Özet
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m. 4 uyarınca işverenin özen ve gözetim yükümlülüğü (Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun kusursuz değil ağırlaştırılmış özen borcuna dayalı sorumluluk ilkeleri); asıl işveren ile alt işveren (taşeron) arasındaki müteselsil tazminat ve saha koordinasyonu sorumluluğu; şantiye şefi, işveren vekili ve iş güvenliği uzmanının 5237 sayılı TCK m. 85 (taksirle öldürme) ve m. 89 (taksirle yaralama) kapsamındaki cezai sorumluluğunda nedensellik bağı, bilinçli taksir ve noter onaylı tespit ve öneri defterinin belirleyici rolü; 5510 sayılı Kanun m. 21 çerçevesinde Sosyal Güvenlik Kurumu'nun (SGK) bağladığı ilk peşin sermaye değerli gelirleri işverene veya üçüncü kişilere rücu etmesi davalarında kaçınılmazlık ilkesi, gerçek zarar tavanı ve İş Mahkemesinin görevi — kapsamlı hukuki inceleme.
Bu makale son olarak 13 Kasım 2026 tarihinde güncellenmiştir. İçerik bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş yerine geçmez.
I. Giriş — İş Kazalarında Çok Boyutlu Hukuki, Cezai ve Sosyal Güvenlik Sorumluluğu
İnşaat şantiyelerinde, imalat fabrikalarında, lojistik depolarda, maden ocaklarında ve tersanelerde meydana gelen iş kazaları, tek bir yargı süreciyle kapanmayan çok katmanlı bir sorumluluk zinciri doğurmaktadır. Kaza yaşandığı anda bir yandan işçinin veya vefat halinde mirasçılarının açtığı maddi ve manevi tazminat davaları, ikinci yandan Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından yürütülen ceza soruşturması ve üçüncü yandan Sosyal Güvenlik Kurumu'nun (SGK) yaptığı harcamalar ile bağladığı gelirleri geri istemeye yönelik rücu davaları eşzamanlı olarak gündeme gelmektedir.
Uygulamada sıklıkla yapılan en büyük hatalardan biri, işverenin "bütün işi taşerona (alt işverene) verdim" veya "OSGB ile anlaştım, iş güvenliği uzmanı ve şantiye şefi atadım" diyerek sorumluluktan kurtulabileceğini varsaymasıdır. Oysa 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, 4857 sayılı İş Kanunu ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu uyarınca işverenlik sıfatından doğan gözetim ve denetim ödevi devredilemez nitelikte olduğu gibi; taşeronun kendi kusurunun yanında asıl işverenin kontrol eksikliği de ağır tazminat ve rücu yaptırımlarına yol açmaktadır.
Bu karmaşık yapının İş Hukuku, Borçlar Hukuku ve Ticaret ve Şirketler Hukuku perspektifleriyle birlikte ele alınması gerekmektedir. Zira şirket yöneticilerinin ve teknik sorumluların bireysel hürriyetini tehdit eden TCK m. 85 ve m. 89 kapsamındaki ceza davaları ile şirket bilançosunu sarsan yüksek tutarlı SGK rücu davaları arasındaki nedensellik bağı aynı bilirkişi ve kusur incelemeleri üzerinden şekillenmektedir.
II. 6331 Sayılı Kanun m. 4 Uyarınca İşverenin Gözetim ve Özen Yükümlülüğü
İşverenin çalışanı koruma borcunun anayasal ve yasal temelini 6098 sayılı TBK m. 417 ile 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m. 4 oluşturmaktadır. TBK m. 417/2 uyarınca işveren, işyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gerekli her türlü önlemi almak, araç ve gereçleri noksansız bulundurmak; işçiler de alınan her türlü önleme uymakla yükümlüdür. 6331 sayılı Kanun m. 4 ise işverenin genel yükümlülüklerini ayrıntılı ve teknik bir çerçeveye oturtmuştur.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m. 4/1: İşveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlü olup bu çerçevede; mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi dahil her türlü tedbirin alınması, organizasyonun yapılması, gerekli araç ve gereçlerin sağlanması, sağlık ve güvenlik tedbirlerinin değişen şartlara uygun hale getirilmesi ve mevcut durumun iyileştirilmesi için çalışmalar yapar; işyerinde alınan iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerine uyulup uyulmadığını izler, denetler ve uygunsuzlukların giderilmesini sağlar.
Kanunun özellikle 4/2 ve 4/3 fıkraları işverenler açısından çok önemli bir uyarı içermektedir: İşyeri dışındaki uzman kişi ve kuruluşlardan (OSGB'lerden) hizmet alınması işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz; keza çalışanların İSG alanındaki yükümlülükleri de işverenin sorumluluğunu etkilemez. Ayrıca Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun (HGK) yerleşik kararlarında vurgulandığı üzere, bilimsel ve teknolojik gelişmelerin gerektirdiği tüm önlemler alınmalı, işçiye yalnızca baret, emniyet kemeri veya yalıtkan eldiven imza karşılığı verilmekle yetinilmeyip bunların saha içinde fiilen takılıp takılmadığı denetlenmelidir. Bu konuda ayrıntılı bilgi için Satış Primi, Komisyon, İkramiye ve Yıllık Bonus Alacakları: İşverenin Prim Sistemini Tek Taraflı Değiştirmesi (İş Kanunu m. 22) ve İspat başlıklı makalemizi inceleyebilirsiniz.
İşverenin sorumluluğunun niteliği doktrinde tartışılmış olmakla birlikte Yargıtay Hukuk Genel Kurulu istikrarlı biçimde kusur sorumluluğu esasını benimsemektedir. Buna göre işverenin sorumlu tutulabilmesi için mevzuata veya iş güvenliği kurallarına aykırı bir davranışının (kusurunun) bulunması ve bu kusur ile meydana gelen kaza arasında uygun illiyet bağının kurulması şarttır; ancak işverenden beklenen özen ölçütü en yüksek teknolojik standartlara göre belirlendiği için ispat yükü işveren aleyhine oldukça ağırlaşmaktadır.
III. Asıl İşveren – Alt İşveren (Taşeron) İlişkisinde Müteselsil Sorumluluk
Büyük inşaat projelerinde, fabrikalarda veya enerji santrallerinde elektrik, iskele, mekanik, dış cephe veya temizlik işleri sıklıkla alt işverenlere (taşeronlara) verilmektedir. 4857 sayılı İş Kanunu m. 2/6-7 uyarınca bir işverenden, işyerinde yürüttüğü mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerinde veya asıl işin bir bölümünde işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerde iş alan diğer işveren ile kurulan ilişki "asıl işveren-alt işveren ilişkisi"dir ve bu ilişkide asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle ilgili olarak bu Kanundan, iş sözleşmesinden veya alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerinden alt işveren ile birlikte müteselsilen sorumludur.
İş kazaları bakımından ise müteselsil sorumluluk iki düzlemde işlemektedir. Birinci düzlemde, kazaya uğrayan taşeron işçisinin açacağı maddi-manevi tazminat davasında asıl işveren, hem alt işverenin kusurundan dolayı kanuni müteselsil sorumluluk gereği hem de şantiye veya fabrika alanındaki genel güvenlik koordinasyonunu sağlamamışsa kendi asli kusuru sebebiyle sorumlu tutulur. İkinci düzlemde ise 6331 sayılı Kanun m. 7 ve 5510 sayılı Kanun m. 12/6 gereğince alt işverenin SGK bildirimleri ve İSG yükümlülüklerinden dolayı sosyal güvenlik hukuku anlamında birlikte sorumluluk doğar.
Ancak uygulamada dikkat edilmesi gereken iki istisnai alan bulunmaktadır. Birincisi, işin bütünüyle anahtar teslimi olarak ihale edildiği ve işi veren kurumun veya arsa sahibinin kendi işçi çalıştırmadığı (yani "asıl işveren" değil sadece "ihale makamı / iş sahibi" sıfatını taşıdığı) durumlarda, 4857 sayılı Kanun anlamında asıl işveren-alt işveren ilişkisi oluşmaz ve iş sahibi yalnızca kendi özel denetim kusuru veya yapı eseri maliki sorumluluğu varsa sorumlu olur. İkincisi, SGK tarafından açılan rücu davalarında 5510 m. 21 yönünden asıl işveren ve alt işverenin sorumluluğu değerlendirilirken, rücu borcunun her işverenin kendi kusur oranıyla mı yoksa müteselsilen mi tahsil edileceği konusunda Yargıtay 10. Hukuk Dairesi'nin yerleşik ilkeleri (müşterek kusur halinde dış ilişkide müteselsil sorumluluk, iç ilişkide kusur oranında rücu dengesi) uygulanır.
IV. İş Güvenliği Uzmanı ve Şantiye Şefinin Sorumluluğu ile Onaylı Defterin Gücü
İş kazası sonrası yürütülen ceza soruşturmalarında yalnızca şirket yönetim kurulu üyeleri veya taşeron firma yetkilileri değil; sahada fiilen görev yapan şantiye şefleri, işletme müdürleri, ustabaşılar ve iş güvenliği uzmanları (İSG uzmanları) da şüpheli ve sanık sıfatıyla yargılanmaktadır. Burada şantiye şefi ile İSG uzmanının yasal yetki sınırları birbirinden temelden farklıdır.
Şantiye Şefi ve İmalat Sorumluları: Şantiye şefi, işyerinde üretimi ve yapım işlerini doğrudan sevk ve idare eden teknik sorumlu olup işveren vekili konumundadır. İşi durdurma, işçiye görev verme, iskele veya kalıp imalatını onaylama yetkisi doğrudan şantiye şefindedir; dolayısıyla sahadaki korumasız boşluklar, standart dışı iskeleler veya baretsiz çalışma denetimsizliği nedeniyle şantiye şefinin asli kusuru sıklıkla tespit edilmektedir.
İş Güvenliği Uzmanının Görev Sınırı ve Noter Onaylı Tespit ve Öneri Defteri: İSG uzmanı işyerinde emir ve icra yetkisine sahip bir amir değil, işverene teknik rehberlik ve danışmanlık yapan, riskleri tespit edip önlem alınmasını öneren profesyoneldir. 6331 sayılı Kanun m. 8 ve İSG Hizmetleri Yönetmeliği uyarınca İSG uzmanının sahadaki hayati koruması Noter (veya Çalışma ve Sosyal Güvenlik İl Müdürlüğü) Onaylı Tespit ve Öneri Defteridir.
- Deftere Yazılan Tespitin İşverene Tebliğ Hükmünde Olması: Onaylı deftere iş güvenliği uzmanı tarafından yazılıp imzalanan her tespit ve öneri, kanunen doğrudan işverene yapılmış resmi tebligat sayılır. İşveren defteri okumadığını veya uzmanın kendisine sözlü bilgi vermediğini ileri süremez.
- Hayati Tehlike Halinde İşi Durdurma ve Bakanlığa Bildirim (6331 m. 8/2): Eğer uzman sahada ölüme veya ağır yaralanmaya yol açabilecek yakın ve hayati bir tehlike tespit ederse (örneğin korkuluksuz yüksekte çalışma, çökmeye açık kazı şevi veya topraklamasız pano), bunu önce onaylı deftere yazıp işverene derhal bildirmeli; işveren makul süre içinde önlem almazsa durumu Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğü'ne yazılı olarak ihbar etmelidir.
- Uzmanın Cezai Sorumluluktan Kurtulması veya Kusurlu Sayılması: Uzman kazaya neden olan eksikliği kazadan önce onaylı deftere açıkça yazmış, risk değerlendirmesi ve eğitim kayıtlarını tamamlamış ve işvereni yazılı olarak uyarmışsa nedensellik bağı kesilir ve uzman ceza davasından beraat eder; buna karşılık eksiklik deftere hiç yazılmamışsa veya hayati tehlike halinde çalışma sürerken gerekli uyarı/bildirim yapılmamışsa İSG uzmanı da taksirle sorumlu tutulur.
| Sorumlu Aktör | Hukuki Statüsü | Cezai Sorumluluk (TCK m. 85 / 89) | SGK Rücu ve Tazminat Sorumluluğu (5510 m. 21) |
|---|---|---|---|
| Asıl İşveren (Tüzel Kişi / Gerçek Kişi) | Asıl işveren (TBK m. 417, 6331 m. 4) | Şirketlerin cezai sorumluluğu yoktur; kusurlu yetkili gerçek kişi/yönetici yargılanır | 5510 m. 21/1 uyarınca kusur oranında tüm İPSD gelir ve giderlerden sorumludur |
| Alt İşveren (Taşeron) | Kendi işçisinin işvereni (4857 m. 2/6) | Taşeron firma yetkilisi ve saha amiri kendi kusuruna göre şahsen yargılanır | Asıl işverenle birlikte müteselsil tazminat ve kendi kusuru oranında SGK rücu borcu |
| Şantiye Şefi / Fabrika Müdürü | İşveren vekili (fiili sevk ve idare) | Saha önlemlerini almama veya denetlememe halinde asli/tali taksirle sorumlu | İşverenin yardımcı kişisi; işverenin ağır kusuru halinde rücu davası muhatabı olabilir |
| İş Güvenliği Uzmanı / OSGB | Teknik rehber ve denetim (6331 m. 8) | Onaylı deftere tehlikeyi yazıp bildirmemişse taksirle sorumlu tutulabilir | 5510 m. 21/4 üçüncü kişi sınırı (İPSD'nin yarısı ve kusur oranı) + sözleşmesel rücu |
V. TCK m. 85 (Taksirle Öldürme) ve m. 89 (Taksirle Yaralama) Cezai Sorumluluk
Bir iş kazası meydana geldiğinde kolluk ve Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından derhal olay yeri incelemesi yapılır ve kusur durumunun belirlenmesi amacıyla İSG uzmanları ile ilgili mühendislik branşlarından oluşan bilirkişi heyetine başvurulur. Kazanın sonucuna göre 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun (TCK) taksirli suçlara ilişkin iki temel maddesi uygulanır.
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 85: (1) Taksirle bir insanın ölümüne neden olan kişi, iki yıldan altı yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. (2) Fiil, birden fazla insanın ölümüne ya da bir veya birden fazla kişinin ölümü ile birlikte bir veya birden fazla kişinin yaralanmasına neden olmuş ise, kişi iki yıldan onbeş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
Taksirle Yaralama (TCK m. 89): İş kazası yaralanmayla sonuçlanmışsa TCK m. 89/1 uyarınca üç aydan bir yıla kadar hapis veya adli para cezası öngörülmüştür. Yaralanma kemik kırılmasına, duyu/organ işlevinin sürekli zayıflamasına veya yaşamı tehlikeye sokan bir duruma yol açmışsa ceza yarı oranında; organ kaybı, bitkisel hayat veya birden fazla kişinin yaralanması söz konusuysa bir kat artırılır (TCK m. 89/2–4). Önemle belirtilmelidir ki, basit taksirle yaralama (m. 89/1) kural olarak şikayete tabi iken, bilinçli taksir halinde şikayet aranmaz ve mağdur işçi veya ailesi şikayetinden vazgeçse dahi kamu davası devam eder (TCK m. 89/5).
Ceza yargılamasında sorumluluğun kurulabilmesi için tek başına İSG mevzuatında şekli bir eksiklik (örneğin özlük dosyasında bir belgenin noksanlığı) yeterli değildir; ihlal edilen kural ile gerçekleşen iş kazası arasında doğrudan nedensellik (illiyet) bağı bulunması zorunludur. Örneğin yüksekten düşerek vefat eden işçinin özlük dosyasında mesleki eğitim belgesinin bulunmaması değil, çalışma kenarında korkuluk, güvenlik ağı veya yaşam hattının kurulmamış olması kazaya doğrudan sebebiyet veren illi kusur olarak değerlendirilir.
VI. Basit Taksir – Bilinçli Taksir (TCK m. 22/3) Ayrımı ve Şahsilik İlkesi
İş kazası ceza davalarında sanıkların hapis cezasına girip girmeyeceğini belirleyen en kritik hukuki eşik, eylemin "basit taksir" mi yoksa "bilinçli taksir" mi sayıldığıdır. TCK m. 22/3 uyarınca kişinin öngördüğü neticeyi istememesine karşın, neticenin meydana gelmesi halinde bilinçli taksir vardır ve ceza üçte birden yarısına kadar artırılır.
Yargıtay 12. Ceza Dairesi uygulamasında iş kazalarında özellikle şu hallerde bilinçli taksir kabul edilmektedir: Kazaya sebep olan eksikliğin daha önce iş müfettişi tutanağına veya İSG uzmanının onaylı defterine açıkça yazılmış olmasına rağmen üretimi durdurmayıp çalışmaya devam edilmesi; makinenin koruyucu kapağının veya emniyet sensörünün üretim hızını artırmak için işveren bilgisi dahilinde bilinçli olarak sökülmesi; veya yeterli önlem alınmadan yüksek gerilim hattına ya da korumasız derin kazıya işçi sokulması. Bilinçli taksir halinde hem ceza miktarı artmakta, hem yaralama suçlarında şikayetten vazgeçme davayı düşürmemekte, hem de netice iki yılın üzerinde kaldığında hükmolunan hapis cezasının adli para cezasına çevrilmesi imkanları ağır biçimde daralmaktadır.
Öte yandan ceza sorumluluğunun şahsiliği ilkesi gereğince, sermaye şirketleri (anonim veya limitet şirketler) tüzel kişi olarak hapis cezası alamazlar. Şirket içinde fiilen İSG önlemlerini alma ve bütçe ayırma yetkisine sahip olan yönetim kurulu başkanı, genel müdür veya yetki devri yapılmış fabrika/şantiye müdürü kendi kusuru oranında şahsen yargılanır. Kurumsal şirketlerde sorumluluğun tepe yönetim üzerinde toplanmaması için yazılı, açık, bütçe yetkisini de içeren ve 6331 sayılı Kanun'a uygun yetki ve görev devri belgelerinin önceden hazırlanması büyük önem taşır.
VII. 5510 Sayılı Kanun m. 21 Kapsamında SGK Rücu Davaları ve İlk Peşin Sermaye Değeri
İş kazası sonrasında SGK, kusur incelemesi beklemeksizin kazazede sigortalıya geçici iş göremezlik ödeneği öder, sürekli iş göremezlik derecesi (maluliyet) yüzde 10 ve üzerinde çıkarsa sürekli iş göremezlik geliri bağlar; işçi vefat etmişse hak sahiplerine (eş, çocuk, anne-baba) ölüm geliri bağlar ve tedavi/cenaze masraflarını karşılar. Ardından Kurum, yaptığı tüm bu harcamaları ve bağladığı gelirlerin aktüeryal toplamını kusurlu taraflardan geri almak üzere rücuan tazminat davası açar.
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m. 21/1: İş kazası ve meslek hastalığı, işverenin kastı veya sigortalıların sağlığını koruma ve iş güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketi sonucu meydana gelmişse, Kurumca sigortalıya veya hak sahiplerine bu Kanun gereğince yapılan veya ileride yapılması gereken ödemeler ile bağlanan gelirin başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değeri toplamı, sigortalı veya hak sahiplerinin işverenden isteyebilecekleri tutarlarla sınırlı olmak üzere, Kurumca işverene ödettirilir. İşverenin sorumluluğunun tespitinde kaçınılmazlık ilkesi dikkate alınır.
Madde metninden görüldüğü üzere işverene yönelik rücu davasının doğabilmesi için işverenin kazada kastının veya iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı kusurlu bir hareketinin bulunması şarttır; işveren yüzde 0 kusurlu ise (kaza tamamen işçinin kendi kusurundan veya mücbir sebepten doğmuşsa) SGK işverene rücu edemez. Rücu alacağının ana kalemini oluşturan İlk Peşin Sermaye Değeri (İPSD), sigortalıya veya dul/yetimlere ömür boyu ya da hak sahipliği süresince ödenecek aylık gelirlerin yaş, bakiye ömür (TRH 2010 / PMF yaşam tabloları) ve kanuni iskonto oranları dikkate alınarak gelir bağlandığı tarihteki peşin aktüeryal değerini ifade eder. Daha sonradan mevzuatla yapılan artışlar (gelirlerdeki güncellemeler) değil, sadece başlangıçtaki ilk peşin sermaye değeri talep edilebilir (AYM kararlarıyla sonradan oluşan artışların istenmesi sınırlandırılmıştır).
Üçüncü Kişilere (İSG Uzmanı / OSGB / Diğer Şoför veya Makine İmalatçısı) Rücu (5510 m. 21/4): Eğer iş kazası işverenin dışındaki bir üçüncü kişinin (örneğin dışarıdan hizmet veren OSGB veya İSG uzmanının, şantiyeye malzeme getiren harici nakliye aracı şoförünün ya da kusurlu makine üreticisinin) kusuruyla meydana gelmişse, SGK bu üçüncü kişiye m. 21/4 uyarınca dava açabilir. Ancak üçüncü kişiye yönelik rücuda önemli bir yasal sınır vardır: Kurum, üçüncü kişiye sigortalıya veya hak sahiplerine bağladığı gelirin ilk peşin sermaye değerinin yalnızca yarısını (1/2) ve kusuru oranında rücu edebilir; ayrıca geçici iş göremezlik ve tedavi masrafları da kusur oranıyla sınırlıdır.
VIII. Kaçınılmazlık Faktörü, Gerçek Zarar Tavanı, Zamanaşımı ve Görevli Mahkeme
SGK tarafından açılan rücu davalarında işverenin savunma araçlarını ve mahkeme uygulamasını belirleyen dört temel kural bulunmaktadır:
- Gerçek Zarar Tavanı (İç Tavan Kuralı): 5510 sayılı Kanun m. 21/1'de yer alan "sigortalı veya hak sahiplerinin işverenden isteyebilecekleri tutarlarla sınırlı olmak üzere" ibaresi işvereni koruyan hayati bir tavandır. Rücu davasında işverenin ödeyeceği tutar, sadece SGK'nın hesapladığı İPSD ile işverenin kusur oranının çarpımından ibaret değildir; mahkeme ayrıca işçinin veya hak sahiplerinin BK/TBK esaslarına göre isteyebileceği gerçek destekten yoksun kalma veya iş göremezlik tazminatını (gerçek zararı) aktüer bilirkişiye hesaplattırır ve hangi rakam daha düşükse (İPSD kusur payı mı yoksa gerçek zarar tavanı mı) o düşük tutara hükmeder.
- Kaçınılmazlık İlkesi: Bilimsel ve teknik tüm tedbirler alındığı halde öngörülemeyen doğa olayları veya kötü tesadüf (kaçınılmazlık) kazada etkili olmuşsa, 5510 m. 21/1 son cümle gereğince kaçınılmazlık oranı kusur raporunda ayrı bir yüzde olarak belirlenir. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi'nin yerleşik uygulaması uyarınca, tespit edilen kaçınılmazlık oranı işveren ve sigortalı arasında kural olarak yarı yarıya (yüzde 50–50 veya hakkaniyete uygun dağılımla) paylaştırılır; böylece işverenin rücu yükümlülüğü yalnızca kendi kusuru artı kendisine düşen kaçınılmazlık payı (ya da tam kusur sınırı) çerçevesinde sınırlandırılır.
- Zamanaşımı ve Faiz Başlangıcı: SGK rücu davaları TBK m. 146 gereğince 10 yıllık zamanaşımına tabidir. Zamanaşımı kaza tarihinde değil; bağlanan gelirlerin İPSD'si yönünden Kurumun yetkili organı tarafından gelir bağlama onay tarihinde, geçici iş göremezlik ve tedavi masrafları yönünden ise her bir masrafın fiili ödeme (sarf) tarihinde işlemeye başlar. Yasal faiz de aynı onay ve sarf tarihlerinden itibaren yürütülür.
- Görevli Mahkeme ve Arabuluculuk İstisnası: 5510 sayılı Kanun m. 101 ve 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 5 uyarınca SGK rücu davalarında görevli mahkeme İş Mahkemesidir. Çok önemli bir usul kuralı olarak; SGK rücu davaları işçi-işveren arasındaki bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi alacağı ya da tazminatı niteliğinde olmadığından zorunlu arabuluculuk dava şartına tabi değildir.
SGK rücu davalarında işveren ve alt işverenlerin sorumluluğu birbirinden bağımsız değil, kusur oranları ve asıl işveren-alt işveren müteselsil sorumluluk ilkeleri çerçevesinde birlikte değerlendirilmektedir. Bu süreçte gerçek zarar tavanının doğru hesaplanması ve peşin sermaye değerindeki aktüeryal güncellemelerin kontrol edilmesi, haksız rücu yükünün önüne geçilmesini sağlar.
IX. Yargıtay HGK, 10. HD ve 12. Ceza Dairesi Yerleşik İçtihat İlkeleri
İş kazalarında işverenin sorumluluğu, İSG uzmanlarının cezai konumu ve SGK rücu davalarında temyiz denetimi yapan Yargıtay dairelerinin yerleşik içtihat ilkeleri şu şekildedir:
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, Yerleşik İçtihat İlkesi (Özen Borcu ve Kusur Sorumluluğu): "İşverenin iş kazasından doğan sorumluluğu kusursuz sorumluluk olmayıp 6098 sayılı TBK m. 417 ve 6331 sayılı Kanun m. 4 kapsamında ağırlaştırılmış özen ve gözetim yükümlülüğüne dayanan kusur sorumluluğudur. İşveren yalnızca işçiye koruyucu malzeme vermekle ve talimat imzalatmakla sorumluluktan kurtulamaz; alınan önlemlere uyulup uyulmadığını fiilen denetlemek ve iş güvenliğini sürekli gözetmek zorundadır."
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, Yerleşik İçtihat İlkesi (SGK Rücu Davasında Gerçek Zarar Tavanı ve Kaçınılmazlık): "5510 sayılı Kanun'un 21/1. maddesi uyarınca Kurumun rücu alacağı belirlenirken öncelikle tarafların kusur oranları ile varsa kaçınılmazlık faktörü iş güvenliği uzmanlarından oluşan bilirkişi heyetince saptanmalı, ardından sigortalı veya hak sahiplerinin işverenden isteyebilecekleri gerçek maddi zarar tavanı hesaplanarak, Kurumca bağlanan ilk peşin sermaye değerli gelirlerin kusura isabet eden tutarı ile gerçek zarar tavanından hangisi düşükse o miktar üzerinden hüküm kurulmalıdır."
Yargıtay 12. Ceza Dairesi, Yerleşik İçtihat İlkesi (TCK m. 85/89 ve Onaylı Defter): "İş kazalarından doğan taksirle öldürme ve taksirle yaralama suçlarında, işveren yetkilisi, şantiye şefi ve iş güvenliği uzmanının cezai sorumluluğunun tayini için ihlal edilen iş güvenliği kuralı ile ölüm veya yaralanma neticesi arasında doğrudan illiyet bağının bulunması şarttır. İş güvenliği uzmanının kazadan önce mevcut tehlikeyi noter onaylı tespit ve öneri defterine açıkça kaydederek işverene bildirdiği ve önlem alınmasını talep ettiği hallerde kusur durumu buna göre değerlendirilmelidir."
X. Pratik Uygulama: SGK Rücu Davasına Karşı Savunma / Cevap Dilekçesi Örneği
SGK tarafından 5510 sayılı Kanun m. 21 uyarınca işveren şirkete karşı açılan rücuan tazminat davasında; işçinin müterafik kusuru, kaçınılmazlık tenzilatı, gerçek zarar tavanı sınırı, onaylı defter ve taşeron sorumluluğu itirazlarını içeren İş Mahkemesi cevap dilekçesi taslağı aşağıdadır:
CEVAP DİLEKÇESİ TASLAĞI — BİLGİLENDİRME VE İNCELEME AMAÇLIDIR
NÖBETÇİ İŞ MAHKEMESİ'NE
Dosya No: 2026/[...] Esas
| CEVAP VEREN DAVALI | : [İşveren Şirket Unvanı, MERSİS No, Adresi] |
| VEKİLİ | : Av. [Adı Soyadı, Baro Sicil No, Adresi] |
| DAVACI | : Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı (SGK) |
| KONU | : 5510 sayılı Kanun m. 21 uyarınca açılan rücuan tazminat davasına karşı cevaplarımızın, kusur-kaçınılmazlık, gerçek zarar tavanı ve alt işveren / üçüncü kişi ihbar taleplerimizin sunulmasıdır. |
AÇIKLAMALAR :
1. Davacı Kurum tarafından, ../../2024 tarihinde meydana gelen iş kazası nedeniyle sigortalıya bağlanan sürekli iş göremezlik gelirinin ilk peşin sermaye değeri ile geçici iş göremezlik ve tedavi masraflarının tahsili amacıyla işbu rücu davası açılmıştır. Dava konusu talepler hukuki dayanaktan ve fahiş kusur varsayımından yoksun olup reddi gerekmektedir.
2. Öncelikle kazaya sebebiyet veren yüksekte çalışma ve kalıp işi, müvekkil şirket tarafından uzmanlık gerektiren bir alan olarak teknik yeterliliğe sahip dava dışı alt işveren [Taşeron Şirket Unvanı]'na sözleşme ile verilmiştir (Ek-1: Alt İşverenlik Sözleşmesi). Kaza mahallinde müvekkil şirket tarafından tüm İSG eğitimleri verilmiş, yaşam hatları kurulmuş ve kişisel koruyucu donanımlar eksiksiz teslim edilmiştir (Ek-2: İSG Eğitim ve Zimmet Tutanakları). Kaza, kazazede sigortalının tüm yazılı ikazlara rağmen güvenlik kemeri kancasını yaşam hattından çıkarıp yasak bölgeye geçmesi neticesinde oluşmuş olup müterafik kusur kazalı işçidedir.
3. Öte yandan, 5510 sayılı Kanun m. 21/1 uyarınca rücu davalarında yalnızca Kurumun hesapladığı İPSD tutarı esas alınamaz; öncelikle iş güvenliği uzmanlarından oluşan bilirkişi heyetince tüm tarafların kusur dağılımı ile birlikte kaçınılmazlık faktörünün belirlenmesi, ardından sigortalının müvekkilden isteyebileceği gerçek zarar tavanının (dış tavan / iç tavan) aktüer bilirkişiye hesaplattırılarak önceki tazminat ödemelerinin mahsup edilmesi zorunludur.
4. Ayrıca iş kazasında ihmal ve gözetim kusuru bulunduğu iddia edilen alt işveren [Taşeron Şirket] ile İSG hizmeti sunan [OSGB Unvanı]'na HMK m. 61 vd. uyarınca davanın ihbar edilmesini talep ederiz.
SONUÇ VE İSTEM :
Yukarıda arz ve izah edilen nedenlerle; davanın HMK m. 61 uyarınca alt işveren ve OSGB'ye ihbarına, işyerinde tüm İSG tedbirleri alınmış olduğundan kusursuz olan müvekkil şirket hakkındaki davanın REDDİNE; mahkeme aksi kanaatte ise kusur, kaçınılmazlık ve gerçek zarar tavanı sınırlamaları ile önceki ödemelerin mahsup edilmesine, yargılama giderleri ve vekalet ücretinin davacı Kuruma yükletilmesine karar verilmesi vekaleten arz ve talep olunur.
Davalı Vekili
Av. [Adı Soyadı]
İmza
XI. İş Kazası Sonrası İşveren, Taşeron ve İSG Uzmanları İçin Acil Kontrol Listesi
İş kazası gerçekleştiğinde cezai soruşturmada ve sonraki tazminat/SGK rücu davalarında hak kaybı yaşamamak için ilk saatlerden itibaren yürütülmesi gereken teknik ve hukuki prosedürler şunlardır:
- Yasal Bildirim Sürelerinin Kaçırılmaması (6331 m. 14 ve 5510 m. 13): İş kazası derhal kolluk kuvvetlerine, ayrıca en geç kazadan sonraki 3 iş günü içinde SGK'ya e-Bildirge sistemi üzerinden bildirilmelidir; geç bildirim idari para cezası ve Kurumca ödenen geçici iş göremezlik ödeneklerinin işverene yüklenmesine (5510 m. 21/2) yol açar.
- Olay Yeri Muhafazası ve Kamera Kayıtlarının Yedeklenmesi: Savcılık ve iş müfettişi incelemesi tamamlanmadan olay yeri müdahale edilmeden korunmalı, işyerindeki güvenlik kamerası görüntüleri silinmeden zaman damgalı şekilde yedeklenmelidir.
- Onaylı Defter, Zimmet ve Eğitim Belgelerinin Derlenmesi: Kazalı işçiye verilen İSG eğitim katılım belgeleri, işe giriş sağlık raporu, KKD (baret, kemer, eldiven) teslim zimmet tutanakları ve İSG uzmanının noter onaylı tespit-öneri defteri örnekleri hazırlanmalıdır.
- Yetki Devri ve Taşeron Sözleşmelerinin İncelenmesi: İşveren yetkilisi adına düzenlenmiş yazılı İSG yetki devri belgeleri ve alt işverenle imzalanan teknik şartname ile saha teslim tutanakları ceza ve rücu dosyalarına sunulmalıdır.
- SGK Rücu Davasında Gerçek Zarar Tavanı ve Mahsup İtirazı: SGK'nın rücu davasında işçiye daha önce işveren tarafından ödenmiş maddi tazminat varsa ve bu tutar gerçek zarardan düşülmüşse mükerrer ödemeyi önlemek adına ödeme belgeleri sunulmalı, gerçek zarar tavanı hesabı mutlaka talep edilmelidir.
- Mesleki ve İşveren Sorumluluk Sigortalarının Devreye Alınması: İşverenin "İşveren Mali Sorumluluk Sigortası" ve İSG uzmanının "Mesleki Sorumluluk Sigortası" poliçeleri varsa, sözleşmedeki ihbar süresi (genellikle 5–10 gün) geçmeden sigorta şirketine hasar ihbarı yapılmalıdır.
XII. Sonuç
İş kazaları; işveren, taşeron, şantiye şefi ve iş güvenliği uzmanı açısından hem özgürlüğü bağlayıcı ceza tehdidini hem de yıllara yayılan ağır tazminat ve SGK rücu yükümlülüklerini bir arada barındıran en hassas iş hukuku uyuşmazlıklarıdır. İncelemede öne çıkan temel ilkeler şu şekilde özetlenebilir:
- İşverenin Sorumluluğu Ağırlaştırılmış Özen Borcuna Dayanır (6331 m. 4): İşi taşerona vermek veya dışarıdan İSG hizmeti almak asıl işverenin gözetim ve denetim sorumluluğunu kaldırmaz; donanım vermek kadar fiili kullanımın denetimi de zorunludur.
- İSG Uzmanının Kalkanı Noter Onaylı Defterdir: Tehlikeleri kazadan önce onaylı deftere yazıp işverene bildiren ve hayati riskte Bakanlığa bildirim ödevini yerine getiren uzmanın taksirli cezai sorumluluğu ortadan kalkabilir.
- TCK m. 85 ve m. 89'da Bilinçli Taksir Kritik Eşiği Oluşturur: Tespit edilen tehlikelere rağmen önlem almadan üretimin sürdürülmesi bilinçli taksir sayılarak cezayı 1/3 ila 1/2 oranında artırır ve şikayetten vazgeçme imkanını ortadan kaldırır.
- SGK Rücu Davası Gerçek Zarar ve Kaçınılmazlıkla Sınırlıdır (5510 m. 21): İş Mahkemesinde arabuluculuk şartı olmaksızın görülen rücu davalarında SGK, bağladığı ilk peşin sermaye değerli geliri işverenin kusur oranı, kaçınılmazlık tenzilatı ve işçinin gerçek zarar tavanını aşmayacak biçimde talep edebilir.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki danışmanlık niteliğinde değildir. Somut hukuki sorunlarda uzman bir avukata danışılması tavsiye edilir. Makalede yer alan bilgiler, yayın tarihi itibarıyla yürürlükteki mevzuata dayanmakta olup, mevzuat değişiklikleri nedeniyle güncelliğini yitirebilir.
Kaynaklar ve Referanslar
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (m. 4, 7, 8, 14)
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu (m. 12, 13, 21, 101)
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (TCK m. 22 Bilinçli Taksir, m. 85 Taksirle Öldürme, m. 89 Taksirle Yaralama)
- 4857 sayılı İş Kanunu (m. 2 Asıl İşveren-Alt İşveren Müteselsil Sorumluluğu)
- Yargıtay Emsal Karar Arama Sistemi (HGK, 10. HD ve 12. Ceza Dairesi İş Kazası İçtihatları)
Bu makale 2026-11-13 tarihinde güncellenmiştir. İçerik bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.
İlgili Makaleler
-
SGK İdari Para Cezaları, Kayıt Dışı İşçi Tutanakları, İnşaat/İhale "Asgari İşçilik" Fark Prim Borcu ve İdare Mahkemesi İptal Davası (5510 SK m. 102)
5510 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu m. 102 kapsamında SGK idari para cezaları, kayıt dışı işçi tutanakları, 15 günlük... -
Toplu İş Sözleşmesi: Süreç ve Haklar
6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu kapsamında toplu iş sözleşmesi süreci, yetki tespiti, arabuluculuk... -
SGK Emeklilik Hakları ve Hesaplama 2026
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu kapsamında SGK emeklilik yaş hesaplama 2026 hakları,... -
İş Kazası Tazminat Davası: Süreç ve Sorumluluk
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu çerçevesinde iş... -
Uzaktan Çalışma: İş Hukuku Düzenlemeleri
4857 sayılı İş Kanunu m.14 ve Uzaktan Çalışma Yönetmeliği kapsamında uzaktan çalışma iş hukuku hakları, sözleşme...
Uygulamada Kritik Sorular ve Yanıtları
Evet, sorumlu olur. 4857 sayılı İş Kanunu m. 2/6-7 ve 6331 sayılı İSG Kanunu uyarınca asıl işveren, alt işveren işçilerinin iş kazasından doğan tazminat alacaklarından alt işverenle birlikte müteselsilen sorumludur. Ayrıca asıl işveren sahadaki genel koordinasyon ve denetim ödevini ihmal etmişse kendi asli kusuru oranında hem ceza yargılamasında hem de 5510 sayılı Kanun m. 21 kapsamında açılan SGK rücu davalarında doğrudan sorumlu tutulur.
Evet, alabilir. İSG uzmanının kazaya sebebiyet veren tehlikeyi öngörüp önlemesi gerektiği halde noter onaylı tespit ve öneri defterine kaydetmemesi, risk analizi yapmaması veya hayati tehlike bulunmasına rağmen durumu işverene ve gerekirse Bakanlığa (6331 m. 8/2) bildirmemesi durumunda, nedensellik bağı kurulursa TCK m. 85 (taksirle öldürme) veya m. 89 (taksirle yaralama) uyarınca cezai sorumluluğu doğar. Buna karşılık riski zamanında onaylı deftere yazarak resmi bildirim yükümlülüğünü yerine getiren uzman kural olarak sorumlu tutulmaz.
5510 sayılı Kanun m. 21/1 uyarınca iş kazası işverenin kastı veya iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı kusurlu hareketi sonucu meydana gelmişse, SGK sigortalıya veya hak sahiplerine bağladığı gelirin ilk peşin sermaye değerini (İPSD) ve yaptığı tedavi/iş göremezlik harcamalarını işverenden geri ister. Ancak Kurumun isteyebileceği tutar, işverenin kusur payıyla ve her halükarda sigortalının veya hak sahiplerinin işverenden isteyebileceği gerçek zarar tavanıyla sınırlıdır.
İşverenin işçiye baret veya emniyet kemerini yalnızca imza karşılığı teslim etmesi tek başına yeterli değildir; 6331 sayılı Kanun m. 4 uyarınca işçinin bunları fiilen kullanıp kullanmadığını sahada sürekli denetlemesi gerekir. Ancak işveren tüm teknik önlemleri eksiksiz almış, denetimini yapmış ve işçi yasak uyarılarına rağmen tek başına öngörülemez bir müdahalede bulunmuşsa kazadaki kusurun tamamı işçiye veya kaçınılmazlığa izafe edilebilir; bu halde işveren yüzde 0 kusurlu bulunarak hem tazminattan hem de SGK rücu borcundan kurtulabilir.
5510 sayılı Kanun m. 21/1'in son cümlesi uyarınca işverenin sorumluluğunun tespitinde kaçınılmazlık ilkesi dikkate alınır. Bilimsel ve teknolojik tüm tedbirler alınmış olmasına rağmen önlenemeyen faktörlerin kazaya etki ettiği hallerde bilirkişi tarafından bir kaçınılmazlık oranı saptanır; Yargıtay 10. Hukuk Dairesi içtihatlarına göre bu kaçınılmazlık payı taraflar arasında hakkaniyete uygun (çoğunlukla yarı yarıya) paylaştırılarak işverenin rücu yükümlülüğünden tenzil edilir.
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m. 101 ile 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 5 uyarınca SGK tarafından açılan rücu davalarında görevli mahkeme İş Mahkemesidir. Bu davalar iş sözleşmesinden doğan bireysel işçilik alacağı niteliğinde olmadığından 7036 sayılı Kanun m. 3 kapsamındaki zorunlu arabuluculuk dava şartına tabi değildir ve SGK doğrudan dava açabilir.
Türk Ceza Kanunu m. 20 uyarınca ceza sorumluluğu şahsidir ve şirket tüzel kişiliğine hapis cezası verilemez; yargılama şirketi fiilen sevk ve idare eden gerçek kişi yetkililer hakkında yapılır. Şirket içinde usulüne uygun yazılı yetki devri yapılmamışsa imza ve bütçe yetkisine sahip genel müdür veya yönetim kurulu başkanı TCK m. 85 veya m. 89 kapsamında yargılanabilir; yazılı yetki ve İSG bütçesi devri varsa sorumluluk doğrudan o birimi yöneten teknik amire/şantiye şefine yönelir.
SGK'nın 5510 sayılı Kanun m. 21 uyarınca açacağı rücuan tazminat davaları 6098 sayılı TBK m. 146 gereğince 10 yıllık zamanaşımı süresine tabidir. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihadına göre bu 10 yıllık süre kaza tarihinde değil; Kurumca bağlanan gelirlerin ilk peşin sermaye değeri için gelir bağlama onay tarihinde, geçici iş göremezlik ve tedavi harcamaları için ise bu ödemelerin fiilen yapıldığı tarihte işlemeye başlar.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her somut olay kendine özgü koşullar içerdiğinden, bireysel hukuki değerlendirme için mutlaka bir avukata başvurulması tavsiye edilir.







