Özet
2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu (İİK) m. 277 ilâ 284 kapsamında düzenlenen tasarrufun iptali davasının özel dava şartları (İİK m. 105 geçici ve m. 143 kesin aciz vesikası ile borcun iptali istenen tasarruftan önce doğmuş olması kuralı); İİK m. 278 uyarınca ivazsız tasarruflar ile eş ve yakın akraba devirlerinde Anayasa Mahkemesi iptal kararları sonrasında 25 Aralık 2025 tarihli 7571 sayılı Kanun ile yeniden düzenlenen 1 yıllık süre ve çürütülebilir karine rejimi; İİK m. 279 aciz halinde yapılan tasarruflar (son 1 yıl); İİK m. 280 alacaklılara zarar verme kastıyla yapılan tasarruflar (son 5 yıl) ve ticari işletme devri; anlaşmalı boşanma protokolüyle mal kaçırma işlemlerinin iptali; TBK m. 19 genel muvazaa davası ile tasarrufun iptali davası arasındaki farklar ve İİK m. 281 ihtiyati haciz tedbirleri — kapsamlı hukuki inceleme.
Bu makale son olarak 13 Kasım 2026 tarihinde güncellenmiştir. İçerik bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş yerine geçmez.
I. Giriş — Alacaklının Takip Güvencesi ve Borçlunun Mal Kaçırma Girişimleri
Ticari hayatta ve bireysel borç ilişkilerinde en sık karşılaşılan icra engellerinden biri, ödeme güçlüğü içine giren veya hakkındaki icra takibini sonuçsuz bırakmak isteyen borçlunun üzerine kayıtlı taşınmazları, motorlu taşıtları, şirket hisselerini ya da ticari işletmesini üçüncü kişilere devrederek malvarlığının içini boşaltmasıdır. Borçlu görünürde hiçbir malvarlığına sahip değilmiş gibi gösterilirken, ekonomik değer taşıyan aktifler gerçekte eşinin, çocuklarının, yakın akrabalarının veya paravan bir ticaret şirketinin üzerine geçirilmektedir.
2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu (İİK), alacaklının elindeki ilamlı veya ilamsız icra takibinin kağıt üzerinde kalmasını önlemek amacıyla 277 ilâ 284. maddeleri arasında tasarrufun iptali davası kurumunu düzenlemiştir. Tasarrufun iptali davası, mülkiyetin tapuda borçluya geri dönmesini sağlayan bir ayni hak davası değildir; aksine alacaklıya, borçlunun üçüncü kişiye devrettiği malı sanki hâlâ borçlunun malvarlığındaymış gibi cebri icra yoluyla haczettirme ve sattırarak alacağını tahsil etme yetkisi veren şahsi nitelikli bir davadır. Bu yönüyle Gayrimenkul Hukuku ve Ticaret ve Şirketler Hukuku uyuşmazlıklarının icra hukukuyla kesiştiği en kritik mekanizmayı oluşturur.
Özellikle son yıllarda Anayasa Mahkemesi'nin İİK m. 278/3 hakkında verdiği art arda iptal kararları ve ardından 25 Aralık 2025 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7571 sayılı Kanun (11. Yargı Paketi) ile İİK m. 278'in baştan aşağı yeniden yazılması, eş ve yakın akraba devirlerinde ispat yükünü ve geriye dönük inceleme süresini önemli ölçüde değiştirmiştir. Güncel dava stratejilerinin bu yeni mevzuat zeminine göre kurulması zorunludur. Bu konuda ayrıntılı bilgi için Alacak Davası: Süreç, Zamanaşımı ve Masraflar başlıklı makalemizi inceleyebilirsiniz.
II. Tasarrufun İptali Davasının Hukuki Niteliği ve Özel Dava Şartları
Tasarrufun iptali davasının esasına girilebilmesi için, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nda (HMK) yer alan genel dava şartlarının yanı sıra İİK'da öngörülen dört özel dava şartının da gerçekleşmiş olması gerekir. Bu şartlar hâkim tarafından yargılamanın her aşamasında re'sen gözetilir:
- Gerçek ve Kesinleşmiş Bir Alacak / Takip Bulunması: Davacının borçluya karşı yürüttüğü geçerli bir icra takibi bulunmalı ve takip kesinleşmiş olmalıdır. Takip itiraz üzerine durmuşsa itirazın iptali/kaldırılması süreci tamamlanmadan tasarrufun iptali davası görülemez; bu halde icra takibine ilişkin itiraz davası bekletici mesele yapılabilir.
- Kesin veya Geçici Aciz Vesikası (İİK m. 143 / m. 105): Davacı alacaklının elinde borçlunun borcu karşılayacak haczi kabil malının bulunmadığını gösteren kesin aciz vesikası (İİK m. 143) veya bu hükümde sayılan geçici aciz vesikası niteliğindeki haciz tutanağı (İİK m. 105/2) bulunmalıdır. Yargıtay'ın yerleşik içtihadına göre; borçlunun adresinde veya sicil sorgulamalarında (TAKBİS, UYAP/POLNET, banka sorguları) haczi kabil mal bulunmadığını tespit eden haciz tutanağı geçici aciz vesikası sayılır. Ayrıca aciz vesikası davanın açıldığı anda mevcut olmasa dahi yargılama devam ederken (hüküm verilinceye kadar) dosyaya sunulabilir.
- Borcun İptali İstenen Tasarruftan Önce Doğmuş Olması: İİK m. 277 vd. kapsamındaki tasarrufun iptali davası yalnızca, iptali istenen mal devrinden önce doğmuş alacaklar için açılabilir. Çek, bono veya kredi sözleşmelerinde önemli olan icra takip tarihi değil, temel borç ilişkisinin (örneğin kredi sözleşmesinin imza tarihi, cari hesap başlangıcı veya faturaya konu mal teslim tarihi) tasarruf tarihinden önce olmasıdır.
- 5 Yıllık Hak Düşürücü Süre (İİK m. 284): İİK m. 284 uyarınca iptal davası hakkı, batıl tasarrufun vukuu tarihinden itibaren beş yıl geçmekle düşer. Bu süre zamanaşımı değil hak düşürücü süre olduğundan hâkimce re'sen dikkate alınır ve kesilmesi/durması söz konusu değildir.
Dava görev bakımından tutara bakılmaksızın Asliye Hukuk Mahkemesinde (ancak tarafların her ikisinin de tacir olması ve her iki işletmenin ticari faaliyetiyle ilgili bir alacak ile ticari işletme devrinden kaynaklanması gibi istisnai hallerde ticari dava niteliği tartışılabilse de Yargıtay'ın genel yerleşik uygulaması İİK m. 277 davalarının kanundan doğan takip hukuku davası olarak Asliye Hukuk Mahkemesinde görülmesi yönündedir) açılır. Davalı sıfatı (mecburi dava arkadaşlığı) hem borçluya hem de borçlu ile işlem yapan üçüncü kişiye (mal el değiştirmişse kötüniyetli dördüncü/beşinci kişilere) birlikte yöneltilir.
III. İİK m. 278 İvazsız Tasarruflar ve Yakın Akraba Devirleri: AYM ve 7571 Sayılı Kanun Rejimi
İİK m. 278, borçlunun karşılıksız olarak yaptığı bağışlamalar ile karşılıksız sayılan devirleri iptale tabi tutar. Ancak bu madde son yıllarda Türk hukuk tarihinin en önemli anayasal ve yasal dönüşümlerinden birini yaşamıştır.
Eski düzenlemede İİK m. 278/3, borçlunun eşi, usul ve füruu, üçüncü dereceye kadar kan ve sıhri hısımları ile yaptığı bedelli (ivazlı) tasarrufları dahi karşı delil sunulmasına hiçbir surette izin vermeksizin mutlak olarak bağışlama sayıyor ve hacizden/acizden önceki iki yıl içindeki işlemleri iptal ediyordu. Anayasa Mahkemesi (AYM), 2018'den başlayarak 2021 ve 2022 yıllarındaki kararlarıyla (özellikle 2021/52 E., 2021/97 K. ve 2021/9 E., 2022/4 K. sayılı kararlar) "karı ve koca ile", "usul ve" ile "sıhren üçüncü dereceye kadar" ibarelerini Anayasa'nın 35. (mülkiyet hakkı) ve 36. (hak arama özgürlüğü) maddelerine aykırı bularak iptal etmiştir. AYM gerekçesinde, gerçek bedelini ödeyerek yakınından taşınmaz satın alan kişiye bunun gerçek bir satış olduğunu ispat etme imkânı tanınmamasının ölçüsüz olduğunu vurgulamıştır.
AYM iptal kararlarının ardından doğan hukuki boşluğu gidermek amacıyla 25 Aralık 2025 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 7571 sayılı Kanun (11. Yargı Paketi) ile İİK m. 278 baştan aşağı yeniden düzenlenmiştir. Güncel İİK m. 278 hükümleri uyarınca iki kritik yenilik yürürlüktedir:
- Geriye Dönük İnceleme Süresi 2 Yıldan 1 Yıla Düşürüldü: Mütat (alışılmış) hediyeler müstesna olmak üzere bağışlamalar ve ivazsız tasarrufların iptale tabi olduğu geriye dönük dönem; hacizden veya haczedilecek mal bulunamaması sebebiyle verilen aciz belgesinin yahut aciz belgesi niteliğindeki haciz tutanağının düzenlendiği veya iflasın açıldığı tarihten geriye doğru bir yıl olarak yeniden belirlenmiştir. (Eski dosyalarda tarihsel olarak 2 yıllık süre uygulanmış olsa da 25 Aralık 2025 sonrası yürürlükteki yasal pencere 1 yıldır.)
- Yakın Akraba Devirlerinde Çürütülebilir Karine Rejimi (İİK m. 278/2-a): Borçlunun altsoy ve üstsoyu, üçüncü derece dahil kan hısımları, son bir yıl içinde evlilik birliği sona ermiş olsa dahi eşi, üçüncü derece dahil kayın hısımları, evlat edinen ile evlatlığı ve ortak konutta yaşayan kişilerle yapılan tasarruflar; "gerçek değerine uygun olarak ivazlı olduğu ispatlanmadıkça" bağışlama sayılır.
Yeni düzenleme ışığında; borçlunun eşine, çocuğuna veya kardeşine son 1 yıl içinde yaptığı satışlarda alacaklı lehine kanuni karine devam etmekte, ancak devralan akraba tapu devrinde malın rayiç değerini banka havalesi/kredi ile eksiksiz ödediğini ispatlarsa tasarrufun iptalinden kurtulabilmektedir. Buna karşılık ödeme nakit/elden yapıldığı iddia ediliyorsa veya rayiç bedel ile tapu/ödeme bedeli arasında fahiş fark (pek aşağı fiyat — İİK m. 278/2-b) varsa tasarruf bağışlama sayılarak iptal edilir.
IV. İİK m. 279 Kapsamında Aciz Halinde Yapılan Tasarruflar (Son 1 Yıl)
Borçlunun mali durumu bozulduğunda bazı alacaklıları diğerlerinin önüne geçirerek ayrıcalıklı konuma sokması veya olağandışı ödeme araçlarıyla borç kapatması eşit işlem ilkesini bozar. İİK m. 279 uyarınca, borçlunun borçlarını ödemekten aciz bulunduğu bir dönemde (hacizden, mal bulunamadığı için aciz vesikası düzenlenmesinden veya iflastan önceki son bir yıl içinde) yaptığı şu dört işlem türü de iptale tabidir:
- Mevcut Bir Borç İçin Sonradan Verilen Teminatlar (Rehin/İpotek): Borçlunun daha önce teminat vermeyi taahhüt etmediği mevcut bir borcu için son 1 yıl içinde taşınmazına ipotek veya taşınırına rehin tesis etmesi.
- Para Dışındaki Alışılmamış Ödeme Vasıtaları (İfa Yerine Edim): Vadesi gelmiş bir para borcunun nakit, çek veya banka havalesi yerine tapudan daire devredilerek, araç verilerek ya da mal stoku devredilerek kapatılması.
- Vadesi Gelmemiş Borçlar İçin Yapılan Ödemeler: Henüz ödeme günü gelmemiş bir senedin veya kredinin vadesinden önce ödenerek diğer alacaklıların aleyhine malvarlığının azaltılması.
- Kişisel Hakların Tapuya Şerhi: Taşınmaz satış vaadi, kira veya önalım gibi şahsi hakların kuvvetlendirilmesi amacıyla son 1 yıl içinde tapu siciline şerh verilmesi.
İİK m. 279 kapsamındaki iptal davalarında dikkat edilmesi gereken en önemli savunma imkânı, maddenin son fıkrasında yer almaktadır: Lehine işlem yapılan üçüncü kişi, borçlunun aciz içinde olduğunu işlem tarihinde bilmediğini ve bilmesinin de kendisinden beklenemeyeceğini ispatlarsa iptal talebi reddedilir. Ancak borçlunun yakın iş ortağı veya aile bireyi söz konusuysa, iyiniyet savunması uygulamada nadiren kabul görmektedir.
V. İİK m. 280 Alacaklılara Zarar Verme Kastı ve Ticari İşletme Devri (Son 5 Yıl)
Alacaklıların uygulamada en geniş biçimde başvurduğu ve geriye dönük 5 yıllık pencereye sahip en kapsamlı iptal nedeni İİK m. 280'dir. İİK m. 278 ve m. 279'daki 1 yıllık sürelerin aşıldığı, örneğin devrin 2, 3 veya 4 yıl önce yapıldığı hallerde alacaklı İİK m. 280'e dayanarak tasarrufun iptalini sağlayabilir.
2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 280/1 ve m. 280/3 (Özet):
"Malvarlığı borçlarına yetmeyen bir borçlunun, alacaklılarına zarar verme kastıyla yaptığı tüm işlemler, borçlunun içinde bulunduğu mali durumun ve zarar verme kastının, işlemin diğer tarafınca bilindiği veya bilinmesini gerektiren açık emarelerin bulunduğu hâllerde iptal edilebilir. Şu kadar ki, işlemin gerçekleştiği tarihten itibaren beş yıl içinde borçlu aleyhine haciz veya iflas yoluyla takipte bulunulmuş olmalıdır.
Ticari işletmenin veya işyerindeki mevcut ticari emtianın tamamını veya mühim bir kısmını devir veya satın alan yahut bir kısmını iktisapla beraber işyerini sonradan işgal eden şahsın, borçlunun alacaklılarını ızrar kastını bildiği ve borçlunun da bu hallerde ızrar kastıyla hareket ettiği kabul olunur."
İİK m. 280'de iptal şartı iki sütun üzerine kuruludur: (1) Borçlunun malvarlığının borçlarına yetmemesi ve zarar verme (ızrar) kastı, (2) Karşı taraf olan üçüncü kişinin bu mali durumu ve zarar kastını bilmesi veya bilmesini gerektiren açık emarelerin bulunması. Borçlunun eşi, yakın akrabası, ortağı, muhasebecisi veya şirket çalışanıyla yapılan işlemlerde Yargıtay, üçüncü kişinin borçlunun mali durumunu bildiğine ilişkin güçlü fiili karine kabul etmektedir. Ayrıca İİK m. 280/3 uyarınca borçlunun ticari işletmesini veya işyerindeki malların önemli bir kısmını devretmesi halinde zarar verme kastının bilindiği yasal karine olarak varsayılır; bu karine ancak devrin en az 3 ay önce alacaklıya yazılı bildirilmesi veya ticaret sicili/ilan yoluyla duyurulması şartıyla çürütülebilir.
| İptal Dayanağı | Yasal Madde | Geriye Dönük Süre Sınırı | Temel İspat / Karine Esası |
|---|---|---|---|
| İvazsız Tasarruflar ve Yakın Akraba Devirleri | İİK m. 278 (7571 SK ile güncel) | Haciz/aciz/iflastan önceki son 1 yıl | Yakın akraba, eş ve ortak konut sakinlerine yapılan devirler; gerçek değerine uygun ivazlı olduğu ispatlanmadıkça bağışlama sayılır. |
| Aciz Halinde Yapılan Tasarruflar | İİK m. 279 | Haciz/aciz/iflastan önceki son 1 yıl | Sonradan verilen rehin/ipotek, vadesiz ödeme, ifa yerine mal devri iptale tabidir (üçüncü kişi aczi bilmediğini ispatlarsa kurtulur). |
| Zarar Verme Kastıyla Tasarruflar | İİK m. 280 | Tasarruf tarihinden itibaren 5 yıl içinde takip | Borçlunun mali aczi ve ızrar kastı ile üçüncü kişinin bunu bilmesi/bilmesini gerektiren açık emareler aranır; ticari işletme devrinde karine vardır. |
| Genel Muvazaa Davası | TBK m. 19 | 5 yıllık hak düşürücü süreye ve aciz vesikasına tabi değildir | Tarafların gerçek iradesinin satış olmaması, yalnızca alacaklıdan mal kaçırmak için görünürde işlem yapılması (borçtan önce dahi olabilir). |
VI. Anlaşmalı Boşanma Protokolü Yoluyla Mal Kaçırma ve İptal Davası
Uygulamada borçluların başvurduğu en yaygın ve teknik yöntemlerden biri de anlaşmalı boşanma yoludur. Borçlu, hakkında icra takibi başladığında veya borçları biriktiğinde eşiyle anlaşmalı boşanma davası açmakta; boşanma protokolüne tüm gayrimenkullerin, şirket hisselerinin ve lüks araçların "maddi-manevi tazminat veya katkı payı/katılma alacağı karşılığı" olarak eşine devredileceği hükmünü koymakta ve aile mahkemesi ilamı kesinleştikten sonra tapu devrini gerçekleştirmektedir. Boşanmaya rağmen çiftin fiilen aynı evde yaşamaya devam etmesi sıkça gözlemlenen bir olgudur.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili hukuk dairelerinin yerleşik içtihatlarına göre; anlaşmalı boşanma protokolü bir mahkeme hükmüyle (ilamla) onaylanmış olsa dahi, borçlunun üçüncü kişi alacaklılardan mal kaçırmak amacıyla yaptığı mal devri taahhüdü İİK m. 278 ve m. 280 kapsamında tasarrufun iptaline konu edilebilir! Boşanma ilamının kesin hükmü yalnızca evlilik birliğinin sona ermesi ve taraflar arası mali sonuçlar bakımından geçerli olup, boşanma davasında taraf olmayan alacaklının tasarrufun iptali talep etme hakkını ortadan kaldırmaz. Üstelik İİK m. 278'deki güncel düzenleme "son bir yıl içinde evlilik birliği sona ermiş olsa bile eş" ibaresini açıkça içerdiğinden, boşanma yoluyla eşe bedelsiz veya rayiç dışı devredilen mallar yönünden alacaklının eli yasal olarak güçlendirilmiştir.
Bununla birlikte anlaşmalı boşanma protokolüne dayalı devirlerde üçüncü kişi konumundaki eski eşin iyi niyeti ile mal rejimi tasfiyesinden doğan gerçek alacak haklarının da ayrıştırılması gerekir. Şayet evlilik birliği fiilen sona ermiş, taraflar ayrı konutlarda yaşamaya başlamış ve devredilen taşınmaz ya da bedel, boşanan eşin evlilik içi katkı payı veya katılma alacağı hakkına karşılık geliyorsa, borçlunun tek başına kötü niyeti karşı tarafın iyiniyetini ortadan kaldırmaya yetmeyebilir.
Yargıtay 17. Hukuk Dairesi ve Hukuk Genel Kurulu kararları ışığında mahkemeler; boşanma sonrası fiili birlikteliğin sürüp sürmediğini, tarafların aynı adreste ikamet edip etmediğini, elektrik-su aboneliklerini ve boşanma davasının icra takibi tarihine göre zamanlamasını bir bütün halinde inceleyerek muvazaa veya zarar verme kastını tespit etmektedir.
VII. İİK m. 277 Tasarrufun İptali Davası ile TBK m. 19 Genel Muvazaa Davası Farkları
Alacaklılar bazı durumlarda İİK m. 277 vd. koşullarını (örneğin 5 yıllık süreyi kaçırma veya borcun tasarruftan sonra doğması hali) sağlayamadıklarında 6098 sayılı TBK m. 19'da düzenlenen genel muvazaa (danışıklı işlem) hukuki sebebine dayanabilmektedir. İki dava arasındaki yapısal farkların doğru bilinmesi, dava dilekçesinde taleplerin terditli (kademeli) olarak kurgulanması açısından belirleyicidir:
- İşlemin Geçerliliği: Tasarrufun iptali davasında (İİK m. 277) borçlunun yaptığı devir gerçek ve hukuken geçerlidir, ancak alacaklıya karşı hüküm ifade etmez ve mal cebri icraya açılır. TBK m. 19 muvazaa davasında ise taraflar aslında devir iradesi taşımamakta, görünürde satış yaparak alacaklıyı aldatmaktadır; bu nedenle devir işlemi başından beri kesin hükümsüzdür.
- Aciz Vesikası Şartı: Tasarrufun iptali davasında kesin veya geçici aciz vesikası zorunlu dava şartıdır. TBK m. 19'a dayalı alacaklıdan mal kaçırma muvazaasında ise Yargıtay içtihatlarına göre aciz vesikası ibrazı zorunlu değildir; alacaklının alacağını tahsil etmekte güçlüğe düşmesi ve hukuki yararının bulunması yeterlidir.
- Borcun Doğum Tarihi ve Süre: İİK m. 277 davasında borç mutlaka tasarruftan önce doğmuş olmalı ve dava 5 yıllık hak düşürücü sürede açılmalıdır. TBK m. 19 muvazaa davası ise zamanaşımına veya hak düşürücü süreye tabi değildir; ayrıca borçlu ileride girişeceği ticari işlerde veya açılacak boşanma/tazminat davasında doğacak borçlardan mal kaçırmak amacıyla borçtan hemen önce danışıklı devir yapmışsa dahi TBK m. 19 kapsamında iptal (ve İİK m. 283/1 kıyasen uygulanarak haciz ve satış yetkisi) talep edilebilir.
Uygulamada sıkça yapılan hatalardan biri, icra takibine konu borcun doğum tarihinin tasarruf tarihinden sonra olduğu dosyalarda dahi yalnızca İİK m. 277 vd. çerçevesinde tasarrufun iptali davası açılmasıdır. Oysa borçtan önceki tarihli ancak ileride doğacak tazminat veya ticari sorumluluktan mal kaçırma kastıyla yapılan danışıklı devirlerde TBK m. 19 genel muvazaa davasının tercih edilmesi davanın dava şartı yokluğundan reddedilmesini önler.
Bazı uyuşmazlıklarda ise hem TBK m. 19 uyarınca muvazaa hem de İİK m. 277 uyarınca tasarrufun iptali taleplerinin terditli (kademeli) olarak ileri sürülmesi mümkündür. Mahkeme öncelikle tasarrufun gerçekte hiç iradi sonuç doğurmayan mutlak muvazaalı bir işlem olup olmadığını irdeler; gerçek bir devir iradesi bulunmakla birlikte alacaklıya zarar verme kastı varsa İİK hükümleri çerçevesinde iptal ve cebri icra yetkisi tesis eder.
VIII. İİK m. 281 İhtiyati Haciz ve Üçüncü Kişinin Nakdi Sorumluluğu (İİK m. 283)
Tasarrufun iptali davası açıldığında en büyük tehlike, davalı üçüncü kişinin dava devam ederken taşınmazı veya aracı dördüncü bir iyiniyetli kişiye satarak tapu/trafik kaydından çıkarmasıdır. İİK m. 281/2, bu tehlikeyi önlemek için genel HMK ihtiyati tedbirlerinden farklı ve daha etkili olan özel bir ihtiyati haciz imkânı düzenlemiştir:
2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 281/2:
"Hâkim, iptale tabi tasarrufların konusunu teşkil eden mallar hakkında alacaklının talebi üzerine ihtiyati haciz kararı verebilir. Teminatın lüzum ve miktarı mahkemece takdir ve tayin olunur. Şu kadar ki, davanın elden çıkarılmış mallar yerine kaim olan kıymete taalluk etmesi halinde, teminat göstermeksizin ihtiyati haciz kararı verilemez."
Taşınmaz veya araç hâlen üçüncü kişinin üzerindeyse, hâkim genellikle %15 civarında (ya da takdiren daha düşük/uygun oranda) teminat karşılığında malın kaydına İİK m. 281 uyarınca ihtiyati haciz şerhi işlenmesine karar verir. Bu şerh sayesinde mal üçüncü kişi tarafından başka birine satılsa dahi, o yeni alıcı ihtiyati haciz yüküyle birlikte devralmış sayılır ve iyi niyet iddiasında bulunamaz. Mal dava açılmadan önce elden çıkarılmışsa veya yargılama sırasında elden çıkmışsa, İİK m. 283/2 gereğince dava kendiliğinden tazminat davasına dönüşür; mahkeme davalı üçüncü kişiyi, malı elden çıkardığı tarihteki gerçek rayiç bedeliyle (davacının alacağı ve fer'ileriyle sınırlı olmak üzere) nakden tazminata mahkûm eder.
IX. Tasarrufun İptali ve Muvazaa Davalarında Yerleşik Yargıtay İlkeleri
Tasarrufun iptali davalarında ihtisaslaşmış Yargıtay 17. Hukuk Dairesi (mülga), 4. Hukuk Dairesi ve Hukuk Genel Kurulu'nun yerleşik içtihat ilkeleri şunlardır:
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, Yerleşik İçtihat İlkesi (Dava Şartı ve Geçici Aciz Vesikası):
"Tasarrufun iptali davalarının dinlenebilmesi için davacının kesin veya geçici aciz vesikasına sahip olması özel dava şartıdır. Borçlunun bilinen adresinde yapılan hacizde haczi kabil mal bulunmadığını tespit eden haciz tutanağı İİK m. 105/2 anlamında geçici aciz vesikası hükmündedir. Eksik olan aciz vesikasının yargılama sırasında tamamlanması mümkündür."
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi / 17. Hukuk Dairesi, Yerleşik İçtihat İlkesi (Anlaşmalı Boşanmayla Mal Kaçırma):
"Borçlunun alacaklılardan mal kaçırmak kastıyla anlaşmalı boşanma protokolü düzenleyerek üzerine kayıtlı taşınmazı eşine devretmesi, boşanma kararının kesinleşmiş olması nedeniyle alacaklının tasarrufun iptali davası açma hakkını ortadan kaldırmaz. Taşınmaz değeri ile yasal mal rejimi alacağı arasındaki fahiş fark ve boşanma sonrası fiili birlikteliğin sürmesi iptal nedenidir."
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, Yerleşik İçtihat İlkesi (Rayiç Bedel ve Pek Aşağı Fiyat):
"İİK m. 278 kapsamında bağışlama sayılma değerlendirmesi yapılırken tapuda gösterilen beyan değeri değil, bilirkişi marifetiyle tespit edilen taşınmazın devir tarihindeki gerçek rayiç değeri ile fiilen ödenen bedel karşılaştırılmalıdır. Ödendiği savunulan bedelin banka dekontu gibi yazılı delillerle kanıtlanamaması veya gerçek değerinin çok altında kalması halinde tasarrufun iptaline karar verilmelidir."
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, Yerleşik İçtihat İlkesi (Terditli Dava ve TBK m. 19 Muvazaa):
"Davacının aynı dava dilekçesinde öncelikle İİK m. 277 vd. uyarınca tasarrufun iptalini, şartlarının oluşmaması halinde ise terditli olarak TBK m. 19 uyarınca muvazaa nedeniyle işlemin iptali ve haciz/satış yetkisi verilmesini talep etmesi usulen mümkündür; mahkeme her iki hukuki sebebi sırasıyla incelemelidir."
X. Pratik Uygulama: İhtiyati Haciz Talepli Tasarrufun İptali Dava Dilekçesi Örneği
Aşağıda, borçlunun takip öncesi veya sonrası yakın akrabasına/üçüncü kişiye devrettiği taşınmaz üzerinde cebri icra yetkisi tanınması ve İİK m. 281 uyarınca ihtiyati haciz konulması istemiyle Asliye Hukuk Mahkemesine sunulacak dava dilekçesi taslağı yer almaktadır:
DAVA DİLEKÇESİ TASLAĞI — BİLGİLENDİRME VE İNCELEME AMAÇLIDIR
NÖBETÇİ ASLİYE HUKUK MAHKEMESİ'NE
(İİK m. 281/2 Uyarınca İhtiyati Haciz Taleplidir)
| DAVACI (ALACAKLI) | : [Adı Soyadı / Şirket Unvanı, TCKN/MERSİS, Adresi] |
| VEKİLİ | : Av. [Adı Soyadı, Baro Sicil No, Adresi] |
| DAVALILAR | : 1- [Borçlu Adı Soyadı / Unvanı, TCKN/VKN, Adresi] 2- [Devralan Üçüncü Kişi Adı Soyadı / Unvanı, TCKN/VKN, Adresi] |
| DAVA KONUSU | : 2004 sayılı İİK m. 277, 278, 279, 280 ve terditli olarak 6098 sayılı TBK m. 19 uyarınca; davalı borçlunun diğer davalıya devrettiği [İl/İlçe/Mahalle, Ada/Parsel] numaralı taşınmaza ilişkin tasarrufun iptali ile [İcra Dairesi, Dosya No] sayılı takip dosyasındaki alacak ve fer'ileriyle sınırlı olarak cebri icra yetkisi tanınması ve İİK m. 281 uyarınca taşınır/taşınmaz kaydına İHTİYATİ HACİZ konulması talebidir. |
| HARCA ESAS DEĞER | : [Takip Alacağı ile Taşınmazın Rayiç Değerinden Düşük Olanı] TL |
AÇIKLAMALAR :
1. Borcun Doğum Tarihi ve Aciz Durumu: Müvekkilin davalı borçludan olan alacağı ../../2025 tarihli sözleşme ve fatura/kambiyo ilişkisine dayanmaktadır. Alacağın tahsili amacıyla [İcra Müdürlüğü] 2026/[Esas] sayılı dosyasıyla başlatılan icra takibi kesinleşmiş; ancak borçlunun adresinde yapılan hacizde ve UYAP/TAKBİS sorgulamalarında borcu karşılayacak haczi kabil malvarlığı bulunamadığından İİK m. 105 kapsamında geçici aciz vesikası niteliğinde haciz tutanağı düzenlenmiştir (Ek-1).
2. İptali İstenen Mal Kaçırma Tasarrufu: Yapılan geriye dönük tapu incelemesinde; borcun doğum tarihinden sonra, ../../2026 tarihinde davalı borçlunun maliki olduğu [İlçe/Ada/Parsel] numaralı taşınmazı diğer davalı [Eşi / Kardeşi / Şirketi]'ne tapuda satış göstererek devrettiği tespit edilmiştir (Ek-2: Tapu Kayıt Örneği).
3. İİK m. 278 ve m. 280 Kapsamında İptal Sebepleri: İşlem borcun doğumundan sonraki son 1 yıl içinde ve İİK m. 278/2-a kapsamında sayılan yakın akrabalar arasında yapılmıştır. Ayrıca tapuda gösterilen satış bedeli taşınmazın gerçek rayiç değerinin çok altında olup, gerçek bir banka ödemesi mevcut değildir. Bunun yanında davalı üçüncü kişi, borçlunun yakın akrabası/ortağı olması nedeniyle borçlunun aciz halini ve alacaklılara zarar verme kastını bilmekte olup İİK m. 280 koşulları da eksiksiz gerçekleşmiştir.
4. İhtiyati Haciz Talebi (İİK m. 281/2): Davalı üçüncü kişinin işbu taşınmazı yargılama sırasında dördüncü kişilere devretme ihtimali yüksek olduğundan, telafisi imkânsız hak kaybını önlemek üzere taşınmaz kaydına acilen İHTİYATİ HACİZ şerhi işlenmesini talep etmek zorunluluğu doğmuştur.
HUKUKİ SEBEPLER :
2004 sayılı İİK m. 105, 143, 277-284; 6098 sayılı TBK m. 19; 6100 sayılı HMK ve Yargıtay içtihatları.
HUKUKİ DELİLLER :
1. İcra takip dosyası ve geçici/kesin aciz vesikası,
2. Tapu akit tablosu ve devir resmi senedi,
3. Nüfus kayıt örneği, ticaret sicil ve SGK kayıtları,
4. Tarafların banka hesap hareketleri, keşif ve gayrimenkul değerleme bilirkişi raporu.
SONUÇ VE İSTEM :
Yukarıda arz ve izah edilen nedenlerle; öncelikle İİK m. 281/2 uyarınca dava konusu taşınmazın tapu kaydına uygun teminatla İHTİYATİ HACİZ KONULMASINA; yargılama sonucunda davalılar arasında gerçekleştirilen ../../2026 tarihli tasarrufun İİK m. 278 ve m. 280 (terditli olarak TBK m. 19) uyarınca İPTALİNE ve [İcra Müdürlüğü] 2026/[Esas] sayılı takip dosyasındaki alacak ve fer'ileri ile sınırlı olmak üzere davacıya taşınmaz üzerinde cebri icra (haciz ve satış) yetkisi tanınmasına, malın elden çıkarılmış olması halinde İİK m. 283/2 gereğince nakdi tazminata hükmedilmesine karar verilmesi vekâleten arz ve talep olunur.
Davacı Vekili
Av. [Adı Soyadı]
İmza
XI. Mal Kaçırma Şüphesi Karşısında Alacaklılar ve Üçüncü Kişiler İçin Kontrol Listesi
Borçlunun mal kaçırdığından şüphelenen alacaklılar ile sonradan açılacak bir tasarrufun iptali davasında risk altında kalmamak isteyen iyi niyetli alıcıların dikkat etmesi gereken temel kontrol noktaları şunlardır:
- Pasif Tapu ve Araç Devir Tarihlerinin Kontrolü: Borçlunun son 5 yılda elinden çıkardığı tüm taşınmaz ve araçların devir tarihleri, borcun doğum tarihiyle karşılaştırılmalıdır.
- Geçici veya Kesin Aciz Vesikasının Dosyaya Alınması: Borçlunun tüm UYAP sorgulamaları yapılarak malvarlığı bulunmadığını kanıtlayan haciz tutanağı veya kesin aciz belgesi temin edilmelidir.
- 5 Yıllık Hak Düşürücü Sürenin Hesabı (İİK m. 284): İşlemin gerçekleştiği tarihten itibaren 5 yıl dolmadan davanın ikame edildiğinden emin olunmalıdır.
- İİK m. 281 İhtiyati Haciz Başvurusunun Derhal Yapılması: Malın el değiştirmesini önlemek için dava dilekçesinin hemen başında ihtiyati haciz talep edilmeli ve teminat yatırılmalıdır.
- İyi Niyetli Alıcılar İçin Ödeme Tevsiki (7571 SK İspat Kuralı): Özellikle yakınından taşınmaz satın alan kişiler, rayiç değeri gösteren değerleme raporu almalı ve satış bedelinin tamamını banka havalesiyle açıklama yazarak ödemelidir.
Tasarrufun iptali davası açılmadan önce taşınmaz veya araç devrine ilişkin tapu ve noter kayıtlarının tarih sırasıyla çıkarılması, borcun doğum belgesiyle (fatura, sözleşme, çek/bono keşide tarihi veya haksız fiil vakıası) tasarruf tarihinin karşılaştırılması şarttır. Zira beş yıllık hak düşürücü süre ile İİK m. 278–280 geriye dönük inceleme dönemlerinin hatalı hesaplanması davanın esastan önce reddine yol açabilir.
Öte yandan iyi niyetli üçüncü kişi alıcılar bakımından 7571 sayılı Kanun sonrası ispat yükü kritik hale gelmiştir; rayiç bedel araştırması ve banka kanalından belgelenen eksiksiz ödeme dekontları kötü niyet karinesini çürüten başlıca savunma araçlarıdır.
XII. Sonuç
Tasarrufun iptali davası (İİK m. 277–284), alacaklının cebri icra hakkını borçlunun kötüniyetli mal devirlerine karşı koruyan en etkili yasal araçtır. Yapılan inceleme sonucunda öne çıkan temel hukuki esaslar şunlardır:
- Özel Dava Şartları Vazgeçilmezdir: Kesinleşmiş takip, kesin veya geçici aciz vesikası, borcun tasarruftan önce doğmuş olması ve 5 yıllık hak düşürücü süre (İİK m. 284) her davada re'sen denetlenir.
- 7571 Sayılı Kanun İle İİK m. 278 Yeniden Şekillenmiştir: Aralık 2025'te yürürlüğe giren değişiklikle bağışlama sayılan tasarruflarda geriye dönük pencere 1 yıla düşürülmüş; eş ve yakın akraba devirleri ise gerçek değerine uygun ivazlı olduğu ispatlanmadıkça bağışlama sayılan çürütülebilir bir karineye dönüştürülmüştür.
- 5 Yıllık Zarar Verme Kastı ve Anlaşmalı Boşanma Kapsamlıdır: İİK m. 280 sayesinde son 5 yıl içindeki kötüniyetli devirler ve anlaşmalı boşanma protokolüne dayalı mal aktarımları iptal edilebilir.
- İhtiyati Hacizle Malın Kaçırılması Önlenebilir (İİK m. 281): Üçüncü kişinin malı tekrar devretmesini engellemek üzere dava başında ihtiyati haciz talep edilmeli, mal elden çıkmışsa İİK m. 283/2 gereği nakdi tazminat istenmelidir.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki danışmanlık niteliğinde değildir. Somut hukuki sorunlarda uzman bir avukata danışılması tavsiye edilir. Makalede yer alan bilgiler, yayın tarihi itibarıyla yürürlükteki mevzuata dayanmakta olup, mevzuat değişiklikleri nedeniyle güncelliğini yitirebilir.
Kaynaklar ve Referanslar
- 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu (İİK m. 105, 143, 277-284 Tasarrufun İptali ve 7571 sayılı Kanun Değişikliği)
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK m. 19 Genel Muvazaa)
- T.C. Anayasa Mahkemesi İİK m. 278 İptal Kararları (2021/52 E. - 2021/97 K.; 2021/9 E. - 2022/4 K.)
- 7571 sayılı Kanun (25 Aralık 2025 tarihli Resmî Gazete — İİK m. 278 Düzenlemesi)
- Yargıtay Emsal Karar Arama Sistemi (Hukuk Genel Kurulu, 4. ve 17. Hukuk Daireleri İçtihatları)
Bu makale 2026-11-13 tarihinde güncellenmiştir. İçerik bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.
İlgili Makaleler
-
Haciz İşlemleri: Menkul ve Gayrimenkul Haczi
2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu kapsamında haciz işlemi prosedürü, menkul ve gayrimenkul malların haczedilmesi,... -
Kambiyo Senetlerine Özgü Haciz Yolu
2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu kapsamında kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile takip şartları, poliçe, bono ve... -
Menfi Tespit Davası: İcra Hukukunda Uygulama
2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.72 kapsamında menfi tespit davası icra takibi öncesi ve sonrası açılma şartları,... -
İcra Takibi Başlatma: Kapsamlı Rehber
2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu (İİK) kapsamında icra takibi nasıl başlatılır sorusunun yanıtı, ilamlı, ilamsız ve... -
Konkordato Başvurusu: Şartlar ve Süreç
2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.285 ve devamı hükümleri uyarınca iflas anlaşması niteliğindeki konkordato başvuru...
Uygulamada Kritik Sorular ve Yanıtları
Evet, 2004 sayılı İİK m. 277 gereğince tasarrufun iptali davası açılabilmesi için kesin (İİK m. 143) veya geçici aciz vesikası (İİK m. 105) bulunması özel dava şartıdır. Borçlunun adresinde yapılan hacizde haczi kabil mal bulunmadığını gösteren haciz tutanağı da geçici aciz vesikası yerine geçer. Bu belge dava açılırken mevcut olmasa bile yargılama sırasında hüküm verilmeden önce mahkemeye sunulabilir.
Anayasa Mahkemesi'nin iptal kararlarının ardından 25 Aralık 2025 tarihli ve 7571 sayılı Kanun ile yeniden düzenlenen İİK m. 278 uyarınca; eş, altsoy-üstsoy, üçüncü dereceye kadar kan/kayın hısımları ve ortak konutta yaşayanlarla yapılan devirlerde geriye dönük pencere 1 yıla düşürülmüştür. Bu işlemler gerçek değerine uygun şekilde ivazlı (karşılıklı bedel ödenerek) yapıldığı devralan tarafından ispatlanmadıkça bağışlama sayılarak iptale tabi tutulur.
2004 sayılı İİK m. 280 uyarınca malvarlığı borçlarına yetmeyen bir borçlunun alacaklılarına zarar verme kastıyla yaptığı tasarruflar, işlemin gerçekleştiği tarihten itibaren 5 yıl içinde icra veya iflas takibi başlatılmış olması ve İİK m. 284 kapsamındaki 5 yıllık hak düşürücü süre içinde dava açılması şartıyla iptal edilebilir. Ancak bu halde üçüncü kişinin borçlunun mali durumunu ve zarar kastını bildiği veya bilmesini gerektiren açık emarelerin bulunduğu ispatlanmalıdır.
Evet, borçlunun alacaklılardan mal kaçırmak amacıyla anlaşmalı boşanma protokolü düzenleyerek malvarlığını eşine devretmesi halinde İİK m. 278 ve m. 280 kapsamında tasarrufun iptali davası açılabilir. Boşanma hükmünün kesinleşmiş olması alacaklıyı bağlamaz; boşanmaya rağmen fiilen birlikte yaşamaya devam edilmesi ve devredilen mal değeri ile yasal mal rejimi alacağı arasındaki dengesizlik iptal kararına esas alınır.
Hayır, İİK m. 277 vd. hükümlerine dayalı tasarrufun iptali davası açılabilmesi için takip konusu borcun iptali istenen tasarruftan önce doğmuş olması zorunludur. Ancak borçlu, henüz doğmamış ama öngördüğü bir borçtan veya davadan kaçınmak amacıyla borçtan önce danışıklı (gerçek dışı) bir devir yapmışsa, 6098 sayılı TBK m. 19 kapsamında genel muvazaa davası açılarak işlemin geçersizliği ileri sürülebilir.
Hayır, İİK m. 283/1 uyarınca tapu kaydı borçlu adına geri tescil edilmez; dava ayni değil şahsi niteliktedir. Mahkeme kararıyla alacaklıya, devredilen taşınmaz veya araç üçüncü kişinin mülkiyetinde kalmaya devam ettiği halde yalnızca kendi takip alacağı ve fer'ileri ile sınırlı olarak mal üzerinde haciz ve cebri satış isteme yetkisi tanınır.
Malın tekrar elden çıkmasını engellemek için İİK m. 281/2 uyarınca davanın başında mahkemeden mal üzerine ihtiyati haciz konulması talep edilebilir. İhtiyati haciz konulamadan veya dava öncesinde mal iyi niyetli dördüncü kişiye satılmışsa, İİK m. 283/2 gereğince davalı üçüncü kişi malın elden çıkarıldığı tarihteki rayiç bedeli oranında (alacak miktarıyla sınırlı olarak) nakdi tazminat ödemeye mahkûm edilir.
2004 sayılı İİK m. 280/3 hükmü gereğince ticari işletmenin veya işyerindeki mevcut ticari emtianın tamamını yahut önemli bir kısmını devralan ya da işyerini sonradan işgal eden üçüncü kişinin, borçlunun alacaklılarına zarar verme kastını bildiği ve borçlunun da zarar verme kastıyla hareket ettiği kanuni karine olarak kabul edilir. Devralan kişi ancak devir tarihinden en az 3 ay önce durumu alacaklıya yazılı bildirmiş veya işyerinde asıp ticaret sicilinde ilan etmişse bu karineyi çürütebilir.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her somut olay kendine özgü koşullar içerdiğinden, bireysel hukuki değerlendirme için mutlaka bir avukata başvurulması tavsiye edilir.







