Özet
Türkiye'nin 3939 sayılı Kanun ile taraf olduğu Eşyaların Karayolundan Uluslararası Nakliyatı İçin Mukavele Sözleşmesi (CMR Konvansiyonu) kapsamında; uluslararası karayolu taşımacılığına CMR'nin uygulanma şartları, CMR hamulesenedinin ispat gücü, teslim anında görünür hasarda derhal, görünür olmayan hasarda 7 gün (tatil günleri hariç) ve gecikmede 21 gün içinde yapılması gereken CMR m. 30 ihbarları, CMR m. 23 uyarınca brüt kilogram başına 8,33 SDR sorumluluk sınırı, taşıyıcının kastı veya kastla eşdeğer ağır kusuru halinde (CMR m. 29) sorumluluk sınırının ortadan kalkması, CMR m. 32 kapsamındaki 1 yıllık (ağır kusurda 3 yıllık) zamanaşımı ve yazılı başvurunun zamanaşımını durdurması ile nakliyat sigortası rücu davaları — kapsamlı hukuki inceleme.
Bu makale son olarak 13 Kasım 2026 tarihinde güncellenmiştir. İçerik bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş yerine geçmez.
I. Giriş — Uluslararası Karayolu Lojistiğinde CMR Konvansiyonu'nun Önceliği
Türkiye ile Avrupa, Orta Doğu ve Orta Asya arasındaki dış ticaret taşımacılığının omurgasını uluslararası karayolu nakliyesi oluşturmaktadır. Sınır aşan ticari sevkiyatlarda malların yolda kırılması, ıslanması, soğuk zincirin bozulması, tırların park alanlarında soyulması veya gümrük/operasyon kaynaklı gecikmeler nedeniyle yük sahiplerinin ve sigorta şirketlerinin karşılaştığı uyuşmazlıklar, yerel kanunlardan ziyade yeknesak uluslararası hukuk kurallarına tabidir. Bu kuralların temelini 19 Mayıs 1956 tarihli Cenevre Sözleşmesi olan ve Türkiye tarafından 3939 sayılı Kanun ile onaylanarak 1995 yılında yürürlüğe konulan Eşyaların Karayolundan Uluslararası Nakliyatı İçin Mukavele Sözleşmesi (CMR Konvansiyonu) oluşturmaktadır.
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 90. maddesinin beşinci fıkrası gereğince, usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Dolayısıyla CMR Konvansiyonu'nun uygulama alanına giren bir uluslararası karayolu taşımasında, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) taşıma işlerine ilişkin Dördüncü Kitap hükümleri veya 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun genel kuralları doğrudan uygulanmaz; öncelikle CMR Konvansiyonu'nun emredici hükümleri tatbik edilir. Yalnızca CMR'de düzenlenmeyen hususlarda (örneğin vekalet ilişkisi, halefiyetin iç hukuk şartları, arabuluculuk usulü) tamamlayıcı olarak Türk hukukuna gidilir. Bu konuda ayrıntılı bilgi için Sağlık Turizmi Yetki Belgesi, Uluslararası Hasta Sözleşmeleri, Yabancı Hastaların Komplikasyon / Malpraktis Davaları ve Tanıtım Sınırları (2026) başlıklı makalemizi inceleyebilirsiniz.
Özellikle Ticaret ve Şirketler Hukuku, Sigorta Hukuku ve Borçlar Hukuku kesişiminde yer alan CMR davalarında, tek bir şekli hata—örneğin gecikme ihbarının 21 gün içinde yazılı yapılmaması veya 1 yıllık zamanaşımının kesildiğinin sanılması—milyonlarca liralık tazminat alacağının tamamen düşmesine yol açabilmektedir.
II. CMR Konvansiyonu'nun Uygulama Şartları (m. 1–2) ve Kombine Taşımalar
Bir taşıma ilişkisine CMR Konvansiyonu'nun uygulanabilmesi için Konvansiyon'un 1. maddesinde öngörülen beş kümülatif unsurun bir arada bulunması gerekir: (1) Eşyanın taşınmasına ilişkin bir sözleşmenin varlığı, (2) Taşımanın bir ücret (navlun) karşılığında yapılması, (3) Taşımanın karayolu taşıtı ile gerçekleştirilmesi, (4) Eşyanın teslim alındığı yer ile teslim edileceği yerin iki farklı ülkede bulunması ve (5) Bu iki ülkeden en az birinin CMR'ye taraf (akit) ülke olması. Bu şartlar gerçekleşmişse, tarafların ikametgahı veya tabiiyeti ne olursa olsun CMR kendiliğinden uygulanır. Bu konuda ayrıntılı bilgi için Uluslararası Mal Satım Sözleşmeleri (CISG), Incoterms 2020 (EXW, FOB, CIF, DDP), Akreditif ve Konşimento Uyuşmazlıkları başlıklı makalemizi inceleyebilirsiniz.
Konvansiyon'un 1/4. maddesi uyarınca posta anlaşmaları gereğince yapılan taşımalar, cenaze nakilleri ve ev eşyası (zati eşya) taşımaları CMR kapsamı dışında bırakılmıştır. Buna karşılık her türlü sınai mamul, gıda, tekstil, kimyasal madde, makine ve otomotiv parçası taşımaları tam olarak CMR rejimine tabidir.
Türkiye'den Avrupa'ya yapılan ihracat ve ithalat taşımalarında sıklıkla başvurulan Ro-Ro (Roll-on/Roll-off) kombine taşımaları bakımından CMR m. 2 kritik bir kural içerir. Yüklü karayolu taşıtı (tır veya yarı römork) yolun bir kısmında boşaltılmadan deniz, demiryolu veya iç su yolu taşıtına yüklenirse, yükün araçtan indirilmemesi şartıyla tüm taşıma boyunca yine CMR uygulanmaya devam eder. Ancak zıya veya hasarın karayolu dışındaki kısımda (örneğin Ro-Ro gemisinde fırtına veya gemi yangını nedeniyle) meydana geldiği ve karayolu taşıyıcısının bu aşamadaki bir kusurundan kaynaklanmadığı ispatlanırsa, taşıyıcının sorumluluğu deniz veya demiryolu taşımacılığına ilişkin emredici hukuk kurallarına (örneğin Lahey-Visby Kuralları veya TTK deniz ticareti hükümlerine) göre belirlenir.
Ayrıca uluslararası karayolu taşımacılığında işin tek bir akdi taşıyıcı tarafından üstlenilip birden fazla alt taşıyıcı tarafından kısım kısım veya tamamen ifa edilmesi çok yaygındır. CMR m. 3 uyarınca taşıyıcı kendi çalıştırdığı kişilerin ve taşımayı gerçekleştirmek için hizmetlerinden yararlandığı alt taşıyıcıların fiil ve ihmallerinden bizzat kendi fiiliymiş gibi sorumludur. Tek bir sözleşmeye dayalı zincirleme (müteakip) taşımalarda ise m. 34–36 gereğince her bir taşıyıcı tüm taşıma boyunca müteselsil sorumluluk altına girmektedir.
III. CMR Hamulesenedi (Sevk Mektubu), İspat Gücü ve Çekince Kayıtları
CMR Konvansiyonu m. 4 uyarınca taşıma sözleşmesi bir sevk mektubu (CMR hamulesenedi) ile teyit edilir. Ancak maddenin devamı son derece açık bir ilke koyar: Sevk mektubunun düzenlenmemiş olması, kurallara aykırı düzenlenmesi veya kaybolması, taşıma sözleşmesinin varlığını ve geçerliliğini etkilemez; taşıma sözleşmesi yine de CMR hükümlerine tabi kalır. Hamulesenedi kıymetli evrak (ciro edilebilir konşimento) niteliğinde olmayıp bir ispat belgesidir.
CMR m. 5'e göre hamulesenedi üç asıl nüsha olarak düzenlenir; ilk nüsha gönderene verilir, ikinci nüsha malla birlikte gider, üçüncü nüsha ise taşıyıcıda kalır. Taşıyıcı, eşyayı teslim alırken m. 8 gereğince hamulesenedindeki koli sayısı, marka ve numaraların doğruluğunu ile eşyanın ve ambalajının haricen (dış görünüş itibarıyla) sağlam ve hasarsız durumda olup olmadığını kontrol etmekle yükümlüdür. Taşıyıcı bu kontrolleri yaparken bir eksiklik veya hasar tespit ederse, gerekçeli çekincelerini (rezerv) hamulesenedinin tüm nüshalarına derhal yazmak zorundadır.
CMR m. 9/2 uyarınca hamulesenedinde taşıyıcının gerekçeli bir çekincesi bulunmuyorsa, aksi ispat edilinceye kadar eşyanın ve ambalajının teslim alındığı anda haricen sağlam ve hasarsız durumda bulunduğu ve koli sayısı/işaretlerinin beyanlara uygun olduğu yönünde yasal karine doğar. Taşıyıcının "kontrol edemedim" veya "paket içi görülmedi" biçimindeki genel geçer, matbu ve gerekçesiz ifadeleri Yargıtay içtihatlarında geçerli bir çekince olarak kabul edilmemektedir.
Günümüzde kağıt CMR hamulesenedinin yanında Türkiye'nin de taraf olduğu e-CMR Ek Protokolü çerçevesinde elektronik hamulesenedi uygulamaları yaygınlaşmaktadır. Elektronik ortamda düzenlenen sevk mektuplarındaki dijital çekince kayıtları, zaman damgaları ve teslim onayları (e-POD) da aynı şekilde CMR m. 9 kapsamındaki ispat gücüne sahiptir; ancak teslim anında şoför el terminaline atılan koşulsuz imza, hasarlı teslimde alıcı aleyhine sağlam teslim karinesi doğurabileceği için alıcı personelin dijital ekrana da çekince işletmesi büyük önem taşır.
IV. Taşıyıcının Zıya, Hasar ve Gecikmeden Sorumluluğu ile Kurtuluş Sebepleri (m. 17–18)
CMR Konvansiyonu'nda taşıyıcı, eşyayı teslim aldığı andan teslim ettiği ana kadar meydana gelen kısmen veya tamamen zıyaından (kaybından/çalınmasından), hasarlanmasından ve teslimdeki gecikmeden doğrudan sorumludur (CMR m. 17/1). Bu sorumluluk, klasik kusur sorumluluğundan ağırlaştırılmış bir "özen ve öngörü" sorumluluğudur; zira taşıyıcının sorumluluktan kurtulabilmesi için yalnızca sıradan özeni gösterdiğini söylemesi yetmez, m. 17/2 veya m. 17/4 kapsamındaki sınırlı kurtuluş nedenlerinden birini ispatlaması gerekir.
CMR Konvansiyonu m. 17/1 ve m. 17/2: "(1) Taşıyıcı, yükü teslim aldığı andan teslim edinceye kadar, bunların kısmen veya tamamen kaybından ve doğacak hasardan olduğu kadar teslimdeki gecikmeden de sorumlu olacaktır.
(2) Eğer kayıp, hasar veya gecikme, talepte bulunanın kusurundan, taşıyıcının kusurundan değil de talepte bulunanın verdiği talimattan, yükün kendi kusurundan yahut taşıyıcının önlemesine imkan olmayan ve sonuçlarından kaçınamayacağı durumlardan ileri gelmişse taşıyıcı sorumlu tutulamaz."
Uygulamada taşıyıcılar araç soygunlarında veya kaza hallerinde sıklıkla m. 17/2'deki "kaçınılmaz durum" savunmasına başvurmaktadır. Ancak Yargıtay ve Avrupa yüksek mahkemeleri, 17/2'deki standardı geleneksel mücbir sebepten bile daha ağır yorumlamakta; "en yüksek dikkati ve özeni gösteren bir taşıyıcının dahi önleyemeyeceği olay" ölçütünü aramaktadır. Örneğin sürücünün güvenlik görevlisi ve kamerası olmayan otoban kenarındaki ıssız bir cepte uyuması sırasında brandanın kesilip malların çalınması kaçınılmaz hal sayılmaz; buna karşılık güvenlikli ve aydınlatılmış bir park alanında silahlı/cebri gasp halinde somut olayın koşullarına göre m. 17/2 tartışılabilir.
Konvansiyon m. 17/4 ise taşıyıcı lehine "özel tehlike (imtiyazlı kurtuluş) sebepleri" öngörmüştür: Sözleşmede kararlaştırılan açık araçla taşıma, ambalajın hiç olmaması veya yetersizliği, yükleme/istifleme/boşaltmanın gönderen veya alıcı tarafından yapılmış olması, eşyanın kırılma/paslanma/çürüme gibi doğal yapısı veya canlı hayvan nakli. CMR m. 18 uyarınca m. 17/2'deki genel kurtuluş sebeplerinde kesin ispat yükü taşıyıcıya aittir; buna karşılık m. 17/4'teki özel tehlikelerden birinin mevcut olduğu ve zararın bu tehlikeden doğmuş olabileceği taşıyıcı tarafından ortaya konulduğunda, hasarın gerçekte bu tehlikeden doğmadığını ispat yükü hak sahibine geçer.
V. Teslimde Hasar ve Gecikme İhbar Süreleri: Derhal, 7 Gün ve 21 Gün (CMR m. 30)
Hasarlı veya gecikmiş bir yük teslim alındığında alıcının ya da sigortalı şirketin haklarını koruyabilmesi için CMR Konvansiyonu m. 30'da düzenlenen bildirim sürelerine uyulması zorunludur. Bu sürelerin kaçırılmasının hukuki sonucu, hasar türüne ve gecikmeye göre radikal biçimde değişmektedir:
- Görünür (Açık) Hasar ve Eksiklikte — DERHAL: Eşyanın teslimi sırasında hasar veya eksiklik dışarıdan açıkça görülebiliyorsa, alıcı en geç teslim anında taşıyıcı ile birlikte durumu tespit ederek hamulesenedine (veya teslim tutanağına) yazılı çekince koymalıdır. Bu yapılmazsa eşyanın hamulesenedinde belirtildiği şekilde sağlam teslim alındığı yönünde aksi ispat edilebilir adi bir karine doğar.
- Görünür Olmayan (Gizli) Hasar ve Eksiklikte — 7 GÜN (Pazar ve Resmi Tatiller Hariç): Ambalaj dıştan sağlam görünmesine rağmen koliler açıldığında içindeki malların kırıldığı veya ıslandığı anlaşılıyorsa, alıcı teslim tarihinden itibaren en geç 7 gün içinde (Pazar ve resmi tatil günleri hesaba katılmaz) hasarın genel niteliğini belirten yazılı çekinceyi taşıyıcıya göndermelidir. 7 günlük sürenin geçirilmesi hak düşürücü değildir; ancak alıcı, hasarın taşıma sırasında meydana geldiğini artık kesin ve çok güçlü delillerle ispatlamak zorunda kalır.
- Teslimdeki Gecikmede — 21 GÜN (Hak Düşürücü Süre!): CMR m. 30/3 uyarınca, eşyanın alıcının emrine hazır bulundurulduğu tarihten itibaren 21 gün içinde taşıyıcıya yazılı ihbarda bulunulmazsa, gecikmeden doğan hiçbir tazminat ödenmez! Bu 21 günlük süre adi bir karine değil, kesin bir hak düşürücü süredir; mahkemece re'sen dikkate alınır.
İhbarların ispat hukuku yönünden geçerli kabul edilebilmesi için mutlaka yazılı yapılması gerekir; şoföre veya lojistik operasyon sorumlusuna telefonla yapılan sözlü şikayetler CMR m. 30 şartını sağlamaz. Yazılı bildirimin KEP, noter ihtarnamesi, iadeli taahhütlü mektup veya taraflar arasındaki olağan ticari iletişimde kullanılan teyitli kurumsal e-posta ile ulaştırılması ve gönderim kaydının saklanması şarttır.
7 günlük sürenin hesabında teslim günü sayılmaz ve aralığa rastlayan Pazar günleri ile teslim yerindeki resmi tatil günleri dışarıda bırakılır. Buna karşılık gecikme tazminatındaki 21 günlük hak düşürücü süre ise kesintisiz takvim günü olarak hesaplanır; ayrıca eşya hiç teslim edilmemişse (tam zıya halinde) CMR m. 30'daki ihbar süreleri işlemez.
VI. Brüt Kilogram Başına 8,33 SDR Sorumluluk Sınırı ve Tazminat Hesabı (CMR m. 23–26)
CMR Konvansiyonu'nun taşıyıcıları yüksek değerli yükler karşısında iflas etmekten korumak amacıyla getirdiği en önemli mekanizma, sorumluluğun sınırlandırılması ilkesidir. Konvansiyon'un 23. maddesinin 3. fıkrası (1978 Cenevre Protokolü ile değişik haliyle) tazminat tavanını şu şekilde tespit etmiştir:
CMR Konvansiyonu m. 23/1, m. 23/3 ve m. 23/4: "(1) Taşıyıcı bu Sözleşme hükümlerine göre, yükün kısmen veya tamamen kaybından dolayı tazminat ödemekle yükümlü tutulduğunda, bu tazminat yükün kabul edildiği yer ve zamandaki kıymetine göre hesaplanır.
(3) Tazminat, eksik olan brüt ağırlığın her kilogramı başına 8,33 hesap birimini (SDR) aşamaz.
(4) Bundan başka taşıma ücreti (navlun), gümrük resimleri ve yükün taşınması ile ilgili diğer masraflar, yükün tamamen kaybı halinde tam olarak, kısmen kaybı halinde ise kayıp oranına göre geri ödenir; başka tazminat ödenmez."
Buradaki SDR (Special Drawing Rights / Özel Çekme Hakkı), Uluslararası Para Fonu (IMF) tarafından ABD Doları, Avro, Çin Yuanı, Japon Yeni ve İngiliz Sterlini sepeti üzerinden günlük belirlenen uluslararası hesap birimidir (TCMB günlük kurları arasında yayımlanır). Dikkat edilmelidir ki 8,33 SDR sınırı brüt ağırlık (ambalaj/palet dahil toplam ağırlık) üzerinden hesaplanır; hasar kısmi ise m. 25/2 uyarınca yalnız değer kaybeden veya etkilenen kısmın brüt kilogramı baz alınır. Ayrıca taşıyıcı, zıya oranında navlun ve gümrük vergilerini 8,33 SDR sınırının üzerinde ve ayrıca iade etmek zorundadır (m. 23/4).
Gecikme halinde tazminat limiti ise m. 23/5 gereğince farklıdır: Hak sahibi gecikmeden dolayı zarara uğradığını ispatlarsa, taşıyıcı bu zarar için taşıma ücretini (navlun bedelini) aşmamak üzere tazminat öder. Öte yandan, yük sahibi m. 24 kapsamında navluna eklenecek bir ücret karşılığında hamulesenedinde malın gerçek değerini beyan etmişse ("özel değer beyanı") veya m. 26 kapsamında "teslimde özel menfaat" kararlaştırmışsa, 8,33 SDR sınırı beyan edilen değer tutarına yükselir.
| Zarar / İhlal Türü | İhbar Süresi (CMR m. 30) | Tazminat Üst Sınırı | Zamanaşımı (CMR m. 32) |
|---|---|---|---|
| Görünür Hasar veya Eksiklik | Teslim anında derhal yazılı çekince (aksi adi karine) | Hasarlı/eksik kısmın brüt kg başına 8,33 SDR + orantılı navlun/gümrük resmi (m. 23, 25) | Olağan 1 yıl; kasıt veya ağır kusurda 3 yıl |
| Görünür Olmayan (Gizli) Hasar | Teslimden itibaren 7 gün (Pazar ve tatiller hariç) yazılı ihbar | Hasarlı kısmın brüt kg başına 8,33 SDR + orantılı masraflar (m. 23, 25) | Olağan 1 yıl; kasıt veya ağır kusurda 3 yıl |
| Tam Zıya / Çalınma / Kayıp | İhbar şartı aranmaz; teslim edilmemesinden itibaren 30. günde tam zıya karinesi (m. 20) | Toplam brüt kg başına 8,33 SDR + tam navlun, gümrük ve diğer taşıma giderleri (m. 23/4) | Kararlaştırılan teslimden 30 gün sonra (süre yoksa yüklemeden 60 gün sonra) 1 veya 3 yıl |
| Teslimde Gecikme | Malın emre hazır olduğu tarihten itibaren 21 gün (hak düşürücü!) | İspatlanan zarar için en fazla navlun bedeli kadar (m. 23/5) | Teslim tarihinden itibaren 1 yıl (ağır kusurda 3 yıl) |
| Kast veya Ağır Kusur (CMR m. 29) | Genel kurallara tabi; ancak m. 29 halinde m. 30/3 tartışmalı olsa da ihbar önerilir | Sınır kalkar! Malın tam gerçek zararı (fatura/piyasa bedeli) + tüm giderler | 3 yıl (yazılı başvuru ile zamanaşımı durur) |
VII. Kast ve Kastla Eşdeğer Ağır Kusur Halinde Sınırın Kalkması (CMR m. 29)
Özellikle tekstil, elektronik cihaz, ilaç, makine parçası gibi ağırlığı hafif ancak ticari değeri çok yüksek yüklerde 8,33 SDR sınırı malın gerçek bedelinin yalnızca %5–%15'ini karşılayabilmektedir. Bu noktada zarar gören yük sahibinin veya rücu eden sigorta şirketinin en güçlü hukuki silahı, taşıyıcının sınırlı sorumluluktan yararlanmasını engelleyen CMR m. 29 hükmüdür:
CMR Konvansiyonu m. 29/1 ve m. 29/2: "(1) Eğer hasar, taşıyıcının kastından veya davaya bakan mahkemenin tabi olduğu kanuna göre kast ile eşdeğerde sayılan kusurundan ileri gelmişse, taşıyıcı bu fasılın kendi sorumluluğunu kaldıran veya sınırlayan ya da ispat yükünü karşı tarafa geçiren hükümlerinden yararlanamaz.
(2) Aynı kural, kast veya kusur taşıyıcının çalıştırdığı kişilere veya hizmetlerinden yararlandığı diğer kimselere ait olduğu ve bu kişiler görevleri dahilinde hareket ettikleri takdirde de geçerlidir."
Görüldüğü üzere CMR m. 29, nelerin "kastla eşdeğer ağır kusur" sayılacağını davaya bakan ulusal mahkemenin hukukuna (lex fori) bırakmıştır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre "pervasızca veya muhtemel zararı göze alarak yapılan davranışlar" ile ağır özen ihlalleri kastla eşdeğer kusur kabul edilmektedir. Türk yargı uygulamasında 8,33 SDR sınırını kaldıran başlıca ağır kusur halleri şunlardır:
- Güvenliksiz Park Alanında Hırsızlık: Tır sürücüsünün değerli yükü güvenlik görevlisi, bariyer, aydınlatma veya kamera bulunmayan ıssız bir dinlenme cebinde gece boyunca gözetimsiz bırakması sonucu branda kesilerek yükün çalınması,
- Soğuk Zincir (Frigo) İhlali: Gıda veya ilaç taşımasında sürücünün termo-king soğutucu ayarını yanlış yapması, yakıt bitmesi nedeniyle cihazın durması veya ısı takip raporunu kontrol etmemesi,
- Taşıma Modu ve Ekipman Uyumsuzluğu: Yağmur/neme hassas yük için yırtık brandalı araç tahsis edilmesi, yükün sabitlenmemesi (lashing eksikliği) yahut sürücünün aşırı hız/uyuma veya alkol kaynaklı kaza yapması,
- Yetkisiz Kişiye Teslim veya Açıklanamayan Kayıp: Malın hamulesenedinde yazan alıcı dışındaki kişiye kimlik/yetki kontrolü yapılmaksızın teslim edilmesi ya da taşıyıcının malın akıbetini makul biçimde aydınlatamaması.
Bilhassa CMR m. 29/2 uyarınca şoförün, depo personelinin veya alt taşıyıcının ağır kusurunun doğrudan akdi taşıyıcıya izafe edildiği unutulmamalıdır. Taşıyıcı şirket, sürücüye yazılı talimat verdiğini ileri sürerek ağır kusur sorumluluğundan kurtulamaz; zira yükü koruma ve güvenli güzergah seçimi işletmenin organizasyon sorumluluğu dahilindedir.
VIII. Zamanaşımı (1 ve 3 Yıl), Yazılı Başvuruyla Durma (m. 32) ve Yetkili Mahkemeler (m. 31)
CMR Konvansiyonu m. 32 uyarınca, Konvansiyon kapsamındaki taşımalardan doğan davalar kural olarak 1 yıllık zamanaşımına tabidir. Ancak zarar taşıyıcının kastından veya kastla eşdeğer kusurundan ileri gelmişse zamanaşımı süresi 3 yıla uzamaktadır. Bu sürelerin başlangıcı zarar türüne göre farklılık gösterir: Kısmi kayıp, hasar veya gecikme halinde zamanaşımı teslim tarihinden; tam kayıp halinde kararlaştırılan teslim süresinin bitiminden sonraki 30. günden (süre kararlaştırılmamışsa malın taşıyıcı tarafından teslim alınmasından sonraki 60. günden) başlar. İlk güne tekabül eden başlangıç günü hesaba katılmaz.
Uygulamada sıklıkla gözden kaçırılan en elverişli hüküm CMR m. 32/2'dir: Hak sahibi tarafından taşıyıcıya yapılan yazılı bir tazminat başvurusu, taşıyıcının başvuruyu yazılı olarak reddettiği ve ekli belgeleri iade ettiği güne kadar zamanaşımını durdurur! Yani hak sahibi 1 yıl dolmadan taşıyıcıya fatura, hasar raporu ve CMR suretini ekleyerek yazılı talep gönderdiğinde ve taşıyıcı bu talebe yazılı ret cevabı verip belgeleri iade etmediği sürece zamanaşımı işlemez. Ancak aynı konudaki ikinci bir yazılı talep zamanaşımını tekrar durdurmaz.
Zamanaşımının durması ile 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu ve TTK m. 5/A uyarınca zorunlu ticari arabuluculuk süresinin iç içe geçmesi pratikte önem taşır. Arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı zaten ayrıca durduğundan; öncelikle CMR m. 32/2 ihtarnamesinin gönderilmesi ve akabinde 1 veya 3 yıllık süre dolmadan arabuluculuk sürecinin başlatılması hak düşümü riskini bütünüyle ortadan kaldırır.
Yetkili mahkemeler yönünden CMR m. 31 geniş bir seçimlik yetki listesi sunar: Davacı; taraflarca sözleşmede kararlaştırılan akit devlet mahkemesinde dava açabileceği gibi, davalının ikametgahı/merkezi/şubesi veya acentesinin bulunduğu yer mahkemesinde yahut eşyanın teslim alındığı yer (yükleme yeri) veya teslim edildiği yer (varış yeri) mahkemesinde de dava açabilir. Türkiye'de açılacak CMR davalarında görevli mahkeme Asliye Ticaret Mahkemesidir.
IX. Nakliyat Sigortası Rücu Davaları ve Yargıtay 11. Hukuk Dairesi Emsal İlkeleri
Uluslararası taşımalarda mal hasarlandığında yük sahibi çoğu zaman taşıyıcıyla yıllarca sürecek bir dava yerine kendi yaptırdığı Emtia Nakliyat Sigortası poliçesinden hasar tazminatını tahsil etmektedir. Sigortacı ödemeyi yaptığı anda 6102 sayılı TTK m. 1472 uyarınca sigortalının haklarına halef olur ve sorumlu karayolu taşıyıcısına (ve varsa taşıyıcının CMR Sorumluluk Sigortacısına) karşı halefiyete dayalı rücu davası açar.
Tazminatın faiz oranı bakımından ise CMR m. 27/1 özel bir düzenleme getirir: Hak sahibi, talep edilen tazminat üzerinden yazılı talebin taşıyıcıya yöneltildiği günden (yazılı talep yoksa dava tarihinden) itibaren yıllık %5 oranında faiz isteyebilir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi uygulamasına göre tazminat SDR veya yabancı döviz cinsinden hüküm altına alınmışsa CMR m. 27 uyarınca yıllık %5 faiz uygulanır; ancak TL cinsinden talep edilen davalarda iç hukuk (3095 sayılı Kanun avans/temerrüt faizi) kurallarının uygulanıp uygulanmayacağı talep biçimine göre denetlenmektedir.
CMR hasar, çalınma ve rücu davalarında ihtisas dairesi olan Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihat ilkeleri şu şekildedir:
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, Yerleşik İçtihat İlkesi (CMR m. 29 Ağır Kusur ve Park Güvenliği): "Uluslararası karayolu taşımacılığında yükün çalınması halinde taşıyıcının CMR m. 17/2 kapsamında sorumluluktan kurtulabilmesi için tüm özen yükümlülüklerini yerine getirdiğini ve olayın kaçınılmaz olduğunu kanıtlaması şarttır. Sürücünün yükü güvenlik önlemi, aydınlatma ve bekçisi bulunmayan bir park alanında gece gözetimsiz bırakması sırasında brandanın kesilerek yükün çalınması, CMR m. 29 anlamında kastla eşdeğer ağır kusur niteliğinde olup taşıyıcı 8,33 SDR sorumluluk sınırından yararlanamaz."
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, Yerleşik İçtihat İlkesi (Alt Taşıyıcı / Fiili Taşıyıcı ve Müteselsil Sorumluluk): "Taşıma sözleşmesini üstlenen asıl taşıyıcı (akdi taşıyıcı) ile taşımayı fiilen icra eden alt taşıyıcı (fiili taşıyıcı), CMR m. 3 ve m. 34-36 hükümleri ile TTK'nın ilgili kuralları çerçevesinde hasar ve zıyadan yük sahibine ve halef olan nakliyat sigortacısına karşı müştereken ve müteselsilen sorumludur. Akdi taşıyıcının, işi alt taşıyıcıya devrettiği gerekçesiyle sorumluluktan kurtulması mümkün değildir."
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, Yerleşik İçtihat İlkesi (CMR m. 32/2 Yazılı Başvuru ile Zamanaşımının Durması): "Hak sahibi veya halef sigortacı tarafından 1 yıllık olağan zamanaşımı süresi içinde taşıyıcıya yapılan ve talep dayanağı belgeleri içeren yazılı tazminat talebi, CMR m. 32/2 uyarınca taşıyıcının bu talebi yazılı olarak reddedip belgeleri iade ettiği tarihe kadar zamanaşımını durdurur. Taşıyıcının hiç cevap vermemesi zamanaşımının yeniden başlamasına yol açmaz; ancak iade edilmeyen belgeler yönünden durma süresinin makul sınırlar içinde değerlendirilmesi ve arabuluculuk süresinin ayrıca eklenmesi gerekir."
X. Pratik Uygulama: CMR m. 30 ve m. 32 Kapsamında Zamanaşımını Durdurucu Hasar İhbar ve Tazminat İhtarnamesi
Teslim sonrası hasar tespit edildiğinde hem CMR m. 30'daki 7/21 günlük ihbar şartını yerine getirmek hem de CMR m. 32/2 uyarınca zamanaşımını durdurmak için taşıyıcıya (KEP, noter veya iadeli taahhütlü/e-posta teyitli olarak) gönderilecek ihtarname kurgusu şu şekildedir:
İHTARNAME TASLAĞI — BİLGİLENDİRME VE İNCELEME AMAÇLIDIR
İHTARNAMEDİR
(CMR Konvansiyonu m. 30 ve m. 32/2 Kapsamında Hasar İhbarı ve Zamanaşımı Durdurucu Tazminat Talebi)
| KEŞİDECİ (HAK SAHİBİ) | : [Yük Sahibi Şirket / Halef Sigorta Şirketi Unvanı, VKN, Adresi] |
| VEKİLİ | : Av. [Adı Soyadı, Baro Sicil No, Adresi] |
| MUHATAP (TAŞIYICI) | : [Akdi ve Fiili Taşıyıcı Lojistik Şirket Unvanları, Adresleri] |
| KONU | : [CMR No] sayılı CMR Hamulesenedi kapsamındaki taşımada meydana gelen yük hasarı/zıyaı/gecikmesi nedeniyle CMR m. 30 uyarınca yazılı ihtar ve CMR m. 32/2 gereğince zamanaşımını durdurucu [Tutar] Avro/USD tutarındaki tazminatın ödenmesi talebidir. |
SAYIN MUHATAP,
1. ../../2026 tarihli ve [CMR No] numaralı CMR hamulesenedi kapsamında [Yükleme Yeri, Ülke]'den yüklenen, [Fatura No] sayılı fatura muhteviyatı [Mal Cinsi ve Brüt Ağırlığı] kg brüt ağırlığındaki emtia, şirketiniz sorumluluğundaki [Plaka] plakalı araç ile taşınarak ../../2026 tarihinde [Teslim Yeri, Ülke]'de alıcıya teslim edilmiştir.
2. Teslim anında hamulesenedine düşülen çekince / teslim tarihini takip eden 7 gün (Pazar ve resmi tatiller hariç) içinde gerçekleştirilen ekspertiz incelemesi neticesinde; emtianın taşıma sırasında [ıslanma / kırılma / soğuk zincir ihlali / branda kesilmesi suretiyle eksilme] sebebiyle ağır hasara uğradığı tespit edilmiştir. [Gecikme varsa: Ayrıca kararlaştırılan teslim süresinin ... gün aşıldığı hususu CMR m. 30/3 kapsamında 21 günlük hak düşürücü süre içinde işbu ihtar ile bildirilmektedir.]
3. Meydana gelen hasar/zıya, şirketiniz şoförünün ve operasyon ekibinin gerekli koruma ve özen yükümlülüğünü ağır biçimde ihlal etmesinden kaynaklandığından CMR m. 29 uyarınca sorumluluğunuz sınırsızdır. Her halükarda en azından CMR m. 23 kapsamında brüt ağırlık üzerinden hesaplanan tazminat ile orantılı navlun ve gümrük masraflarının iadesi yükümlülüğünüz sabittir.
4. İşbu ihtarnameye ekli ticari fatura, CMR hamulesenedi, teslim tutanağı ve hasar ekspertiz raporu çerçevesinde; toplam [Tutar] tutarındaki maddi zararımızın işbu ihtarnamenin tebliğinden itibaren 7 gün içinde müvekkil hesabına ödenmesini; aksi halde CMR m. 32/2 uyarınca işbu yazılı başvurunun belgeleriyle birlikte reddedilip iade edileceği tarihe kadar zamanaşımını durdurduğunu beyanla, zorunlu arabuluculuk ve dava yoluna başvurulacağını ihtar ederiz.
EKLER: 1- CMR Hamulesenedi, 2- Ticari Fatura ve Çeki Listesi, 3- Ekspertiz Raporu ve Fotoğraflar, 4- [Varsa İbraname / Temlikname].
Keşideci Vekili
Av. [Adı Soyadı]
İmza
XI. Dış Ticaret ve Sigorta Şirketleri İçin CMR Hasar ve Çalınma Kontrol Listesi
Uluslararası karayolu taşımacılığında zıya, hasar veya gecikme yaşandığında tazminat hakkının korunması yalnızca sözleşme metnine değil, teslim anında kurulan delil disiplinine bağlıdır. Özellikle yurt dışı alıcıların boşaltma sırasında çekince tutmayı ihmal etmesi, hem nakliyat sigortacısı karşısında hem de taşıyıcıya karşı rücu haklarını zayıflatabilmektedir.
Bu nedenle dış ticaret şirketlerinin satış sözleşmelerine teslim anında alıcıya düşen hasar tutanağı yükümlülüğünü açıkça eklemeleri ve nakliyat sigorta poliçesindeki bildirim sürelerine eşzamanlı uymaları şarttır. Uygulamada izlenmesi gereken kritik adımlar şunlardır:
- Teslim Anında Fotoğraflı Tutanak ve CMR Rezervi: Araç kapağı açıldığı andan itibaren hasar/eksiklik fotoğraflanmalı, şoförün imzasını taşıyan yazılı çekince CMR belgesinin 2. ve 3. nüshalarına açıkça işlenmelidir.
- Gizli Hasarda 7 Gün, Gecikmede 21 Gün Takibi: Kapalı kolilerde teslimden sonraki günlerde fark edilen hasarlar tatil günleri hariç 7 gün içinde, geç teslim zararları ise mutlaka 21 gün içinde taşıyıcıya yazılı olarak bildirilmelidir.
- Bağımsız Gözetim ve Ekspertiz Raporu: Hasarın niteliği, miktarı, sovtaj (kurtarma) değeri ve oluş mekanizması (ısı kaydı, su testi, darbe izi) uzman sörveyör raporuyla tespit edilmelidir.
- Ağır Kusur Delillerinin Toplanması (CMR m. 29): Hırsızlık halinde polis tutanağı ve park yerinin güvenlik durumuna dair uydu/fotoğraf kayıtları; frigo hasarlarında termograf (ısı takip) cihazı çıktıları dosyaya alınmalıdır.
- Belgeli Yazılı Talep ile Zamanaşımını Durdurma: 1 yıllık süre dolmadan CMR m. 32/2 şartlarına uygun biçimde belgeler eklenerek taşıyıcıya yazılı tazminat talebi gönderilmeli ve teslim/tebellüğ kaydı saklanmalıdır.
Tüm bu evrakların eksiksiz derlenmesi, ileride Asliye Ticaret Mahkemesinde açılacak rücu veya tazminat davasında bilirkişi incelemesinin davacı lehine sonuçlanmasının en sağlam dayanağını oluşturur.
XII. Sonuç
CMR Konvansiyonu, uluslararası karayolu taşımacılığında hem yük sahiplerini hem de taşıyıcıları öngörülebilir kurallar altında dengeleyen özel bir milletlerarası sözleşmedir. Bu rejimde hak kaybının önüne geçilebilmesi için şu temel ilkelerin her aşamada gözetilmesi gerekmektedir:
- Emredici Koruma ve İhbar Disiplini: CMR m. 41 uyarınca taşıyıcının sorumluluğunu sınırlayan tek taraflı sözleşme şartları hükümsüzdür; ancak hak sahibi de görünür hasarda derhal, gizli hasarda 7 gün içinde ve gecikmede hak düşürücü 21 gün içinde yazılı bildirimde bulunmalıdır.
- 8,33 SDR Tavanı ve Sınırın Aşılması: Olağan kusurda tazminat brüt kilogram başına 8,33 SDR ve orantılı navlun/gümrük resmiyle sınırlıdır; ancak güvenliksiz alanda park ve hırsızlık, soğuk zincir ihmali veya yetkisiz teslim gibi CMR m. 29 kapsamındaki ağır kusur hallerinde tazminat sınırı tamamen kalkar.
- Zamanaşımı ve Yazılı Başvuru Kalkanı: Dava açma süresi kural olarak 1 yıl, ağır kusurda 3 yıldır. Belgeleri eklenmiş yazılı tazminat başvurusu, taşıyıcı tarafından yazılı reddedilip belgeler iade edilene kadar CMR m. 32/2 uyarınca zamanaşımını durdurur.
- Geniş Yetki ve Müteselsil Sorumluluk: Akdi taşıyıcı ve fiili alt taşıyıcı müştereken sorumlu olup; yük sahibi yükleme yeri, varış yeri veya davalının merkezi mahkemelerinden kendi lehine olanı seçerek dava ikame edebilir.
Sınır aşan lojistik uyuşmazlıklarında teslim anından itibaren tutanak, ekspertiz ve yazılı ihbar zincirinin profesyonel şekilde yönetilmesi, emtianın tam değerinin veya sigorta rücu alacağının tahsil edilebilmesi bakımından belirleyici önem taşımaktadır.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki danışmanlık niteliğinde değildir. Somut hukuki sorunlarda uzman bir avukata danışılması tavsiye edilir. Makalede yer alan bilgiler, yayın tarihi itibarıyla yürürlükteki mevzuata dayanmakta olup, mevzuat değişiklikleri nedeniyle güncelliğini yitirebilir.
Kaynaklar ve Referanslar
- 3939 sayılı Eşyaların Karayolundan Uluslararası Nakliyatı İçin Mukavele Sözleşmesine (CMR) Katılmamızın Uygun Bulunduğu Hakkında Kanun
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK m. 856 vd. Taşıma İşleri ve m. 1472 Sigorta Halefiyeti)
- Türkiye Cumhuriyeti Anayasası (m. 90/5 Milletlerarası Andlaşmaların Önceliği)
- Yargıtay 11. Hukuk Dairesi CMR Taşıma ve Sigorta Rücu İçtihatları
Bu makale 2026-11-13 tarihinde güncellenmiştir. İçerik bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.
İlgili Makaleler
-
Limited Şirket Kuruluşu: Adım Adım Rehber
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.573-644 kapsamında limited şirket kuruluş prosedürü, esas sözleşme hazırlama, MERSİS... -
Anonim Şirket Yönetim Kurulu Sorumlulukları
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.359-396 kapsamında anonim şirket yönetim kurulu görevleri, YK üye seçimi ve görev... -
Şirket Birleşme ve Devralma Süreci
6102 sayılı TTK m.136-158 kapsamında şirket birleşme ve devralma (M&A) süreci, devralma yoluyla birleşme ile yeni... -
Haksız Rekabet: Tanımı, Türleri ve Başvuru Yolları
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (m.54-63) kapsamında haksız rekabetin tanımı, unsurları, TTK m.55'te sayılan haller,... -
Ticari Uyuşmazlıklarda Arabuluculuk
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.5/A ve 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu kapsamında ticari...
Uygulamada Kritik Sorular ve Yanıtları
CMR Konvansiyonu m. 1 uyarınca, ücret karşılığında karayolu taşıtı ile eşya taşınmasına ilişkin bir sözleşmede eşyanın teslim alındığı yer ile teslim edileceği yer iki farklı ülkede bulunuyor ve bu ülkelerden en az biri CMR'ye taraf devlette yer alıyorsa CMR hükümleri emredici olarak uygulanır. Türkiye 3939 sayılı Kanun ile Konvansiyona taraftır. Yüklü aracın boşaltılmadan deniz yoluyla taşındığı Ro-Ro seferlerinde de CMR m. 2 gereğince kural olarak CMR rejimi geçerliliğini korur.
CMR Konvansiyonu m. 30 uyarınca, teslim anında dıştan açıkça görülebilen hasar ve eksikliklerde en geç teslim sırasında taşıyıcıyla birlikte derhal yazılı çekince (rezerv) tutulmalıdır. Dıştan anlaşılamayan gizli hasar veya eksikliklerde ise teslim tarihinden itibaren Pazar ve resmi tatil günleri hariç en geç 7 gün içinde taşıyıcıya yazılı bildirim gönderilmesi gerekir. Teslimde gecikme tazminatı istenebilmesi için ise malın alıcının emrine hazır bulundurulduğu tarihten itibaren 21 gün içinde yazılı ihbar yapılması hak düşürücü şarttır.
CMR m. 23/3 uyarınca taşıyıcının kısmi veya tam zıya ya da hasar nedeniyle ödeyeceği tazminat, eksik veya hasarlı olan kısmın brüt ağırlığının her kilogramı başına 8,33 SDR (Özel Çekme Hakkı) ile sınırlandırılmıştır. SDR kuru IMF tarafından belirlenir ve günlük olarak TCMB tarafından ilan edilir. Bu miktara ek olarak CMR m. 23/4 gereğince zıya oranında navlun bedeli, gümrük resimleri ve diğer taşıma giderleri de ayrıca tazmin edilir.
CMR Konvansiyonu m. 29 uyarınca zıya, hasar veya gecikme, taşıyıcının ya da yardımcı şahıslarının (sürücünün) kastından veya davaya bakan mahkemenin hukukuna göre kast ile eşdeğer sayılan ağır kusurundan kaynaklanmışsa taşıyıcı 8,33 SDR sınırından yararlanamaz ve malın tam değerini öder. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi uygulamasına göre tırın güvenliksiz ve aydınlatmasız alanda gece bırakılarak soyulması, soğutucunun (frigo) yanlış dereceye ayarlanması veya açık/yırtık brandalı araç tahsisi ağır kusur sayılmaktadır.
Evet, taşıyıcı kural olarak çalınmadan sorumludur. CMR m. 17/2 kapsamında taşıyıcının kurtulabilmesi için olayın en yüksek özenle dahi önlenemeyecek kaçınılmaz bir durum olduğunu ispatlaması gerekir; sıradan bir hırsızlık kaçınılmaz durum sayılmaz. Hatta aracın bekçisiz, kamerasız ve aydınlatmasız otoyol cebine park edilmesi sırasında brandasının kesilmesi suretiyle malın çalınması halinde Yargıtay taşıyıcıyı CMR m. 29 uyarınca sınırsız sorumlu tutmaktadır.
CMR Konvansiyonu m. 32/1 uyarınca taşıma sözleşmesinden doğan davalarda olağan zamanaşımı süresi 1 yıl olup; taşıyıcının kastı veya kastla eşdeğer ağır kusuru bulunduğunda bu süre 3 yıla çıkar. Ayrıca CMR m. 32/2 uyarınca hak sahibinin taşıyıcıya belgelerini ekleyerek gönderdiği yazılı tazminat başvurusu, taşıyıcı tarafından yazılı olarak reddedilip belgeler iade edilinceye kadar zamanaşımını durdurur. İkinci kez yapılan aynı içerikli yazılı başvuru ise zamanaşımını tekrar durdurmaz.
CMR m. 23/5 hükmüne göre, taşıma süresi aşıldığı ve hak sahibi gecikmeden dolayı somut bir maddi zarara uğradığını ispatladığı takdirde taşıyıcı en fazla taşıma ücretini (navlun bedelini) aşmamak üzere tazminat ödemekle yükümlüdür. Gecikme sonucunda yükte fiziki bozulma (örneğin taze gıdanın çürümesi) meydana gelmişse hasar hükümleri uygulanır. Ancak unutulmamalıdır ki gecikme tazminatı için malın tesliminden itibaren 21 gün içinde yazılı ihbar zorunludur.
Evet, 6102 sayılı TTK m. 1472 uyarınca emtia nakliyat sigortacısı sigortalısına hasar bedelini ödediğinde hukuken onun haklarına halef olur ve CMR hükümleri çerçevesinde sorumlu taşıyıcıya (hem akdi taşıyıcıya hem fiili taşıyıcıya) karşı rücu davası açabilir. Sigorta şirketinin rücu edebileceği tutar sigortalının sahip olduğu haklarla sınırlı olduğundan, sigortalı firmanın teslimde ihbar sürelerine uymuş olması ve hasar belgelerini eksiksiz tutması büyük önem taşır. Rücu davasında görevli mahkeme Asliye Ticaret Mahkemesi olup dava öncesi ticari arabuluculuk şarttır.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her somut olay kendine özgü koşullar içerdiğinden, bireysel hukuki değerlendirme için mutlaka bir avukata başvurulması tavsiye edilir.







