1. Uyuşmazlığın Konusu ve Hukuki Sorun
Türk miras ve eşya hukuku uygulamasında en sık karşılaşılan uyuşmazlıkların başında, mirasbırakanın (murisin) sağlığında yaptığı taşınmaz devirlerinin gerçek iradesini yansıtıp yansıtmadığı sorunu gelmektedir. Uygulamada mirasbırakanlar, kimi zaman erkek çocuklarını kız çocuklarına üstün tutmak, kimi zaman ikinci eşini veya belirli bir mirasçısını kayırmak ya da diğer mirasçılarını mirastan mahrum bırakmak amacıyla gerçekte bedelsiz olarak bağışlamak istedikleri taşınmazları, tapu müdürlüğünde satış veya ölünceye kadar bakma akdi gibi ivazlı (karşılıklı edim içeren) bir sözleşme görünümü altında devretmektedir. 1974 yılı öncesinde Yargıtay daireleri arasında, bu tür nispi muvazaa işlemlerine karşı yalnızca saklı paylı mirasçıların tenkis davası mı açabileceği yoksa tüm mirasçıların doğrudan tapu iptal ve tescil talebinde mi bulunabileceği hususunda derin görüş ayrılıkları ortaya çıkmıştır.
Temel hukuki sorun iki eksende toplanmaktadır. İlk olarak, mirasbırakanın taraf olduğu muvazaalı bir işleme karşı mirasçıların "halefiyet" sıfatıyla mı yoksa "üçüncü kişi" sıfatıyla mı dava açacağı belirlenmelidir; zira sözleşmenin tarafı sayılan kişi muvazaa iddiasını yalnızca yazılı delille kanıtlayabilirken, üçüncü kişiler her türlü delile başvurabilmektedir. İkinci olarak, tapuda resmi memur önünde düzenlenen görünürdeki satış sözleşmesi tarafların gerçek iradesine uymadığı için geçersiz sayıldığında, arkada gizlenen bağışlama iradesinin Türk Medeni Kanunu m. 706, Türk Borçlar Kanunu m. 237 ve Tapu Kanunu m. 26 uyarınca aranan resmi şekil şartını sağlayıp sağlamadığı çözüme kavuşturulmalıdır.
2. Yüksek Mahkemenin Hukuki Gerekçesi ve Yerleşik İlke
Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu, 01.04.1974 tarihli ve E. 1974/1, K. 1974/2 sayılı tarihi kararıyla Türk özel hukukuna yön veren temel ilkeleri kesin olarak ortaya koymuştur. Yüksek Mahkeme, konuyu mülga Borçlar Kanunu m. 18 (yürürlükteki 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 19) çerçevesinde değerlendirmiş ve bir sözleşmenin türünün ve içeriğinin belirlenmesinde tarafların yanlışlıkla veya gerçek amaçlarını gizlemek için kullandıkları sözcüklere bakılmaksızın gerçek ve ortak iradelerinin esas alınması gerektiğini vurgulamıştır.
Kararın omurgasını oluşturan çifte geçersizlik kuralı son derece berraktır: Tapuda yapılan görünürdeki satış veya ölünceye kadar bakma sözleşmesi, tarafların gerçek iradeleri bir satış bedeli ödemek veya bakım borcu üstlenmek olmadığı için nispi muvazaa nedeniyle kesin hükümsüzdür. Tarafların gerçek iradesini yansıtan gizli sözleşme (bağışlama) ise, tapulu taşınmazların devrinde geçerlilik şartı olan resmi şekil kuralına uyulmadan yapıldığı, yani resmi senette bağış iradesi açıklanmadığı için şekil noksanlığı sebebiyle geçersizdir. Görünürdeki işlem muvazaadan, gizli işlem ise şekil eksikliğinden dolayı hukuki sonuç doğurmadığından, tapu kaydı baştan itibaren "yolsuz tescil" niteliğindedir.
Büyük Genel Kurul ayrıca, mirasbırakanın mirasçılarından mal kaçırmaya yönelik işleminde mirasçıların murisin külli halefi olarak değil, doğrudan doğruya kendi miras hakları ihlal edilen üçüncü kişi konumunda bulunduğunu kabul etmiştir. Bu nitelendirmenin doğal sonucu olarak, saklı pay sahibi olup olmadığına bakılmaksızın miras hakkı zedelenen bütün yasal ve atanmış mirasçılar, kendi miras payları oranında tapu kaydının iptali ile tescilini dava edebilirler. Üstelik tapudaki kayıt yolsuz tescil niteliğinde olduğundan, bu dava herhangi bir zamanaşımı veya hak düşürücü süreye tabi olmaksızın mirasbırakanın ölümünden sonra her zaman açılabilmektedir.
3. Uygulamadaki Etkisi ve İspat Kriterleri
01.04.1974 tarihli İçtihadı Birleştirme Kararı sonrasında Yargıtay 1. Hukuk Dairesi ve Hukuk Genel Kurulu, mirasbırakanın gerçek iradesinin "mal kaçırma" mı yoksa "gerçek bir satış veya paylaştırma (denkleştirme)" mı olduğunu saptamak amacıyla somut ve objektif değerlendirme ölçütleri geliştirmiştir. Üçüncü kişi sıfatıyla hareket eden davacı mirasçılar muvazaa olgusunu tanık beyanı dahil her türlü delille ispatlayabilirken, mahkemelerce özellikle şu kriterler mercek altına alınmaktadır:
- Mirasbırakanın Mali Gücü ve Satış İhtiyacı: Murisin devir tarihinde paraya, borç ödemeye veya sağlık giderlerini karşılamaya ihtiyacı olup olmadığı; emekli maaşı, kira geliri, banka mevduatı ve diğer malvarlığı unsurları araştırılarak taşınmaz satmasını gerektirecek makul bir ekonomik neden bulunup bulunmadığı incelenir.
- Alıcının Ödeme Gücü (Alım İktidarı): Taşınmazı devralan mirasçının veya üçüncü kişinin işlem tarihindeki yaşı, mesleği, gelir düzeyi ve birikimleri dikkate alınarak taşınmazın gerçek bedelini ödeyebilecek ekonomik güce sahip olup olmadığı saptanır.
- Tapudaki Bedel ile Gerçek Rayiç Arasındaki Fark: Tek başına muvazaa kanıtı olmamakla birlikte, resmi senette gösterilen bedel ile taşınmazın işlem tarihindeki gerçek piyasa rayici arasındaki aşırı ve fahiş oransızlık, diğer delillerle birleştiğinde muvazaanın en güçlü karinelerinden biri sayılır.
- Ülke ve Yöre Gelenekleri ile Aile İçi İlişkiler: Mirasbırakanın belirli bir mirasçısıyla birlikte yaşaması, diğer çocuklarıyla husumetinin bulunması veya yörede erkek çocuklara mal bırakma eğiliminin varlığı sosyal ve psikolojik arka plan olarak değerlendirilir.
- Paylaştırma (Denkleştirme) Kastı İstisnası: Eğer mirasbırakan sağlığında tüm mirasçılarına makul bir denge gözeterek malvarlığını paylaştırmış veya makul sınırlar içinde kalacak şekilde bakımını üstlenen kişiye minnet duygusuyla devir yapmışsa, mal kaçırma kastından söz edilemeyeceğinden muris muvazaası davası reddedilir.
Sonuç itibarıyla 1974 tarihli İBK, tapulu taşınmaz devirlerinde muvazaayı yalnızca tenkis hükümlerine hapsetmekten çıkarmış; ancak Yargıtay uygulamasında tapusuz taşınmazlar, taşınır mallar, banka mevduatı devirleri veya murisin kendi parasıyla üçüncü kişiden satın alıp doğrudan mirasçısı adına tescil ettirdiği "gizli bağış" işlemlerinde 1974 tarihli İBK'nın kıyasen uygulanamayacağı, bu hallerde koşulları varsa yalnızca tenkis veya denkleştirme talep edilebileceği istikrarla vurgulanmaktadır.