerleşik tanımına göre bir alacağın likit sayılabilmesi için; ya alacağın bizzat belirli (muayyen) olması ya da borçlunun borç miktarını tespit edebilmesi için gerekli tüm veri ve unsurların borçlunun elinde/bilgisinde bulunması, başka bir anlatımla taraflar arasında ek bir mutabakata, keşfe, emsal araştırmasına veya hâkimin takdir yetkisine ihtiyaç duyulmaksızın basit bir matematiksel işlemle hesaplanabilir nitelikte olması şarttır.
Bununla birlikte Yüksek Mahkeme çok önemli bir denge uyarısı da yapmaktadır: Dosyada bilirkişi incelemesi yaptırılmış olması tek başına alacağı likit olmaktan çıkarmaz! Örneğin taraflar arasında yazılı bir kira sözleşmesi, kredi sözleşmesi, kesinleşmiş cari hesap mutabakatı veya tebliğ edilip itiraz edilmemiş ticari faturalar varsa, mahkeme denetim kolaylığı amacıyla mali müşavir bilirkişiden hesap raporu almış olsa dahi alacağın tüm unsurları baştan itibaren belirlidir ve alacak likittir; bu hallerde %20 icra inkâr tazminatına hükmedilmesi zorunludur (tarafların anlaşmazlığı yalnızca hesap kontrolünden ibaretse likitlik bozulmaz).
3. Uygulamadaki Etkisi ve İspat Kriterleri
İtirazın iptali davalarında mahkemelerin alacağı likit kabul ettiği ve etmediği tipik uyuşmazlık grupları ile usul kuralları şunlardır:
- Likit Kabul Edilen Tipik Alacaklar: Yazılı kira sözleşmesine dayalı kira ve ortak gider alacakları, banka kredi sözleşmesi ve hesap kat ihtarına dayalı nakdi kredi alacakları, taraflarca imzalanmış cari hesap mutabakat formları, adi yazılı borç senetleri, kambiyo vasfını yitirmiş bonolar, elektrik/su/doğalgaz abonelik faturaları ve kesinleşmiş apartman işletme projesine dayalı aidat alacakları likittir.
- Likit Kabul Edilmeyen (Yargılamayı Gerektiren) Alacaklar: Haksız fiilden (trafik kazası, yaralama, maddi/manevi zarar) kaynaklanan tazminatlar, sebepsiz zenginleşme davaları, kaçak elektrik/su kullanım bedelleri (tüketim hesabı teknik keşif gerektirdiğinden), sözleşmede ücret kararlaştırılmamış eser (inşaat/tadilat) sözleşmelerinde piyasa rayicine göre saptanacak iş bedeli ve tanık beyanına/takdiri indirime dayalı fazla mesai gibi tartışmalı işçilik alacakları likit değildir; bu davalarda itirazın iptaline karar verilse bile icra inkâr tazminatı reddedilir.
- Açık Talep Şartı ve Asıl Alacak Esası: İcra inkâr tazminatına mahkemece re'sen (kendiliğinden) hükmedilemez; alacaklının dava dilekçesinde (veya süresi içinde ıslah/cevaba cevap aşamasında usulüne uygun biçimde) açıkça talep etmiş olması gerekir. Tazminat oranı %20 olup takip tarihine kadar işlemiş faiz üzerinden değil, mahkemece kabul edilen asıl alacak tutarı üzerinden hesaplanır.
- Alacaklı Aleyhine Kötüniyet Tazminatı Farkı: Davanın reddi halinde borçlu lehine en az %20 tazminata hükmedilebilmesi için ise sadece alacaklının haksız çıkması yetmez; İİK m. 67/2 son cümle uyarınca alacaklının takibi başlatırken kötüniyetli olduğunun (alacağı olmadığını veya çoktan ödendiğini kesin olarak bildiği halde kasten takip yaptığının) borçlu tarafından ispatlanması şarttır.
Hukuk Genel Kurulu'nun likit alacak içtihadı, icra inkâr tazminatının haksız bir zenginleşme veya savunma hakkını cezalandırma aracına dönüşmesini önlerken, belirli borçlardan kaçınan borçlular üzerinde caydırıcı gücünü korumaktadır.