1. Uyuşmazlığın Konusu ve Hukuki Sorun
Dijital ticaretin ve çevrimiçi yayıncılığın temel veri toplama araçlarından biri olan çerezler (cookies), pikseller, SDK bileşenleri ve benzeri yerel depolama teknolojileri; ziyaretçilerin IP adreslerini, cihaz kimliklerini, oturum sürelerini, tıklama alışkanlıklarını ve alışveriş sepeti hareketlerini anlık olarak işlemektedir. Uygulamada çok sayıda e-ticaret sitesi, SaaS platformu ve kurumsal web portalı, kullanıcı siteye adım attığı anda hiçbir aktif onay almaksızın üçüncü taraf analitik ve yeniden hedefleme (retargeting) çerezlerini tarayıcıya yerleştirmekte; ekranın altında yalnızca bilgilendirme amaçlı bir bant göstererek site kullanımına devam edilmesini zımni rıza saymaktadır.
Kişisel Verileri Koruma Kurulu önüne gelen çok sayıda şikâyet ve resen incelemede temel hukuki sorun; hangi çerez türlerinin 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) m. 5/2 kapsamındaki açık rıza istisnalarına (özellikle sözleşmenin ifası ve veri sorumlusunun meşru menfaati şartlarına) dayanabileceği, hangi çerezlerin ise mutlaka önceden alınmış aktif açık rızaya (opt-in) tabi tutulması gerektiği noktasında toplanmaktadır. Yurt dışı merkezli analitik ve reklam sağlayıcılarının çerezleri kullanıldığında ise mesele eş zamanlı olarak KVKK m. 9 kapsamındaki yurt dışına veri aktarımı rejimiyle birleşmektedir.
2. Kurulun Hukuki Gerekçesi ve Yerleşik İlke
Kişisel Verileri Koruma Kurulu, yayımladığı Çerez Uygulamaları Hakkında Rehber ve yerleşik ihlal kararlarıyla Avrupa Birliği Genel Veri Koruma Tüzüğü (GDPR) ve e-Gizlilik Direktifi içtihatlarıyla tam uyumlu, ikili bir hukuki ayrım benimsemiştir. Kurul, çerezleri teknik işlevlerine ve kullanım amaçlarına göre değerlendirerek veri işleme şartlarını şu çerçevede belirlemiştir:
a) Kesinlikle Gerekli (Zorunlu) Çerezlerde Açık Rıza Aranmaması
Kullanıcının talep ettiği bilgi toplumu hizmetinin (örneğin kullanıcı girişi yapılması, alışveriş sepetindeki ürünlerin sayfa geçişlerinde korunması, ödeme güvenliğinin sağlanması veya yük dengeleme yapılması) teknik olarak sunulabilmesi için kesinlikle gerekli olan çerezler, KVKK m. 5/2-c (sözleşmenin kurulması veya ifası) ya da m. 5/2-f (veri sorumlusunun meşru menfaati) hukuki sebeplerine dayanılarak işlenebilir. Bu çerezler için ziyaretçiden açık rıza alınmasına gerek yoktur; ancak KVKK m. 10 uyarınca aydınlatma yükümlülüğü eksiksiz yerine getirilmelidir.
b) Analitik, İşlevsel ve Pazarlama Çerezlerinde Aktif Açık Rıza (Opt-In) Zorunluluğu
Site trafiğinin ölçülmesi amacıyla kullanılan üçüncü taraf istatistik ve analitik çerezleri, kullanıcı tercihlerini hatırlayan zorunlu olmayan işlevsel çerezler ile davranışsal profilleme yapan reklam ve pazarlama çerezleri, veri sorumlusunun meşru menfaati kapsamında değerlendirilemez. Kurula göre bu çerezlerin cihazda depolanması ve okunması, ziyaretçinin siteye giriş yaptığı anda varsayılan olarak kapalı tutulmalı; yalnızca ilgili kişinin özgür iradesiyle vereceği aktif açık rıza (opt-in) sonrasında devreye alınmalıdır.
c) Önceden İşaretli Kutucuklar, Karanlık Tasarımlar ve Çerez Duvarı Yasağı
KVKK m. 3/1-a uyarınca açık rıza; belirli bir konuya ilişkin olmalı, bilgilendirmeye dayanmalı ve özgür iradeyle açıklanmalıdır. Kurul, çerez yönetim panellerinde kutucukların önceden seçili (opt-out) olarak sunulmasını aktif irade beyanı saymamaktadır. Aynı şekilde, ilk katmanda parlak renkli bir "Tümünü Kabul Et" butonu yer alırken "Tümünü Reddet" seçeneğinin alt menülere gizlenmesi (karanlık tasarım) irade serbestisini zedelemektedir. Ayrıca makul bir alternatif sunulmaksızın ziyaretçinin site içeriğine erişiminin tüm çerezleri kabul etme şartına bağlanması (çerez duvarı) hizmetin açık rızaya şart koşulması yasağını ihlal etmektedir.
3. Şirketler ve Uygulama İçin Kritik Sonuçlar
Kurulun yerleşik yaklaşımı doğrultusunda, çerez uyumu yalnızca metinsel bir "Çerez Politikası" sayfası yayımlamaktan ibaret olmayıp doğrudan yazılım mimarisini ilgilendiren teknik bir uyum sürecidir. Veri sorumlusu şirketlerin idari para cezası yaptırımıyla karşılaşmaması için şu adımları hayata geçirmesi zorunludur:
- Teknik Çerez Envanteri ve Komut Dosyası Blokajı: Web sitesi ve mobil uygulamalardaki tüm birinci ve üçüncü taraf çerezler, pikseller ve SDK'lar taranmalı; Google Tag Manager veya benzeri etiket yöneticileri, kullanıcı açık rıza verene kadar zorunlu olmayan hiçbir betiği tetiklemeyecek şekilde yapılandırılmalıdır.
- Simetrik Rıza Yönetim Platformu (CMP) Kurulumu: İlk katmanda "Kabul Et", "Reddet" ve "Tercihleri Yönet" butonları eşdeğer görsel ağırlıkta sunulmalı; kullanıcı çerez kategorileri bazında granüler (ayrıştırılmış) seçim yapabilmeli ve verdiği rızayı sabit bir ikon üzerinden dilediği an aynı kolaylıkla geri alabilmelidir.
- Katmanlı Aydınlatma ve Kayıt İspatı: Her çerezin adı, sağlayıcısı, kullanım amacı, saklama süresi ve hukuki sebebi şeffaf bir tabloyla açıklanmalı; verilen veya geri çekilen rıza kayıtları zaman damgalı loglarla ispatlanabilir biçimde muhafaza edilmelidir.
- Yurt Dışı Aktarım Entegrasyonu: Yurt dışı sunuculu analitik veya reklam çerezleri kullanılıyorsa, KVKK m. 9 kapsamındaki güncel uygun güvence mekanizmaları ve açık rıza kurgusu birlikte denetlenmelidir.
Aksi yöndeki uygulamalar, hem KVKK m. 10 aydınlatma yükümlülüğünün hem de KVKK m. 12 veri güvenliği yükümlülüğünün ihlali sayılarak KVKK m. 18 uyarınca yüksek tutarlı idari para cezalarına ve hukuka aykırı toplanan pazarlama verilerinin derhal imhası talimatına konu edilmektedir.