Özet
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) 102 ila 123. maddeleri arasında düzenlenen acentelik sözleşmelerinde; acente ile müvekkil arasındaki karşılıklı tekel (inhisar) hakkının kapsamı ve yazılı olarak kaldırılmadığı sürece geçerli olan koruma alanı (TTK m. 104), müvekkilin tekel bölgesine doğrudan veya paralel satış yapması halinde acentenin kendi katkısı bulunmasa dahi hak kazandığı komisyon alacağı (TTK m. 113/2), üçer aylık hesap özeti talebi ile ticari defter inceleme hakkı (TTK m. 116), sözleşmenin sona ermesinden doğan portföy (denkleştirme) tazminatının 1 yıllık hak düşürücü süresi ve tavan hesabı (TTK m. 122) ile sözleşme sonrası en fazla 2 yıl geçerli olabilen ve müvekkile emredici uygun tazminat ödeme borcu yükleyen rekabet yasağı anlaşması (TTK m. 123) tüm yargısal boyutlarıyla ele alınmaktadır.
Bu makale son olarak 13 Kasım 2026 tarihinde güncellenmiştir. İçerik bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş yerine geçmez.
I. Giriş — Acentelik İlişkisinde Bağımsızlık, Süreklilik ve İnhisar Dengesi
Ticari yaşamda üretici, ithalatçı veya hizmet sağlayıcı işletmeler, yeni pazarlara düşük sabit maliyetle ulaşmak ve sürekli müşteri portföyü inşa etmek için bağımsız ticari aracılarla çalışmayı tercih eder. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 102–123 arasında özel ve büyük ölçüde acenteyi koruyan emredici nitelikte kurallarla düzenlenen acentelik sözleşmesi, bu dağıtım kanallarının merkezinde yer alır. Ancak sözleşme ilişkisi ilerleyip bölgedeki müşteri hacmi büyüdüğünde, uygulamada en sert ticari davalar genellikle iki eksende patlak verir: Müvekkil şirketin acentenin tekel bölgesindeki büyük müşterilere doğrudan satış yaparak acenteyi devre dışı bırakması ve sözleşme feshedildiğinde ödenmeyen komisyon alacakları, denkleştirme istemi ile sözleşme sonrası rekabet yasağı çatışmaları.
Acente, müvekkil adına ve hesabına hareket eden bağımsız bir tacir yardımcısı olduğundan, hukuki statüsü işçi-işveren ilişkisinden de kendi nam ve hesabına alım-satım yapan bayilik/distribütörlükten de kesin çizgilerle ayrılır. Bu nedenle acentelik sözleşmelerinden doğan komisyon, tekel ihlali ve rekabet yasağı uyuşmazlıkları Ticaret ve Şirketler Hukuku ile Borçlar Hukuku ilkelerinin kesişiminde mutlak ticari dava niteliği taşır. Doğru kurgulanmamış sözleşme maddeleri veya süresinde yapılmayan ihtarlar, hem müvekkilin milyonlarca liralık gizli komisyon ve portföy tazminatı yükü altında kalmasına hem de acentenin yıllarca emek verdiği müşteri tabanını karşılıksız yitirmesine yol açabilir. Benzer dağıtım sözleşmelerindeki fesih dengeleri için Franchise ve Bayilik Sözleşmesinin Feshi başlıklı çalışmamızı da inceleyebilirsiniz.
II. TTK m. 102 Kapsamında Acenteliğin Unsurları ve Benzer Sözleşmelerden Ayrımı
6102 sayılı TTK m. 102/1 uyarınca; ticari mümessil, ticari vekil, satış memuru veya işletmenin çalışanı gibi işletmeye bağlı bir hukuki konuma sahip olmaksızın, bir sözleşmeye dayanarak, belirli bir yer veya bölge içinde sürekli olarak ticari bir işletmeyi ilgilendiren sözleşmelerde aracılık etmeyi veya bunları o tacir adına yapmayı meslek edinen kimseye acente denir. Kanun, acentelik sıfatının doğumu için yazılı şekil şartı aramaz; fiili uygulama, fatura akışı, komisyon ödemeleri ve müşteri yazışmaları acentelik sözleşmesinin ispatında yeterli olur. Ancak sözleşme yapmaya yetkili acente bakımından TTK m. 107 uyarınca müvekkilin acenteye yazılı olarak özel yetki vermesi ve bu belgenin acente tarafından ticaret siciline tescil ve ilan ettirilmesi şarttır. Bu konuda ayrıntılı bilgi için Haksız Rekabet: Tanımı, Türleri ve Başvuru Yolları başlıklı makalemizi inceleyebilirsiniz.
Uygulamada sıkça yapılan hatalardan biri, tarafların sözleşmeye "Bayilik", "Temsilcilik", "Pazarlama Danışmanlığı" veya "Satış Ortaklığı" başlığı koyarak TTK m. 102–123 arasındaki koruyucu hükümlerden kaçınmaya çalışmasıdır. Oysa yargılamada sözleşmenin başlığına değil, tarafların fiili edimlerine bakılır. Eğer aracı kişi malı kendi mülkiyetine geçirip kar marjıyla satmıyor, siparişi müvekkile iletip faturayı müvekkilin kesmesini sağlıyor ve satış bedeli üzerinden yüzdelik komisyon alıyorsa, başlık ne olursa olsun ortada TTK anlamında bir acentelik ilişkisi vardır. Bu konuda ayrıntılı bilgi için E-Ticarette Tedarikçi, Fason Üretim (Private Label) ve XML Bayilik Sözleşmelerinde Riskler başlıklı makalemizi inceleyebilirsiniz.
| Karşılaştırma Kriteri | Acente (TTK m. 102–123) | Tek Satıcı / Distribütör / Bayi | Simsar (TBK m. 520 vd.) |
|---|---|---|---|
| İşlem Yapma Biçimi | Müvekkil adına ve hesabına aracılık eder veya sözleşme yapar. | Kendi adına ve kendi hesabına malı alıp satar. | Taraflar arasında sadece fırsat gösterir veya aracılık eder. |
| Süreklilik Unsuru | Sürekli sözleşme ilişkisi zorunludur. | Sürekli çerçeve sözleşme ilişkisi vardır. | Geçici ve münferit işlere ilişkindir. |
| Gelir Türü | İşlem bedeli üzerinden komisyon (ücret). | Alış ile satış fiyatı arasındaki ticari kâr marjı. | Sözleşme kurulursa simsarlık ücreti. |
| Tekel ve Portföy Hakkı | TTK m. 104 kanuni tekel ve TTK m. 122 emredici denkleştirme hakkı. | Tekel sözleşmeye bağlıdır; TTK m. 122 kıyasen şartlarla uygulanır. | Kanuni tekel veya portföy tazminatı bulunmaz. |
III. Karşılıklı Tekel Hakkı (TTK m. 104) ve Tekel Bölgesi İhlalinin Sonuçları
Acentelik sözleşmesinde müvekkil ile acente arasında yasal bir güven ve emek paylaşımı öngörülmüştür. Acentenin bir bölgeye pazarlama yatırımı yapıp müşteri ağı oluşturabilmesi için o bölgede başka bir acentenin kendi emeğinin meyvesini toplamasının önlenmesi gerekir. Kanun koyucu bu dengeyi TTK m. 104 ile düzenlemiştir:
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 104:
"Yazılı olarak aksi kararlaştırılmadıkça, müvekkil, aynı zamanda ve aynı yer veya bölge içinde aynı ticaret dalı ile ilgili olarak birden fazla acente atayamayacağı gibi, acente de aynı yer veya bölgede, aynı ticaret dalında birbirleriyle rekabet halinde bulunan birden ziyade ticari işletme hesabına acentelik yapamaz."
Madde metni son derece açıktır: Karşılıklı tekel hakkı kuraldır; bunun ortadan kaldırılması veya "münhasır olmayan (non-exclusive) acentelik" kurulması ancak yazılı bir anlaşmayla mümkündür. Sözleşme yazılı yapılmamışsa ya da yazılı sözleşmede müvekkilin aynı bölgede başka acente atayabileceği açıkça yazılmamışsa, müvekkilin aynı il, bölge veya müşteri segmentinde ikinci bir acente yetkilendirmesi doğrudan tekel hakkının ihlali sayılır. Aynı şekilde acentenin de müvekkilin yazılı izni olmadan aynı bölgede rakip bir firmanın ürünlerine aracılık etmesi sözleşmeye ağır aykırılık oluşturur.
Tekel hakkının ihlal edilmesi durumunda uygulamada önemli bir ayrım gözetilmelidir: Müvekkilin acentenin bölgesine ikinci bir acente ataması sözleşmeye aykırılıktır ve acenteye haklı sebeple fesih (TTK m. 121) ile uğradığı zararların tazminini isteme imkanı verir. Buna karşılık müvekkilin ikinci bir acente atamayıp o bölgedeki müşterilere bizzat (örneğin merkez satış ekibi veya e-ticaret kanalı üzerinden) doğrudan satış yapması tek başına TTK m. 104 ihlali sayılmasa bile, acentenin TTK m. 113/2 kapsamındaki doğrudan satış komisyon hakkını doğurur! Eğer sözleşmede ayrıca müvekkilin de bölgeye doğrudan satış yapamayacağı kararlaştırılmışsa (mutlak tekel / kapalı bölge), bu kez doğrudan satış dahi sözleşme ihlali ve tazminat sebebi haline gelir.
IV. Komisyon Alacağı (TTK m. 113–115): Doğrudan Satışlar, Tahakkuk ve İfa Şartı
Acentelik uyuşmazlıklarının mali çekirdeğini, ödenmemiş komisyon alacaklarının tespiti oluşturur. TTK m. 113, acenteye üç farklı kaynaktan ücret (komisyon) isteme hakkı tanımıştır:
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 113/1–2:
"(1) Acente, acentelik ilişkisinin devamı süresince kendi çabasıyla veya aynı nitelikteki işlemler için kazandırdığı müşterilerle kurulan işlemler için ücret isteme hakkını haizdir.
(2) Acenteye belli bir bölge veya müşteri çevresi bırakılmışsa, acente, acentelik ilişkisinin devamı süresince bu bölgedeki veya çevredeki müşterilerle kendi katkısı olmadan kurulan işlemler için de ücret isteyebilir."
Özellikle TTK m. 113/2 hükmü ticari hayatta çok büyük ihtilaflara konu olmaktadır. Müvekkil firmalar sıklıkla acentenin portföyüne giren veya acentenin tekel bölgesinde yerleşik bulunan büyük ölçekli alıcılarla doğrudan temasa geçip "bu satışı merkez ekibimiz kapattı, acentenin hiçbir emeği yok" savunmasıyla komisyon ödemekten kaçınmaktadır. Oysa yazılı sözleşmeyle bu hüküm bertaraf edilmemişse, belirli bir bölge veya müşteri grubu bırakılan acente, müvekkilin o bölgede yaptığı doğrudan satışlardan, internet satışlarından ve fuar/merkez anlaşmalarından da tam komisyon talep etme hakkına sahiptir.
Komisyona hak kazanma zamanı ve sözleşme sonrası işlemler ise TTK m. 113/3 ve m. 114'te düzenlenmiştir:
- Sözleşme Sonrası Kurulan İşlemler (TTK m. 113/3): Acentelik ilişkisi sona erdikten sonra kurulan bir işlemde; işlem esas itibarıyla acentenin sözleşme sırasında gösterdiği çabanın sonucu ise ve sözleşmenin bitiminden itibaren makul bir süre içinde kurulmuşsa veya üçüncü kişinin icabı (siparişi) sözleşme sona ermeden önce müvekkile yahut acenteye ulaşmışsa acente yine komisyona hak kazanır.
- Tahakkuk ve İfa Kuralı (TTK m. 114): Acente, kurulan işlem müvekkil tarafından yerine getirildiği anda ve ölçüde ücrete hak kazanır. Ancak üçüncü kişinin (alıcının) sözleşmeyi ifa etmeyeceği kesinleşirse acentenin ücret hakkı düşer; ödenmiş olan tutar geri verilir. Buna karşılık, sözleşmenin yerine getirilmemesi müvekkile isnat edilebilen bir sebepten (örneğin üretimi durdurma, malı teslim etmeme veya haksız iptal) kaynaklanıyorsa acentenin ücret hakkı ortadan kalkmaz!
- Ödeme Zamanı ve Zamanaşımı (TTK m. 116 ve TBK m. 147/5): Aksi kararlaştırılmamışsa komisyon alacağı en geç hesap dönemini izleyen üç aylık dönemin sonu itibarıyla ve her halde sözleşmenin sona ermesiyle muaccel olur. Komisyon alacakları TBK m. 147/5 gereğince 5 yıllık zamanaşımına tabidir.
V. Hesap Özeti İsteme ve Müvekkilin Ticari Defterlerini İnceleme Hakkı (TTK m. 116)
Komisyon davalarındaki en kritik ispat engeli, acentenin müvekkil ile üçüncü kişi arasında doğrudan kesilen faturaları ve tahsilatları görememesidir. Müvekkilin bölgede gizlice gerçekleştirdiği satışları ortaya çıkarmak için TTK m. 116/2–3 acenteye olağanüstü güçlü bir bilgi edinme ve defter inceleme hakkı tanımıştır. Buna göre acente, hak ettiği ücretin hesabını gösteren ayrıntılı bir hesap özeti verilmesini isteyebilir. Hesap özeti verilmeyen veya sunulan hesap özetinin doğruluğundan haklı şüphe duyulan hallerde acente, müvekkilden defterlerinin kendisi tarafından veya uzman bir yeminli mali müşavir/denetçi aracılığıyla incelenmesine izin vermesini talep edebilir.
Müvekkil defterlerin incelenmesini reddederse veya eksik ibrazda bulunursa, acente HMK m. 107 uyarınca belirsiz alacak davası (veya ticari defter ibrazına dayalı tespit ve alacak davası) açarak müvekkilin e-fatura, BA/BS, e-defter ve banka kayıtlarının mahkeme kanalıyla bilirkişi incelemesine alınmasını sağlayabilir. Bilirkişi incelemesinde müvekkilin defterlerini HMK m. 220 gereğince ibrazdan kaçınması halinde mahkeme, acentenin sunduğu deliller ve bölge potansiyeli çerçevesinde beyan ettiği satış hacmini ispatlanmış sayabilir.
VI. Sözleşmenin Sona Ermesi ve Portföy Tazminatı (Denkleştirme İstemi - TTK m. 122)
Acentenin yıllar boyunca emek harcayarak oluşturduğu müşteri çevresi, sözleşme sona erdikten sonra da müvekkile kazanç sağlamaya devam eder. Bu değer transferinin hakkaniyete uygun şekilde telafi edilmesi için TTK m. 122'de emredici nitelikte denkleştirme istemi (portföy tazminatı) düzenlenmiştir. Acentenin denkleştirme istemine hak kazanabilmesi için şu üç kümülatif şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir:
- Yeni Müşteriler Kazandırılmış Olması veya Mevcut İş Hacminin Önemli Ölçüde Artırılması: Acente sözleşme süresi boyunca müvekkile yeni ve kalıcı (sürekli işlem yapmaya elverişli) müşteriler kazandırmış olmalıdır.
- Müvekkilin Sözleşme Sonrası Önemli Menfaat Sağlamaya Devam Etmesi: Kazanılan müşterilerin müvekkilden mal veya hizmet almaya devam etmesi ya da devam edecek olma ihtimalinin yüksek bulunması gerekir.
- Ödemenin Hakkaniyete Uygun Olması: Acentenin sözleşmenin sona ermesi yüzünden kaybettiği komisyonlar ve somut olayın tüm şartları (örneğin müvekkilin acenteye sağladığı reklam desteği veya marka gücü) gözetildiğinde tazminat ödenmesinin adil düşmesi şarttır.
Yasal Üst Sınır ve Hak Düşürücü Süre: Denkleştirme tutarı, acentenin son beş yıllık faaliyeti sonucu aldığı yıllık komisyon veya diğer ödemelerin ortalamasını aşamaz (beş yıldan kısa sürmüşse faaliyet süresindeki ortalama esas alınır). Çok kritik olarak, denkleştirme isteminin sözleşmenin sona ermesinden itibaren 1 yıl içinde ileri sürülmesi zorunludur (TTK m. 122/4). Bu süre zamanaşımı değil hak düşürücü süre olduğundan hakim tarafından re'sen dikkate alınır ve acentenin sözleşme bitiminden önce bu haktan feragat etmesi kesin hükümsüzdür (TTK m. 122/3).
Ayrıca dikkat edilmelidir ki; acente haklı bir sebep olmaksızın sözleşmeyi kendisi feshederse veya acentenin kusuru sebebiyle müvekkil sözleşmeyi haklı sebeple feshederse acente denkleştirme isteminde bulunamaz (TTK m. 122/3).
VII. Sözleşme Sonrası Rekabet Yasağı Anlaşması (TTK m. 123) ve Zorunlu Tazminat Şartı
Uygulamada müvekkillerin en sık yaptığı hukuki hata, iş sözleşmelerinden veya genel ticaret sözleşmelerinden kopyaladıkları tek taraflı, süresiz ve karşılıksız rekabet yasağı maddelerini acentelik sözleşmesine koymaktır. Oysa TTK m. 123, sözleşme ilişkisi bittikten sonraki rekabet yasağı için çok ağır ve acente aleyhine değiştirilemeyen emredici geçerlilik koşulları öngörmüştür:
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 123/1:
"Acentenin, işletmesine ilişkin faaliyetlerini, sözleşme ilişkisinin sona ermesinden sonra sınırlayan anlaşma, yazılı şekilde yapılmalı ve anlaşma hükümlerini içeren ve müvekkil tarafından imzalanmış bulunan bir belge acenteye verilmelidir. Anlaşma en çok, ilişkinin bitiminden itibaren iki yıllık süre için yapılabilir ve yalnızca acenteye bırakılmış olan bölgeye veya müşteri çevresine ve sözleşme konusu mal veya hizmetlere ilişkin olabilir. Müvekkilin, rekabet sınırlaması dolayısıyla, acenteye uygun bir tazminat ödemesi şarttır."
Kanun koyucunun TTK m. 123 ile getirdiği beş mutlak geçerlilik ve uygulama kuralı şu şekildedir:
- Yazılı Şekil ve İmzalı Belge Teslimi: Rekabet yasağı yazılı yapılmalı ve müvekkil tarafından imzalanmış nüsha acenteye verilmelidir.
- Azami 2 Yıl Sınırı: Sözleşme bitiminden itibaren en fazla 2 yıl için öngörülebilir. 3 veya 5 yıllık yasak konulamaz (aşan kısım geçersizdir veya azami 2 yıla indirgenir).
- Yer ve Konu Sınırlaması: Sadece acenteye bırakılan bölge veya müşteri çevresi ile acentelik konusu mal veya hizmetlerle sınırlı olabilir; acentenin tüm ticari faaliyetini engelleyen genel yasaklar batıldır.
- Zorunlu Uygun Tazminat Ödeme Borcu: Müvekkilin, rekabet yasağı karşılığında acenteye uygun bir tazminat ödemesi kanunen şarttır. Sözleşmede tazminat ödenmeyeceği kararlaştırılmışsa veya tazminat hiç öngörülmemişse, acente rekabet yasağını ihlal ettiğinde müvekkil bu anlaşmaya dayanarak cezai şart isteyemez ya da önce tazminat yükümlülüğüyle karşılaşır. Acentenin rekabet yasağına uyduğu her ay için hakkaniyete uygun aylık veya toplu bir bedel belirlenmelidir.
- Müvekkilin Tek Taraflı Vazgeçme İmkanı (TTK m. 123/2): Müvekkil, sözleşmenin sona ermesine kadar yazılı olarak rekabet sınırlamasından vazgeçebilir; bu halde tazminat ödeme borcu, vazgeçme beyanının üzerinden 6 ay geçmesiyle sona erer.
- Haklı Sebeple Fesih İstisnası (TTK m. 123/3): Taraflardan biri, diğerinin kusurlu davranışı sebebiyle haklı nedenle sözleşmeyi feshederse, fesihten itibaren 1 ay içinde yazılı olarak bildirmek şartıyla rekabet yasağı anlaşmasıyla bağlı olmadığını açıklayabilir.
VIII. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin Acentelik Uyuşmazlıklarına İlişkin Yerleşik İlkeleri
Acentelik sözleşmelerinin yorumlanmasında, tekel hakkı ihlallerinde, komisyon ve portföy tazminatı hesaplamalarında Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik kararlarında şu temel ilkeler benimsenmektedir:
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, Yerleşik İçtihat İlkesi (Doğrudan Satışlardan Komisyon Alacağı):
"Acentelik sözleşmesinde acenteye belirli bir coğrafi bölge veya müşteri çevresi bırakılmış ve yazılı olarak tekel hakkı kaldırılmamışsa, müvekkilin o bölgedeki müşterilerle acentenin aracılığı olmaksızın doğrudan gerçekleştirdiği satışlardan da acente TTK m. 113/2 gereğince komisyona hak kazanır. Müvekkilin satış işlemini merkez ofisinden veya e-ticaret portalı üzerinden yapmış olması bu sonucu değiştirmez."
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, Yerleşik İçtihat İlkesi (Denkleştirme İstemi Hesaplama Metodu):
"TTK m. 122 uyarınca denkleştirme istemi hesaplanırken öncelikle acentenin kazandırdığı daimi (yeni) müşterilerden sözleşme sonrası müvekkilin elde edeceği tahmini brüt menfaat ile acentenin sözleşme devam etseydi kaybedeceği komisyon geliri (müşteri kaybı oranı ve müşteri bağlılık süresi dikkate alınarak) saptanmalı, hakkaniyet indirimi yapıldıktan sonra bulunan tutar son beş yılın yıllık komisyon ortalamasını aşmamalıdır. Yalnızca bir yıllık komisyon ortalamasının doğrudan tazminat olarak hüküm altına alınması hatalıdır."
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, Yerleşik İçtihat İlkesi (TTK m. 123 Tazminat Şartı):
"Acentelik sözleşmesinin sona ermesinden sonraki döneme ilişkin rekabet yasağı anlaşmasının geçerliliği, TTK m. 123/1 uyarınca acenteye uygun bir tazminat ödenmesinin kabul edilmiş olmasına bağlıdır. Müvekkil tarafından uygun bir tazminat ödenmeksizin acentenin faaliyet alanını sınırlayan ve cezai şart öngören sözleşme hükümleri acente bakımından bağlayıcı kabul edilemez."
IX. Pratik Uygulama: Tekel İhlali Komisyon Alacağı Dava Dilekçesi ve Rekabet Yasağı Klozu Taslağı
Tekel bölgesinde müvekkilin doğrudan satışları nedeniyle komisyon alacağı, ticari defter incelemesi ve denkleştirme tazminatı talebiyle Asliye Ticaret Mahkemesine sunulacak dava dilekçesi örneği ile TTK m. 123 uyumlu örnek rekabet yasağı klozu aşağıda sunulmuştur (ticari uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce dava şartı arabuluculuk sürecinin tamamlanması zorunludur):
DAVA DİLEKÇESİ VE SÖZLEŞME KLOZU TASLAĞI — BİLGİLENDİRME AMAÇLIDIR
NÖBETÇİ ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ BAŞKANLIĞI'NA
(6102 sayılı TTK m. 104, m. 113/2, m. 116 ve m. 122 Kapsamında Belirsiz Alacak ve Tazminat Taleplidir)
| DAVACI (ACENTE) | : [Acente Şirket Unvanı / Tacir Adı, MERSİS/VKN, Adresi] |
| VEKİLİ | : Av. [Adı Soyadı, Baro Sicil No, Adresi] |
| DAVALI (MÜVEKKİL) | : [Müvekkil Şirket Unvanı, MERSİS/VKN, Adresi] |
| DAVA KONUSU | : Taraflar arasındaki ../../2022 tarihli Acentelik Sözleşmesi uyarınca davacıya bırakılan [Bölge/İl] tekel bölgesinde davalı tarafından doğrudan gerçekleştirilen satışlardan doğan ödenmemiş komisyon alacaklarının (TTK m. 113/2), davalı defterleri incelenmek suretiyle tespiti ile şimdilik [Miktar] TL'nin ve haksız fesih nedeniyle doğan denkleştirme isteminin (TTK m. 122) ticari avans faiziyle tahsili talebidir (HMK m. 107). |
AÇIKLAMALAR :
1. Tekel Bölgesi ve Acentelik İlişkisi: Davacı şirket, ../../2022 tarihli yazılı Acentelik Sözleşmesi uyarınca [İl/Bölge] sınırları içinde davalının ürettiği [Ürün/Hizmet Grubu] ürünlerinin satışına sürekli aracılık etmiş ve bölge portföyünü oluşturmuştur (Ek-1: Acentelik Sözleşmesi). Sözleşmede tekel hakkı kaldırılmamış, aksine münhasır bölge hükmü kararlaştırılmıştır.
2. Tekel Hakkı İhlali ve Doğrudan Satışlar: Davalı şirket, ../../2025 tarihinden itibaren davacı tarafından kazandırılan bölge içi kurumsal müşterilere merkez satış birimi üzerinden doğrudan fatura keserek satış yapmaya başlamış; davacının TTK m. 116 kapsamında talep ettiği ayrıntılı hesap özetlerini vermekten ve komisyon faturalarını onaylamaktan kaçınmıştır (Ek-2: İhtarname ve Arabuluculuk Son Tutanağı).
3. TTK m. 113/2 ve m. 122 Hukuki Dayanakları: TTK m. 113/2 gereğince kendisine belirli bölge bırakılan acente, bölgedeki müşterilerle kendi katkısı olmaksızın kurulan işlemlerden de tam komisyona hak kazanır. Alacak miktarının tam olarak belirlenebilmesi davalının e-defter ve e-fatura kayıtlarının incelenmesine bağlı olduğundan HMK m. 107 uyarınca belirsiz alacak davası açılmıştır. Ayrıca davalı sözleşmeyi haklı sebep olmaksızın feshettiğinden son beş yıllık komisyon ortalaması sınırında TTK m. 122 denkleştirme tazminatı talep edilmektedir.
TTK m. 123 UYUMLU REKABET YASAĞI KLOZU ÖRNEĞİ:
"Madde X — Sözleşme Sonrası Rekabet Sınırlaması ve Tazminat: Acente, işbu sözleşmenin sona ermesinden itibaren 1 (bir) yıl süreyle, yalnızca sözleşme kapsamında kendisine bırakılmış olan [İl/Bölge] sınırları içinde ve münhasıran [Ürün/Hizmet Tanımı] alanında Müvekkil ile rekabet halinde bulunan başka bir işletme adına acentelik yapmamayı ve aracılık faaliyetinde bulunmamayı kabul eder. Bu sınırlamanın karşılığı olarak Müvekkil, TTK m. 123/1 uyarınca kısıtlama süresinin her ayı için Acentenin son 12 aylık komisyon ortalamasının %[Oran]'ı tutarında uygun bir tazminatı aylık olarak ödeyecektir. Müvekkil sözleşmenin sona ermesine kadar yazılı bildirimle rekabet yasağından vazgeçebilir; bu halde tazminat yükümlülüğü vazgeçme beyanının tebliğinden itibaren altı ayın geçmesiyle sona erer."
SONUÇ VE İSTEM :
Yukarıda arz edilen nedenlerle; davalının ticari defter, e-fatura ve banka kayıtları üzerinde uzman bilirkişi incelemesi yaptırılarak doğrudan satışlardan doğan komisyon alacağı ile TTK m. 122 denkleştirme tazminatının belirlenmesine, hak düşürücü ve zamanaşımı süreleri korunarak şimdilik [Miktar] TL alacağın temerrüt tarihinden itibaren işleyecek ticari avans faiziyle davalıdan tahsiline ve yargılama giderlerinin davalıya yükletilmesine karar verilmesini talep ederiz.
Davacı Vekili
Av. [Adı Soyadı]
İmza
X. Acenteler ve Müvekkil İşletmeler İçin Uyuşmazlık ve Sözleşme Kontrol Listesi
Acentelik sözleşmesi imzalanırken veya tekel hakkı ihlali ve fesih uyuşmazlığı doğduğunda hak kaybını önlemek için izlenmesi gereken beş temel adım aşağıdadır:
- Tekel ve E-Ticaret Kapsamının Yazılı Netleştirilmesi: Sözleşmede müvekkilin doğrudan satışları (büyük müşteri/zincir mağaza satışları ve online kanal satışları) açıkça tekel dışı bırakılmamışsa TTK m. 113/2 gereği tam komisyon hakkı doğduğu unutulmamalıdır.
- Üçer Aylık Hesap Özetlerinin İhtirazi Kayıtla Denetlenmesi: Acentenin sunulan hesap özetlerine varsa itirazlarını makul sürede yazılı olarak bildirmesi ve mutabakat belgelerini doğrudan ibra sayılacak şekilde şerhsiz imzalamaması gerekir.
- Fesih Sonrası 1 Yıllık Denkleştirme Süresinin Takibi: TTK m. 122/4 uyarınca denkleştirme isteminin sözleşmenin sona ermesinden itibaren 1 yıllık hak düşürücü süre içinde arabuluculuk/dava konusu edilmesi şarttır; tek başına ihtarname bu süreyi kesmez!
- Rekabet Yasağında TTK m. 123 Tazminat Bedelinin Belirlenmesi: Müvekkil bakımından rekabet yasağının uygulanabilmesi için imzalı belgenin teslimi, en fazla 2 yıl sınırına uyulması ve makul tazminat hükmü konulması zorunludur.
- Dava Şartı Ticari Arabuluculuk Başvurusu: Komisyon alacağı ve denkleştirme davaları TTK m. 5/A kapsamında olduğundan dava açılmadan önce mutlaka arabuluculuk başvurusu yapılmalıdır.
XI. Sonuç
Acentelik sözleşmeleri, tarafların uzun vadeli ticari çıkarlarını koruyan, ancak emredici yasal sınırların göz ardı edilmesi halinde yüksek tutarlı komisyon ve tazminat riskleri doğuran teknik ticari sözleşmelerdir. Bu incelemeden çıkarılan dört temel hukuki sonuç özetle şunlardır:
- Tekel Hakkı Yazılı Aksi Kararlaştırılmadıkça Kanundan Doğar: TTK m. 104 ve m. 113/2 gereğince belirli bir bölge veya müşteri çevresi verilen acente, müvekkilin o bölgede doğrudan yaptığı satışlardan dahi komisyona hak kazanır.
- Defter İnceleme Hakkı İspat Dengesini Korur: Gizlenen veya doğrudan faturalandırılan satışların tespiti için TTK m. 116 hesap özeti talebi ve belirsiz alacak davası kapsamında bilirkişi incelemesi etkili araçlardır.
- Denkleştirme İstemi 1 Yıllık Hak Düşürücü Süreye Tabidir: Acente sözleşmenin sona ermesinden itibaren 1 yıl içinde TTK m. 122 talebini yargıya taşımazsa hakkını tamamen yitirir.
- Tazminatsız Rekabet Yasağı Geçersizdir: TTK m. 123 uyarınca sözleşme sonrası rekabet yasağı ancak yazılı belge, azami 2 yıl, bölge/konu sınırı ve müvekkil tarafından uygun tazminat ödenmesi şartlarının tamamıyla geçerlilik kazanır.
Her iki tarafın da ticari faaliyetlerini koruyabilmesi için acentelik sözleşmelerinin TTK m. 102–123 emredici sistematiğine uygun şekilde kaleme alınması ve fesih aşamasında hak düşürücü sürelerin titizlikle gözetilmesi gerekir.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki danışmanlık niteliğinde değildir. Somut hukuki sorunlarda uzman bir avukata danışılması tavsiye edilir. Makalede yer alan bilgiler, yayın tarihi itibarıyla yürürlükteki mevzuata dayanmakta olup, mevzuat değişiklikleri nedeniyle güncelliğini yitirebilir.
Kaynaklar ve Referanslar
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (m. 102–123 Acentelik Hükümleri, m. 4, m. 5/A)
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (m. 147/5 Zamanaşımı, m. 520 vd.)
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (m. 107 Belirsiz Alacak Davası, m. 220 Ticari Defter İbrazı)
- Yargıtay 11. Hukuk Dairesi Yerleşik Acentelik ve Portföy Tazminatı İçtihatları
Bu makale 2026-11-13 tarihinde güncellenmiştir. İçerik bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.
İlgili Makaleler
-
Ortak Girişim (Joint Venture) ve Konsorsiyum Sözleşmelerinde Pilot Ortak Yetkisi, Müteselsil Sorumluluk ve Rücu
6098 sayılı TBK m. 620 vd. adi ortaklık hükümleri, 4734 SK m. 14 iş ortaklığı ve konsorsiyum ayrımı, pilot ortak temsil... -
Şirketlerde Organ Yokluğu, Yönetim Kilitlenmesi (Deadlock) ve Mahkemece Yönetim Kayyımı Atanması (TTK m. 530)
6102 sayılı TTK m. 530 ve m. 636/2 kapsamında şirketlerde organ yokluğu, %50-%50 yönetim kilitlenmesi (deadlock), TMK... -
Şirketlerde Ticari Sır İhlali, Müşteri/Tedarikçi Verisi Kopyalama ve Rakip Girişim Kurma Davaları
6102 sayılı TTK m. 54-63 haksız rekabet hükümleri (m. 55/1-b, c, d) ve 5237 sayılı TCK m. 239 ticari sırrın ifşası suçu... -
Ticari Sözleşmelerde Cezai Şart Koşulu ve Basiretli Tacirin İndirim (Tenkis) İsteyememesi Kuralı (TTK m. 22)
6102 sayılı TTK m. 22 ve 6098 sayılı TBK m. 179-182 kapsamında ticari sözleşmelerde ceza koşulu türleri, ihtirazi kayıt... -
Ticari İşletme Devri (TTK m. 11/3, TBK m. 202) ve Devralanın Eski Borçlardan 2 Yıllık Müteselsil Sorumluluğu
6102 sayılı TTK m. 11/3, 6098 sayılı TBK m. 202 ve 2004 sayılı İİK m. 280 kapsamında ticari işletme devri, örtülü...
Uygulamada Kritik Sorular ve Yanıtları
Evet, geçerlidir. 6102 sayılı TTK m. 102 uyarınca acentelik sözleşmesinin geçerliliği yazılı şekle bağlı değildir ve fiili uygulamayla ispatlanabilir. TTK m. 104 gereğince yazılı olarak aksi kararlaştırılmadıkça acente ile müvekkil arasında karşılıklı tekel hakkı kanunen mevcuttur; sözlü olarak çalışılan bir bölge acentesinin bölgesine ikinci acente atanması tekel hakkının ihlali anlamına gelir.
Evet, isteyebilir. TTK m. 113/2 uyarınca acenteye belirli bir coğrafi bölge veya müşteri çevresi bırakılmışsa ve yazılı sözleşmeyle doğrudan satışlar hariç tutulmamışsa, acente kendi katkısı olmadan müvekkilin doğrudan kurduğu işlemler için de ücret (komisyon) talep edebilir.
TTK m. 114/2 uyarınca üçüncü kişinin (alıcının) sözleşmeyi ifa etmeyeceği kesinleşirse acentenin o işleme ilişkin komisyon hakkı düşer ve önceden ödenen avans varsa geri verilir. Ancak sözleşmenin yerine getirilmemesi müvekkilin kusurundan veya müvekkile yüklenebilen bir sebepten (örneğin ayıplı üretim veya sevkiyat iptali) kaynaklanıyorsa acente yine de komisyonunu isteyebilir.
Denkleştirme istemi, acentelik sözleşmesinin sona ermesinden itibaren 1 yıllık hak düşürücü süre içinde ileri sürülmelidir (TTK m. 122/4). Hesaplamada acentenin kazandırdığı yeni müşterilerden müvekkilin elde etmeye devam edeceği menfaat ile acentenin komisyon kaybı hakkaniyete göre belirlenir ve ulaşılan tutar son beş yılın yıllık komisyon ortalamasını aşamaz.
Hayır, alınamaz. TTK m. 122/3 uyarınca acente, müvekkilin feshi haklı gösterecek bir eylemi olmaksızın sözleşmeyi kendisi feshetmişse veya kendi kusuruyla müvekkilin haklı sebeple fesih yapmasına neden olmuşsa denkleştirme isteminde bulunamaz.
Hayır, geçerli değildir. TTK m. 123/1 uyarınca sözleşme sonrası rekabet yasağı anlaşması yazılı olmalı, müvekkil imzalı nüsha acenteye verilmeli, en çok 2 yıl süreyle sınırlanmalı ve müvekkil tarafından acenteye uygun bir tazminat ödenmesi öngörülmelidir. Tazminat öngörülmeyen rekabet yasağı acenteyi bağlamaz ve 2 yılı aşan süreler kanuna aykırıdır.
Acente, TTK m. 116 uyarınca hesap özeti talep ettikten sonra sonuç alamazsa dava şartı arabuluculuğa başvurup Asliye Ticaret Mahkemesinde HMK m. 107 gereği belirsiz alacak davası açabilir. Yargılama sırasında HMK m. 220 uyarınca müvekkilin ticari defter, e-fatura ve banka kayıtlarının mahkemeye ibrazı istenerek bilirkişi marifetiyle tüm doğrudan satışlar tespit edilir.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki danışmanlık niteliğinde değildir. Somut hukuki sorunlarda uzman bir avukata danışılması tavsiye edilir.







