Özet
Yüksek hacimli tedarik, otomotiv, makine, ilaç, teknoloji ve hızlı tüketim malları dağıtımında sıkça karşılaşılan tek satıcılık (münhasır distribütörlük) sözleşmelerinin sağlayıcı (üretici) tarafından haksız veya makul ihbar süresine uyulmaksızın feshedilmesi halinde doğan mali uyuşmazlıklar; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) 122/5. maddesinin emredici atfıyla talep edilebilen portföy (denkleştirme) tazminatının kümülatif şartları ve 1 yıllık hak düşürücü süresi; stokların iadesi, boşa çıkan yatırım giderleri ve yoksun kalınan kârın hesaplama yöntemleri; milletlerarası dağıtım sözleşmelerinde MÖHUK m. 24 ve doğrudan uygulanan kural tartışması ile Yargıtay 11. ve 19. Hukuk Dairelerinin yerleşik içtihat ilkeleri — kapsamlı hukuki inceleme.
Bu makale son olarak 13 Kasım 2026 tarihinde güncellenmiştir. İçerik bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş yerine geçmez.
I. Giriş — Tek Satıcılık İlişkisinin Ticari Önemi ve Sona Erme Krizleri
Modern ticari hayatta üretici veya marka sahibi işletmeler (sağlayıcılar), yeni bir coğrafi pazara veya uzmanlaşmış bir sektöre doğrudan yatırım yapmadan girmek istediklerinde, o bölgede yerleşik dağıtım ağına sahip güçlü bir tacirle tek satıcılık (münhasır distribütörlük) sözleşmesi akdederler. Tek satıcı; sözleşmenin başlangıcında depo, lojistik filosu, yetkili servis altyapısı, showroom, uzman satış kadrosu ve yüksek tutarlı tanıtım harcamaları yaparak sağlayıcının markasını sıfırdan pazara tanıtır ve yıllar içinde sadık bir müşteri portföyü inşa eder.
Ancak uygulamada en yüksek tutarlı ticari davalar tam da pazarın olgunlaştığı ve ürünlerin yüksek hacimde satılmaya başlandığı evrede doğmaktadır. Sağlayıcı; markanın artık kendi kendini sattığını değerlendirerek doğrudan satış şubesi açmak, ürünleri farklı kanallardan daha ucuza arz etmek veya sözleşmeyi ani bir bildirimle feshederek pazar payını tek başına devralmak isteyebilir. Bu ani kopuş, tek satıcının elinde eritilemeyen yüksek bedelli stokların kalmasına, amortismanı tamamlanmamış tesis ve ekipman yatırımlarının batmasına, personel kıdem-ihbar yükünün doğmasına ve yıllarca emek verilen müşteri çevresinin bedelsiz biçimde üreticiye geçmesine yol açar. Bu konuda ayrıntılı bilgi için Haksız Rekabet: Tanımı, Türleri ve Başvuru Yolları başlıklı makalemizi inceleyebilirsiniz.
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK), bu yapısal dengesizliği gidermek için 122. maddesinin beşinci fıkrasında tarihi bir adım atmış ve acenteler için öngörülen denkleştirme (portföy) tazminatı hakkını tek satıcılık ilişkilerine de doğrudan teşmil etmiştir. Bu çalışma; tek satıcılık sözleşmelerinin sona ermesinden kaynaklanan tüm tazminat kalemlerini, Ticaret ve Şirketler Hukuku ile Borçlar Hukuku ilkeleri ve yüksek yargı kararları çerçevesinde incelemektedir. Konuya ilişkin paralel bayilik yapıları için Franchise (Bayilik) Sözleşmesinin Feshi başlıklı makalemizi de inceleyebilirsiniz.
II. Tek Satıcılık Sözleşmesinin Hukuki Niteliği, Unsurları ve Acentelikten Farkları
Tek satıcılık sözleşmesi, ne 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nda (TBK) ne de 6102 sayılı TTK'da tüm yönleriyle müstakil olarak düzenlenmiştir; bu nedenle doktrin ve Yargıtay tarafından kendine özgü (sui generis) bir sürekli çerçeve iş görme ve satış sözleşmesi olarak nitelendirilir. Tek satıcılık ilişkisi, münferit alım-satım sözleşmelerinin aksine uzun vadeli iş birliğine dayanır ve taraflar arasında yoğun bir sadakat ve özen borcu doğurur. Bu konuda ayrıntılı bilgi için Banka Teminat Mektuplarının Haksız Nakde Çevrilmesi (Paraya Çevrilmesi) ve Ödemenin Durdurulması Tedbiri başlıklı makalemizi inceleyebilirsiniz.
Bir dağıtım anlaşmasının hukuken "tek satıcılık" sayılabilmesi için şu dört temel unsurun bir arada bulunması gerekir:
- Kendi Adına ve Kendi Hesabına İşlem Yapma: Tek satıcı, sağlayıcıdan ürünleri satın alarak mülkiyetini kazanır ve kendi belirlediği satış politikası (rekabet hukukunun izin verdiği çerçevede azami veya tavsiye satış fiyatları) dahilinde müşterilere satar. Risk (alacak tahsili, kur dalgalanması, malın elde kalması) doğrudan tek satıcının üzerindedir.
- Münhasırlık (Tekel Hakkı): Sağlayıcı, belirlenen sözleşme bölgesinde ürünleri yalnızca tek satıcıya teslim etmeyi, kendisi doğrudan satış yapmamayı ve bölgeye başka distribütör atamamayı taahhüt eder. Çoğu sözleşmede buna karşılık tek satıcı da rakip ürünleri satmama (rekabet etmeme) yükümlülüğü altına girer.
- Sürüm ve Pazarlama Yükümlülüğü: Tek satıcı pasif bir alıcı değildir; sözleşme konusu malların sürümünü artırmak, asgari alım hedeflerini (kota) tutturmak, servis ve yedek parça hizmeti vermek, pazarlama organizasyonu kurmakla yükümlüdür.
- Ekonomik ve Organizasyonel Entegrasyon: Tek satıcı sağlayıcının ticari markasını, tabelasını, teknik standartlarını ve satış ağını kullanır; satış raporlarını düzenli olarak üreticiyle paylaşır.
| Karşılaştırma Kriteri | Acentelik (TTK m. 102 vd.) | Tek Satıcılık (Münhasır Distribütör) | Franchise Sözleşmesi |
|---|---|---|---|
| İşlem Yapma Şekli | Müvekkil adına ve hesabına aracılık veya sözleşme yapar. | Kendi adına ve kendi hesabına mal alır ve satar. | Kendi adına ve hesabına; işletme sistemi ve marka lisansıyla iş görür. |
| Kazanç Türü | Satış tutarı üzerinden komisyon (ücret). | Alış ve satış fiyatı arasındaki ticari kâr marjı. | Mal veya hizmet satış geliri; ayrıca giriş ve royalty bedeli öder. |
| Mülkiyet ve Tahsilat Riski | Mal müvekkilindir; tahsilat riski müvekkile aittir (delcredere hariç). | Malın mülkiyeti tek satıcıya geçer; tahsilat ve stok riski tek satıcıdadır. | İşletme riski franchise alana aittir. |
| Fesih İhbar Süresi | TTK m. 121 gereği kural olarak 3 ay. | Somut yatırım ve süreye göre hakkaniyet ölçütünde makul süre (3–12 ay). | Sözleşme süresi veya makul ihbar süresi. |
| Denkleştirme Tazminatı (TTK m. 122) | Doğrudan TTK m. 122/1–4 uygulanır. | TTK m. 122/5 açık hükmü gereği doğrudan kıyasen uygulanır. | Sağlayıcının müşteri portföyüne erişimi varsa TTK m. 122/5 uygulanabilir. |
III. Belirli ve Belirsiz Süreli Sözleşmelerin Feshi, Makul İhbar Süresi ve Haklı Sebep
Tek satıcılık sözleşmesinin sona erme biçimi, talep edilebilecek tazminatların hukuki zeminini belirler. Sözleşme belirli süreli olarak akdedilmişse, sürenin sonunda kendiliğinden sona erer (ancak taraflar süre bitiminden sonra fiilen çalışmaya devam ederse, sözleşme TBK veya sözleşmedeki yenileme klozu uyarınca belirsiz süreli hale dönüşür; bu noktada birden fazla kez yenilenen kısa vadeli zincirleme sözleşmelerin dürüstlük kuralı gereği belirsiz süreli kabul edilip edilemeyeceği yargılamada ayrıca tartışılır).
Belirsiz süreli tek satıcılık sözleşmelerinde her iki tarafın da olağan fesih hakkı mevcuttur. Ancak acentelikte TTK m. 121 ile sabit 3 aylık fesih bildirim süresi öngörülmüş olmasına karşın, tek satıcı yüksek stok tutan, servis kuran ve kredi yükümlülükleri altına giren bağımsız bir tacirdir. Bu nedenle Yargıtay 11. ve 19. Hukuk Daireleri uzun süreli yerleşik içtihatlarında; tek satıcılık sözleşmesinin olağan feshinde yalnızca acentelikteki 3 aylık sürenin mekanik biçimde uygulanamayacağını, sözleşmenin devam süresi, tek satıcının yaptığı yatırımların amortisman durumu, stokların eritilmesi için gereken zaman ve yeni bir sağlayıcı bulma imkanı dikkate alınarak (uygulamada 6 aydan 12 aya kadar çıkabilen) uygun ve makul bir ihbar süresi tanınması gerektiğini kabul etmektedir. Sözleşmede çok kısa (örneğin 15 gün veya 1 ay) bir ihbar süresi kararlaştırılmış olsa dahi, somut olayda bu sürenin tek satıcıyı ticari yıkıma sürükleyecek ölçüde kısa kalması TMK m. 2 dürüstlük kuralı kapsamında denetime tabi tutulabilmektedir.
Haklı sebeple derhal fesih ise ancak sürekli borç ilişkisini çekilmez kılan ağır sözleşme ihlalleri (örneğin sağlayıcının münhasır bölgeye doğrudan mal satması veya tek satıcının münhasırlığa aykırı biçimde rakip marka satması, ödeme temerrüdünü sürekli hale getirmesi, sahte satış raporu düzenlemesi) varlığında mümkündür. Tek satıcının asgari satış kotasını (hedefini) tutturamaması her zaman tek başına haklı fesih sebebi sayılmaz; piyasa koşullarındaki daralma, sağlayıcının teslimattaki gecikmeleri veya kotaların fahiş belirlenmesi gibi unsurlarda tek satıcıya kusur yüklenip yüklenemeyeceği incelenir.
IV. Haksız Fesih Halinde Müspet Zarar, Kâr Mahrumiyeti, Yatırım Zararları ve Stok İadesi
Sağlayıcı, belirli süreli bir tek satıcılık sözleşmesini süresi dolmadan haklı bir sebep olmaksızın feshederse veya belirsiz süreli sözleşmeyi makul ihbar süresine uymadan aniden sona erdirirse haksız fesih gerçekleşir. Haksız fesih nedeniyle tek satıcı şu dört ana kalemden oluşan tazminat ve iade taleplerini ileri sürebilir:
- Yoksun Kalınan Kâr (Kâr Mahrumiyeti - TBK m. 112 / m. 408 kıyasen): Belirli süreli sözleşmelerde kalan sözleşme süresince; belirsiz süreli sözleşmelerde ise tanınması gereken makul ihbar süresi boyunca tek satıcının normal ticari akışta elde edeceği net kâr talep edilir. Hesaplamada son yılların ortalama satış hacmi ve brüt kâr marjından, satış yapılmaması sebebiyle tasarruf edilen değişken giderler (nakliye, prim, elektrik, pazarlama vb.) düşülür.
- Amorti Edilememiş Yatırım Giderleri: Tek satıcının sözleşmenin devam edeceği haklı güveniyle yaptığı ancak fesih nedeniyle kullanılamaz hale gelen özgülenmiş yatırımlar (örneğin sağlayıcının kurumsal kimliğine uygun showroom dekorasyonu, yalnızca o markaya uyumlu teknik servis kalibrasyon cihazları, özel yazılım entegrasyonları) tazminata konu edilebilir. Ancak dikkat edilmelidir ki hem kalan süreye ait tüm kâr mahrumiyetini hem de o kârı elde etmek için yapılan tüm yatırım maliyetini aynı anda (mükerrer biçimde) istemek mümkün değildir; bilirkişi incelemesinde çifte tazminat yasağı gözetilir.
- Personel Tazminatları ve Fesih Giderleri: Ani fesih sebebiyle dağıtım ve servis ekibinin işten çıkarılmak zorunda kalınmasından doğan kıdem ve ihbar tazminatı yükü ile marka tanıtımına dönük üçüncü kişilere verilmiş feshedilemez kira/reklam taahhütleri zarar kalemi olarak değerlendirilebilir.
- Stokların Geri Alınması Yükümlülüğü: Tek satıcı, sözleşme gereği yeterli stok bulundurmak zorunda kalmış ve ani fesihle birlikte elindeki marka logosunu taşıyan yahut yalnızca sağlayıcının yetkili ağında satılabilen ürünler elde kalmışsa, dürüstlük kuralı (TMK m. 2) gereğince sağlayıcının eldeki satılabilir nitelikteki stokları fatura/maliyet bedeli üzerinden geri alması veya tek satıcıya stokları eritmesi için makul bir tasfiye süresi ile marka kullanım yetkisi tanıması zorunludur.
V. TTK m. 122/5 Kapsamında Portföy (Denkleştirme) Tazminatının Şartları ve 1 Yıllık Süre
6102 sayılı TTK'nın 122. maddesi, acentenin sözleşme ilişkisi süresince yarattığı müşteri çevresinin ekonomik değerinin müvekkil tarafından bedelsiz biçimde ele geçirilmesini önlemek üzere denkleştirme (portföy) tazminatını düzenlemiş ve beşinci fıkrasında tek satıcıları açıkça koruma altına almıştır:
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 122/1, 4 ve 5:
"(1) Sözleşme ilişkisinin sona ermesinden sonra;
a) Müvekkil, acentenin bulduğu yeni müşteriler sayesinde, sözleşme ilişkisinin sona ermesinden sonra da önemli menfaatler elde ediyorsa,
b) Acente, sözleşme ilişkisinin sona ermesinin sonucu olarak, onun tarafından işletmeye kazandırılmış müşterilerle yapılmış veya kısa bir süre içinde yapılacak olan işler dolayısıyla sözleşme ilişkisi devam etmiş olsaydı elde edeceği ücret isteme hakkını kaybediyorsa ve
c) Somut olayın özellik ve şartları değerlendirildiğinde, ödenmesi hakkaniyete uygun düşüyorsa, acente müvekkilden uygun bir tazminat isteyebilir.
...
(4) Bu istemden önceden vazgeçilemez. Denkleştirme isteminin sözleşme ilişkisinin sona ermesinden itibaren bir yıl içinde ileri sürülmesi gerekir.
(5) Bu hüküm, hakkaniyete aykırı düşmedikçe, tek satıcılık ile benzeri diğer tekel hakkı veren sürekli sözleşme ilişkilerinin sona ermesi hâlinde de uygulanır."
Kanun metninin analizi, ticari dava pratiğinde gözden kaçırılmaması gereken hayati hukuki kuralları ortaya koymaktadır:
- Önceden Vazgeçme Yasağı (m. 122/4): Sözleşmenin imzalanması aşamasında sağlayıcının dayattığı "Tek satıcı her ne sebeple olursa olsun sözleşme sonunda portföy veya denkleştirme tazminatı talep etmeyeceğinden peşinen feragat eder" şeklindeki hükümler emredici kanun hükmü gereği kesin hükümsüzdür. Ancak sözleşme fiilen sona erdikten sonra yapılan bir sulh veya ibra anlaşmasıyla feragat edilmesi mümkündür.
- 1 Yıllık Hak Düşürücü Süre: Denkleştirme tazminatı talebi, sözleşme ilişkisinin fiilen sona erdiği tarihten (ihbar süresi verilmişse ihbar süresinin bittiği, derhal fesih varsa feshin tebliğ edildiği tarihten) itibaren 1 yıl içinde dava veya icra takibi yoluyla (ya da yazılı talep sonrasında TTK m. 5/A uyarınca zorunlu ticari arabuluculuk başvurusuyla) ileri sürülmelidir. Bu süre zamanaşımı değil hak düşürücü süredir; davalı ileri sürmese dahi mahkemece resen gözetilir.
- Hakkaniyete Aykırılık ve Olumsuz Şartlar (m. 122/3): Tek satıcı haklı bir sebep olmaksızın sözleşmeyi kendi feshetmişse yahut sağlayıcı tek satıcının kusuru nedeniyle haklı sebeple fesih gerçekleştirmişse denkleştirme tazminatı istenemez. Tersine, tek satıcı sağlayıcının ağır ihlali nedeniyle sözleşmeyi haklı sebeple kendisi feshetmişse veya belirli süreli sözleşme süresi dolduğu için kendiliğinden sona ermişse portföy tazminatı hakkı doğar!
- Müşteri Çevresinin Sağlayıcıya Devri Koşulu: Tek satıcı kendi adına işlem yaptığı için müşteri listesini gizli tutmuş ve sağlayıcının bu müşterilere doğrudan ulaşması sözleşme sonrası teknik olarak imkansızsa menfaat devri gerçekleşmemiş olabilir. Ancak uygulamada satış sonrası servis kayıtları, yazılım aktivasyonları, satış raporları ve bayilik ağı verileri üzerinden üretici tüm son kullanıcılara ve alt bayilere doğrudan eriştiğinden müşteri çevresi fiilen üreticiye intikal etmiş sayılır.
VI. Denkleştirme Tazminatının Hesaplama Formülü, 5 Yıllık Tavan ve Marka Çekim Gücü İndirimi
Yüksek tutarlı ticari davalarda denkleştirme tazminatının miktarı, tarafların finansal uzmanları ile mahkeme bilirkişi kurulu arasındaki en yoğun teknik tartışma alanıdır. TTK m. 122/2 uyarınca tazminat, acentelikte son beş yıllık faaliyet sonucu alınan yıllık komisyon veya diğer ödemelerin ortalamasını aşamaz; sözleşme beş yıldan daha kısa bir süre devam etmişse faaliyetin devamı sırasındaki ortalama esas alınır.
Tek satıcı komisyon değil ticari kâr marjı elde ettiğinden, TTK m. 122/5 uygulamalarında tavan sınırın tespitinde hangi bedelin esas alınacağı büyük önem taşır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi ve doktrindeki hakim yönteme göre hesaplama iki aşamalı yapılır:
- Birinci Aşama (Hakkaniyet ve Somut Menfaat Hesabı): Son 12 aylık dönem baz alınarak yalnızca tek satıcının bulduğu yeni müşteriler ve hacmini esaslı biçimde artırdığı mevcut müşterilerden elde edilen brüt satış kârı (veya iskontosu/net kâr payı) saptanır. Bu tutardan tek satıcının sabit/değişken dağıtım masrafları ayrıştırılır (acentelik benzeri saf aracılık karşılığı oranına indirgenir). Ardından aşağıdaki teknik düzeltme katsayıları uygulanır:
- Müşteri Göç Oranı (Migration Rate): Önceki yıldan sonraki yıla sadakatle alışverişe devam etmeyen müşteri kaybı oranı (örneğin yıllık %15-%25 yıpranma payı) 3 veya 5 yıllık projeksiyon üzerinden her yıl kademeli olarak düşülür.
- Marka Çekim Gücü İndirimi: Satışların tamamen tek satıcının şahsi çabasından mı yoksa sağlayıcının dünyaca bilinen tanınmış markasının kendiliğinden yarattığı çekim gücünden mi kaynaklandığı analiz edilir; yüksek marka bilinirliği hallerinde hakkaniyet indirimi yapılır.
- Peşin Ödeme İskontosu: Gelecek yıllara yayılan menfaatin tek seferde peşin tahsil edilecek olması sebebiyle finansal ıskonto oranı düşülür.
- İkinci Aşama (TTK m. 122/2 Tavan Sınırı Kontrolü): Birinci aşamada bulunan rakam, tek satıcının son 5 yıllık ortalama yıllık net kâr marjı (veya acentelik komisyonu karşılığı kabul edilen net kazancı) tutarı ile karşılaştırılır; tavan sınırı aşan kısım varsa yasal üst sınıra indirilir.
Bu karmaşık mali yapı nedeniyle dava dilekçesinde henüz kesin veri sağlayıcının ve ticari defter incelemesinin sonunda ortaya çıkacaksa, 6100 sayılı HMK m. 107 uyarınca belirsiz alacak davası veya kısmi dava açılması hak kayıplarını ve yüksek harç risklerini önlemek açısından stratejik önem taşır.
VII. Uluslararası Distribütörlük Sözleşmelerinde Yabancı Hukuk Seçimi ve Emredicilik Sorunu
Türkiye'deki büyük distribütörlerin önemli bir kısmı yabancı menşeli (Alman, İsviçre, ABD, İtalyan veya Uzak Doğu) üreticilerle çalışmaktadır. Bu sözleşmelerin neredeyse tamamında "İşbu sözleşme İngiliz / New York / İsviçre hukukuna tabidir ve taraflar yabancı tahkime yetkilidir" şeklinde kayıtlar bulunur. Özellikle yabancı hukuk sistemlerinin bazıları (örneğin İngiliz veya ABD eyalet hukukları) portföy tazminatını kural olarak tanımazken, Kıta Avrupası ve AB Ticari Acenteler Direktifi (86/653/EEC) kökenli hukuklar (Alman HGB § 89b kıyasen) tanımaktadır.
5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) m. 24 uyarınca sözleşmeye uygulanacak hukuk serbestçe seçilebilir; ancak MÖHUK m. 6 ve m. 31 uyarınca Türk hukukunun doğrudan uygulanan kuralları ve kamu düzeni istisnası devreye girer. TTK m. 122/4'ün "Bu istemden önceden vazgeçilemez" şeklindeki emredici lafzı karşısında, Türkiye'de faaliyet gösteren bir distribütörün portföy tazminatını tamamen ortadan kaldıran bir yabancı hukuk seçiminin veya yabancı mahkeme yetki şartının Türk mahkemeleri önündeki denetiminde emredici koruma tartışması doğmaktadır. Avrupa Birliği Adalet Divanı'nın (ABAD) meşhur Ingmar içtihadıyla paralel olarak, Türk doktrininde ve mahkeme uygulamasında da Türkiye pazarında yıllarca müşteri çevresi yaratmış distribütörün mutlak surette tazminatsız bırakılmasına yol açan dolanma amaçlı hukuk seçimlerinin kamu düzeni ve doğrudan uygulanan kural denetimine tabi tutulabileceği savunulmaktadır. Bununla birlikte, geçerli bir milletlerarası tahkim klozu (örneğin ICC veya İSTAC) varsa uyuşmazlığın tahkim yargılamasında çözülmesi gerekeceğinden yetki stratejisi en baştan kurgulanmalıdır.
VIII. Yargıtay 11. ve 19. Hukuk Dairelerinin Yerleşik İçtihat İlkeleri
Tek satıcılık uyuşmazlıklarında Yargıtay 11. Hukuk Dairesi ile (kapatılmadan önce temyiz incelemelerini yürüten) 19. Hukuk Dairesinin oluşturduğu temel içtihat ilkeleri şu şekildedir:
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, Yerleşik İçtihat İlkesi (Makul İhbar Süresi ve Haklı Fesih Denetimi):
"Belirsiz süreli tek satıcılık sözleşmesinin sağlayıcı tarafından haklı bir sebep bulunmaksızın feshedilmesi halinde, sözleşmede kararlaştırılan veya acentelikteki 3 aylık süreyle sınırlı kalmaksızın; sözleşme süresi, tek satıcının yatırım hacmi ve alternatif tedarik imkanı gözetilerek belirlenecek uygun fesih ihbar süresi boyunca tek satıcının elde edebileceği net kâr mahrumiyetine hükmedilmelidir."
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, Yerleşik İçtihat İlkesi (TTK m. 122/5 Denkleştirme Tazminatı ve 1 Yıllık Süre):
"TTK m. 122/5 uyarınca tek satıcının denkleştirme tazminatı talep edebilmesi için, sağladığı yeni müşteri çevresinden üreticinin sözleşme sonrası da menfaat sağlamaya devam etmesi, tek satıcının müşteri potansiyeli gelirini yitirmesi ve tazminatın hakkaniyete uygun olması gerekir. 1 yıllık süre hak düşürücü nitelikte olup, bu istemden sözleşme devam ederken önceden feragat edilmesine ilişkin sözleşme maddeleri geçersizdir."
Yargıtay 19. / 11. Hukuk Dairesi, Yerleşik İçtihat İlkesi (Stokların İadesi ve Kâr Hesabı):
"Haksız fesih üzerine tek satıcının elinde kalan, yalnızca davalı markası altında satılabilen ve tek satıcı tarafından başka kanallarda eritilmesi mümkün olmayan sağlam durumdaki stokların, TMK m. 2 dürüstlük kuralı çerçevesinde üretici tarafından maliyet bedeli üzerinden geri alınması zorunludur. Kâr mahrumiyeti hesabında ise tek satıcının brüt satış geliri değil, yapmaktan kurtulduğu genel yönetim ve dağıtım giderleri düşülerek bulunan net kâr marjı esas alınmalıdır."
IX. Pratik Uygulama: Haksız Fesih Tazminatı ve TTK m. 122 Denkleştirme Tazminatı Dilekçesi
Zorunlu ticari arabuluculuk (TTK m. 5/A) sürecinin anlaşmazlıkla sonuçlanmasının ardından görevli Asliye Ticaret Mahkemesine sunulabilecek dava dilekçesi örneği aşağıdadır:
DAVA DİLEKÇESİ TASLAĞI — BİLGİLENDİRME VE İNCELEME AMAÇLIDIR
NÖBETÇİ ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ BAŞKANLIĞI'NA
(HMK m. 107 Kapsamında Belirsiz Alacak / Kısmi Dava ve Ticari Defter İbrazı Taleplidir)
| DAVACI | : [Tek Satıcı Şirket Unvanı A.Ş./Ltd. Şti., MERSİS No, Adresi] |
| VEKİLİ | : Av. [Adı Soyadı, Baro Sicil No, Adresi] |
| DAVALI | : [Sağlayıcı/Üretici Şirket Unvanı, Adresi] |
| DAVA DEĞERİ | : Fazlaya ilişkin haklar saklı kalmak kaydıyla şimdilik [Tutar] TL (HMK m. 107) |
| DAVA KONUSU | : Taraflar arasındaki Münhasır Tek Satıcılık Sözleşmesinin davalı tarafından haklı sebep ve makul ihbar süresi olmaksızın haksız feshedilmesi nedeniyle; (1) Makul ihbar süresi yoksun kalınan kâr tazminatı, (2) Amorti edilemeyen yatırım ve stok iade bedelleri, (3) 6102 sayılı TTK m. 122/5 uyarınca Portföy (Denkleştirme) Tazminatının ticari avans faiziyle tahsili talebidir. |
AÇIKLAMALAR :
1. Münhasır Tek Satıcılık İlişkisi ve Pazar Yatırımları: Davacı şirket, ../../2019 tarihli Münhasır Distribütörlük Sözleşmesi uyarınca davalı üreticinin [Bölge/Türkiye] sınırları içindeki tek satıcısı olarak [X] yıl boyunca faaliyet göstermiştir. Davacı, sıfır müşteri tabanından başlayarak [Sayı] adet aktif alt bayi ve kurumsal müşteri portföyü oluşturmuş, davalının kurumsal standartlarına uygun showroom, servis ve depo yatırımları gerçekleştirmiştir.
2. Haksız ve Ani Fesih Bildirimi: Davalı, müvekkil şirketin sözleşme yükümlülüklerini eksiksiz yerine getirmesine rağmen ../../2026 tarihli ihtarnameyle herhangi bir haklı gerekçe göstermeksizin ve hiçbir makul önel tanımaksızın sözleşmeyi derhal feshetmiştir (Ek-1). Bu tarih itibarıyla davalının sözleşmenin sona ermesinden hemen sonra doğrudan müvekkilin oluşturduğu müşterilere fiyat teklifi vererek satışa başladığı e-posta ve teklif belgeleriyle sabittir (Ek-2).
3. Kâr Mahrumiyeti ve Elde Kalan Stok Zararları: Yargıtay içtihatları uyarınca [X] yıllık kesintisiz tek satıcılık ilişkisinde tanınması gereken en az 6-9 aylık makul ihbar süresi gözetilmeksizin yapılan fesih nedeniyle müvekkilin uğradığı yoksun kalınan kâr zararı ile münhasıran davalı markasını taşıdığı için satılamayan [Tutar] TL tutarındaki stok bedelinin iadesi talep edilmektedir.
4. TTK m. 122/5 Kapsamında Denkleştirme (Portföy) Tazminatı: Sözleşmede yer alan feragat hükmü TTK m. 122/4 gereğince kesin hükümsüzdür. Davalı şirket, müvekkilin kazandırdığı müşteri portföyünden fesih sonrası doğrudan yüksek ciro elde etmeye devam etmekte olup, 1 yıllık hak düşürücü süre içinde arabuluculuğa başvurulmuş ve anlaşamama tutanağı (Ek-3) üzerine işbu dava açılmıştır.
SONUÇ VE İSTEM :
Yukarıda arz edilen nedenlerle; ticari defterler ve fatura kayıtları üzerinde uzman bilirkişi heyeti incelemesi yaptırılarak kesin tutarların belirlenmesinin ardından fazlaya ilişkin talep ve ıslah/bedel artırım haklarımız saklı kalmak üzere; şimdilik [Tutar] TL yoksun kalınan kâr, [Tutar] TL stok/yatırım zararı ve [Tutar] TL TTK m. 122/5 portföy (denkleştirme) tazminatının fesih/dava tarihinden itibaren işleyecek ticari avans faiziyle davalıdan tahsiline karar verilmesini arz ve talep ederiz.
Davacı Vekili
Av. [Adı Soyadı]
İmza
X. Fesih Bildirimi Alan Tek Satıcı ve Sağlayıcılar İçin Hukuki Kontrol Listesi
- 1 Yıllık Hak Düşürücü Süreyi İşaretleyin (TTK m. 122/4): Sözleşmenin hukuken veya fiilen sona erdiği günden itibaren 1 yıl geçmeden arabuluculuk başvurusu ve yazılı talep süreçlerini başlatın; bu süre hak düşürücü olduğundan uzatılamaz.
- Zorunlu Arabuluculuğu Tamamlayın (TTK m. 5/A): Dava şartı olan ticari arabuluculukta hem haksız fesih kâr kaybını hem stok iadesini hem de TTK m. 122 denkleştirme tazminatını ayrı ayrı kalemler olarak tutanağa geçirtin.
- Müşteri Listesi ve Satış Verilerini Yedekleyin: Sağlayıcıya devredilen veya paylaşılan müşteri listelerini, servis kayıtlarını, yıllık ciro dökümlerini ve son 5 yıllık brüt/net kâr marjı tablolarını noter veya mali müşavir onaylı biçimde arşivleyin.
- Sözleşmedeki Yetki ve Tahkim Klozunu Denetleyin: Sözleşmede İSTAC, ICC veya yabancı mahkeme yetkisi bulunup bulunmadığını kontrol edin; yetki ve uygulanacak hukuk analizini dava açmadan önce yapın.
- İkale ve Stok İade Protokollerine İhtirazi Kayıt Koyun: Sağlayıcı eldeki stokları geri almayı teklif ederken "tüm hak ve tazminatlardan ibra" maddesi imzalatmak isterse, denkleştirme ve kâr kaybı haklarınızı saklı tutan çekince ekleyin.
XI. Sonuç
Tek satıcılık sözleşmelerinin sona ermesi, yalnızca taraflar arasındaki cari hesap bakiyesinin kapatılmasından ibaret değildir. 6102 sayılı TTK m. 122/5 hükmü ve yüksek yargı içtihatları, yıllarca emek ve sermaye harcayarak bir markanın pazarını kuran distribütörlerin ani fesihlerle mağdur edilmesini önleyecek güçlü tazminat mekanizmaları sunmaktadır. Hak kaybına uğramamak için; fesih ihbarının makul sürelere uygunluğunu, elde kalan stokların iade yükümlülüğünü, yoksun kalınan kâr hesabını ve özellikle 1 yıllık hak düşürücü süreye tabi portföy tazminatını birlikte değerlendiren bütüncül bir dava stratejisi kurulmalıdır.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki danışmanlık niteliğinde değildir. Somut hukuki sorunlarda uzman bir avukata danışılması tavsiye edilir. Makalede yer alan bilgiler, yayın tarihi itibarıyla yürürlükteki mevzuata dayanmakta olup, mevzuat değişiklikleri nedeniyle güncelliğini yitirebilir.
Kaynaklar ve Referanslar
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (m. 5/A, 18, 102–122, özellikle m. 122/5)
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (m. 112, 114, 207 vd.)
- 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (m. 6, 24, 31)
- Yargıtay 11. ve 19. Hukuk Dairelerinin Tek Satıcılık ve Denkleştirme Tazminatı İçtihatları
Bu makale 2026-11-13 tarihinde güncellenmiştir. İçerik bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.
İlgili Makaleler
-
Franchise (Bayilik) Sözleşmesinin Feshi, Ağır Cezai Şartlar ve Giriş Bedeli İadesi
6098 sayılı TBK ve 6102 sayılı TTK kapsamında franchise (bayilik) sözleşmesinin haklı nedenle feshi, sözleşme öncesi... -
Finansal Kiralama (Leasing - 6361 SK) Sözleşmelerinin Feshi, 60 Günlük İhtar Süresi ve Makinelerin İadesi
6361 sayılı Kanun m. 31-33 uyarınca finansal kiralama (leasing) sözleşmelerinin feshi, mülkiyet devirli sözleşmelerde... -
Şirketlerde Organ Yokluğu, Yönetim Kilitlenmesi (Deadlock) ve Mahkemece Yönetim Kayyımı Atanması (TTK m. 530)
6102 sayılı TTK m. 530 ve m. 636/2 kapsamında şirketlerde organ yokluğu, %50-%50 yönetim kilitlenmesi (deadlock), TMK... -
Ticari Sözleşmelerde Cezai Şart Koşulu ve Basiretli Tacirin İndirim (Tenkis) İsteyememesi Kuralı (TTK m. 22)
6102 sayılı TTK m. 22 ve 6098 sayılı TBK m. 179-182 kapsamında ticari sözleşmelerde ceza koşulu türleri, ihtirazi kayıt... -
Ticari İşletme Devri (TTK m. 11/3, TBK m. 202) ve Devralanın Eski Borçlardan 2 Yıllık Müteselsil Sorumluluğu
6102 sayılı TTK m. 11/3, 6098 sayılı TBK m. 202 ve 2004 sayılı İİK m. 280 kapsamında ticari işletme devri, örtülü...
Uygulamada Kritik Sorular ve Yanıtları
Evet, alabilir. 6102 sayılı TTK m. 122/5 açıkça, hakkaniyete aykırı düşmedikçe denkleştirme (portföy) tazminatı hükümlerinin tek satıcılık ve benzeri tekel hakkı veren sürekli sözleşme ilişkilerinin sona ermesinde de uygulanacağını düzenlemiştir. Tek satıcının oluşturduğu müşteri portföyünün sağlayıcıya menfaat sağlamaya devam etmesi şartıyla bu tazminata hükmedilir.
Evet, açılabilir. TTK m. 122/4 hükmü gereğince denkleştirme tazminatı isteminden sözleşme kurulurken veya devam ederken önceden vazgeçilemez. Sözleşmelere eklenen peşin feragat kayıtları kanunun emredici hükmüne aykırılık nedeniyle kesin hükümsüz (batıl) sayılır.
TTK m. 122/4 uyarınca denkleştirme isteminin, sözleşme ilişkisinin sona ermesinden itibaren 1 yıl içinde ileri sürülmesi gerekir. Bu 1 yıllık süre hak düşürücü süre niteliğinde olduğundan, süre geçtikten sonra açılan davalar davalı itiraz etmese dahi mahkemece resen reddedilir.
TTK m. 122/5'in temel şartı "tekel hakkı (münhasırlık)" veren sürekli bir sözleşme ilişkisidir. Ancak Yargıtay uygulamasına göre sözleşmede yazılı tekel hakkı bulunmasa dahi bayi fiilen o bölgede sağlayıcının tek temsilcisi gibi organizasyona entegre edilmiş, müşteri bilgilerini sağlayıcıya aktarmış ve rakip ürün satmama yükümlülüğü altına sokulmuşsa somut olayın özelliğine göre hakkaniyet çerçevesinde değerlendirme yapılabilmektedir.
Belirli süreli sözleşme sürenin dolması nedeniyle kendiliğinden sona ermiş ve uzatılmamışsa kural olarak haksız fesih sayılmadığı için kalan süre kâr mahrumiyeti istenemez; ancak tek satıcının kendi kusuruyla sona erme hali bulunmadığından TTK m. 122/5 kapsamındaki şartlar mevcutsa portföy (denkleştirme) tazminatı yine de talep edilebilir.
Tek satıcı sözleşme gereği bulundurduğu ve fesih sebebiyle artık normal ticari ağında satamadığı sağlam, orijinal ve markaya özgülenmiş stokları, TMK m. 2 dürüstlük kuralı uyarınca sağlayıcıya maliyet veya alış faturası bedeli üzerinden iade etmeyi ve bedelini tahsil etmeyi talep edebilir.
TTK m. 122/2 uyarınca tazminat miktarı, son beş yıllık faaliyet sonucu elde edilen yıllık net kazancın (tek satıcılıkta acente komisyonu eşdeğeri kabul edilen net satış kâr payı ortalamasının) bir yıllık ortalamasını geçemez. Sözleşme beş yıldan az sürmüşse fiili faaliyet yıllarının ortalaması tavan sınırı oluşturur.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki danışmanlık niteliğinde değildir. Her somut olay kendine özgü koşullar içerdiğinden, bireysel hukuki değerlendirme için mutlaka bir avukata başvurulması tavsiye edilir.







