Özet
Özel jet, iş uçağı ve helikopter ediniminde milyonlarca dolarlık varlıkların mülkiyet devri, Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü (SHGM) Türk Hava Aracı Siciline tescili, hava aracı ipoteği, sınır ötesi finansal kiralama (aircraft leasing — dry lease, wet lease, sale and leaseback) ile 2001 tarihli Cape Town Konvansiyonu ve Hava Aracı Protokolü kapsamındaki Uluslararası Sicil (International Registry) ve IDERA (Gayrikabili Rücu Terkin ve İhraç Yetki Belgesi) mekanizmaları çok katmanlı bir hukuki yapı gerektirir. 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu, 6361 sayılı Kanun ve vergi/kabotaj rejimi bu rehberde bütünlük içinde incelenmektedir.
Bu makale son olarak 13 Kasım 2026 tarihinde güncellenmiştir. İçerik bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş yerine geçmez.
I. Giriş — İş Havacılığı Varlıklarının Çok Uluslu Hukuki Mimarisi
Bir özel jet veya helikopter satın alınması ya da finansal kiralanması, yüksek birim değerinin yanı sıra sürekli sınır aşan hareketliliği nedeniyle sıradan bir taşınır mal alımından tamamen farklıdır. Tek bir iş uçağı işleminde; üretici veya satıcının bulunduğu yargı yetkisi (ABD FAA, Avrupa EASA, Isle of Man, Cayman veya San Marino tescilleri), kiralayan finansör SPV şirketi, Türkiye'deki hava taksi işletmecisi (AOC sahibi), motor üreticisi (power-by-the-hour bakım anlaşmaları) ve SHGM nezdindeki Türk Hava Aracı Sicili eşzamanlı olarak uyumlaştırılmalıdır.
Bu işlemler Ticaret ve Şirketler Hukuku, Borçlar Hukuku, Vergi Hukuku ve İdare Hukuku ekseninde yapılandırılmazsa; alıcı mülkiyeti kazandığını düşünürken yabancı sicildeki gizli bir haciz/rehinle karşılaşabilir ya da vergi istisnası şartlarının ihlali nedeniyle ağır KDV/ÖTV tarhiyatları doğabilir.
II. 2920 Sayılı TSHK Uyarınca Hava Aracının Hukuki Niteliği, SHGM Sicili ve Hava Aracı İpoteği
2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu'nun (TSHK) 49 ve devamı maddeleri, sivil hava araçlarını sicilli taşınır olarak konumlandırarak tescil, mülkiyet devri ve ipotek işlemlerinde tapu siciline benzer bir açıklık (aleniyet) sistemi kurmuştur: Bu konuda ayrıntılı bilgi için Yat ve Tekne Alım-Satımı, Türk Bayrağına Geçiş, Ticari Yat Kiralama (Charter) ve Marina Bağlama Sözleşmeleri başlıklı makalemizi inceleyebilirsiniz.
2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu m. 50, m. 66 ve m. 70:
"Madde 50 — Bir hava aracının Türk hava aracı siciline tescili için; kamu kurum ve kuruluşlarına veya Türk vatandaşlarına yahut sermayesinin çoğunluğu Türk ortaklara ait ve çoğunluğu Türk uyruklu kişilerce yönetilen ticaret şirketlerine ait olması şarttır.
Madde 66 — Hava aracı üzerindeki mülkiyetin devri ve rehin tesisi yazılı sözleşme yapılması ve sicile tescili ile hüküm ifade eder.
Madde 70 — Hava aracı ipoteğinin kurulabilmesi için malik ile alacaklının ipotek tesisi hususunda anlaşmaları ve ipoteğin hava aracı siciline tescil edilmesi şarttır."
Bu hükümler doğrultusunda özel jet ve helikopter edinimlerinde üç temel kural öne çıkar: Bu konuda ayrıntılı bilgi için Yabancı Hakem Kararlarının (New York Konvansiyonu, MÖHUK m. 60–63) ve Yabancı Mahkeme İlamlarının Türkiye'de Tenfizi başlıklı makalemizi inceleyebilirsiniz.
- Mülkiyet Şartı ve Yabancı Sermaye Sınırı: Türk Hava Aracı Siciline (TC- tesciline) malik sıfatıyla kaydedilecek bir şirketin sermayesinin çoğunluğunun (%51) Türk ortaklara ait olması ve yönetim çoğunluğunun Türk uyruklularda bulunması gerekir. Bununla birlikte TSHK m. 49/2 ve m. 50 istisnaları kapsamında, yabancı bir malikten en az 6 ay süreyle finansal kiralama veya dry lease yoluyla işletilmek üzere Türk şirketince kiralanan hava araçları da geçici olarak Türk siciline tescil edilebilmektedir!
- Motor ve Yedek Parça Ayrımı: Klasik Türk ipotek hukukunda bütünleyici parça sayılan unsurlardan farklı olarak, havacılık finansmanında uçak gövdesi (airframe) ile uçak motorları (engines) ayrı varlık değerleri taşır ve sık sık geçici bakım için sökülüp başka gövdelere takılır; bu nedenle Cape Town Uluslararası Sicili gövde ve her bir motor için ayrı seri numarası üzerinden bağımsız teminat tesciline imkan tanır.
- Terkin ve Söküm İşlemleri: Eski yabancı sicilden (örneğin FAA veya EASA üyesi ülkeden) Certificate of Non-Registration / De-registration Confirmation alınmadan SHGM nezdinde yeni Türk tescili tamamlanamaz.
III. 6361 Sayılı Kanun Kapsamında Aircraft Leasing: Dry Lease, Wet Lease, ACMI ve Sale-and-Leaseback
Özel jet ve helikopter operasyonlarında şirketler sermayelerini tek bir varlığa bağlamak yerine finansal kiralama (leasing) veya operasyonel kiralama modellerini tercih etmektedir. Türkiye'de finansal kiralamanın temel çerçevesini 6361 sayılı Finansal Kiralama, Faktoring, Finansman ve Tasarruf Finansman Şirketleri Kanunu çizer:
- Finansal Kiralama (Finance Lease) ve Sale-and-Leaseback: Şirketin seçtiği özel jetin bir finansal kiralama şirketi (yerli veya 6361 SK m. 21 kapsamında BDDK/Finansal Kurumlar Birliği kaydına tabi sınır ötesi yabancı kiralayan) tarafından satın alınıp kira süresi sonunda mülkiyetin cüzi bedelle kiracıya geçeceği modeldir. Eldeki mevcut bir jetin nakit likidite yaratmak için finansöre satılıp geri kiralanması ise sale and leaseback yapısını oluşturur. 6361 SK m. 22 uyarınca sözleşme SHGM hava aracı siciline şerh edilir.
- Dry Lease (Mürettebatsız Kiralama): Yalnızca hava aracının (ekip ve sigorta olmaksızın) kiracının işletme ruhsatı (AOC) ve operasyonel kontrolü altında kiralanmasıdır. Yabancı malikten yapılan en az 6 aylık dry lease sözleşmeleriyle uçak TC- tesciline geçirilebilir.
- Wet Lease / ACMI (Aircraft, Crew, Maintenance, Insurance): Hava aracının uçuş ekibi, bakımı ve sigortasıyla birlikte saatlik/aylık kiralanmasıdır; hava aracı kiralayanın kendi AOC işletme sorumluluğu altında kalır ve SHGM SHT-OPS / kiralama talimatlarındaki süre ve onay şartlarına tabidir.
IV. Cape Town Konvansiyonu, International Registry Tescili ve IDERA Mekanizması
Türkiye, 6192 sayılı Kanun ile 2001 tarihli Taşınır Donanımlara İlişkin Uluslararası Teminatlar Hakkında Konvansiyonu (Cape Town Konvansiyonu) ve Hava Aracı Donanımına İlişkin Protokolü onaylamıştır. Bu uluslararası rejim, Türkiye'deki özel jet ve ticari uçak finansörlerinin en büyük hukuki güvencesidir:
- International Registry (Uluslararası Sicil) Önceliği: Dublin merkezli elektronik sicile tescil edilen bir uluslararası teminat (örneğin kiralayanın mülkiyet hakkı, ipotek veya alacak devri), sonradan tescil edilen veya hiç tescil edilmemiş tüm ulusal/yabancı haklara karşı mutlak öncelik (first-to-file priority) kazanır.
- IDERA (Gayrikabili Rücu Terkin ve İhraç Talebi Yetki Belgesi): Hava Aracı Protokolü'nün XIII. maddesi kapsamında borçlu/işletmeci tarafından kiralayan veya ipotek alacaklısı lehine düzenlenip SHGM siciline kaydedilen IDERA belgesi, kiracının kira bedelini ödememesi veya sözleşmeyi ağır ihlal etmesi halinde alacaklıya tek taraflı ve geri alınamaz şekilde uçağın Türk sicilinden terkin edilmesini ve yurt dışına ihraç edilmesini talep etme yetkisi verir!
- Alternatif A (İflas / Konkordato Bekleme Süresi): Türkiye'nin Cape Town Konvansiyonu kapsamında yaptığı beyanlar doğrultusunda kiracının iflas veya konkordato sürecine girmesi halinde dahi alacaklının uzun yıllar sürecek davaları beklemeden belirlenen takvim içinde hava aracının zilyetliğini geri alma ve ihraç etme hakkı korunur (ancak gümrük ve SHGM nezdinde havalimanı konma-konaklama ve Eurocontrol rüçhanlı alacaklarının tasfiyesi uygulamada eşgüdümlü yürütülür).
V. Özel Jet ve Helikopter Alımında KDV (m. 13/a), ÖTV, Geçici İthalat ve Kabotaj Sınırları
Özel jet veya helikopter ediniminde yapılan en maliyetli hata, uçağın ticari hava taksi işletmesine mi yoksa şahsi/grup içi kullanıma mı tahsis edileceğinin baştan vergi hukukuyla uyumlu kurgulanmamasıdır:
- 3065 sayılı KDVK m. 13/a İstisnası: Faaliyetleri kısmen veya tamamen deniz, hava ve demiryolu taşıma araçlarının kiralanması veya çeşitli şekillerde işletilmesi olan mükelleflere bu amaçla yapılan hava aracı teslimleri KDV'den istisnadır. Buna karşılık ana faaliyeti hava taşımacılığı/kiralama olmayan bir holdingin veya gerçek kişinin yalnızca kendi yöneticilerini taşımak üzere aldığı özel jet bu istisnadan yararlanamaz ve %20 KDV yüküyle karşılaşabilir!
- ÖTV ve İthalat Rejimi: 4760 sayılı ÖTV Kanunu IV/II sayılı liste kapsamında hava taşıtlarının teknik niteliğine ve tarifesine göre ÖTV oranları doğabilir; ayrıca yabancı tescilli (örneğin N- veya T7- tescilli) özel jetlerin geçici ithalat rejimiyle Türkiye'de kalış süreleri (genellikle toplam kalış gün sınırları) ve TSHK m. 31 kabotaj yasağı (yabancı tescilli hava araçlarının Türkiye içindeki iki nokta arasında ücretli yolcu/yük taşıyamaması) mutlaka denetlenmelidir.
VI. Doğrudan Satın Alma, Yurt İçi Finansal Kiralama ve Cross-Border Dry Lease Karşılaştırması
| Kriter | Doğrudan Satın Alma (Türk Şirketi) | Yurt İçi Finansal Kiralama (6361 SK) | Sınır Ötesi Dry Lease (Yabancı Kiralayan) |
|---|---|---|---|
| Sermaye İhtiyacı | Tam bedel peşin veya kredi/ipotek finansmanıyla ödenir. | Düşük peşinat, uzun vadeli amortisman ve bilanço planlaması. | Yurt dışı düşük maliyetli finansman fonlamasına erişim. |
| SHGM Tescili (TC-) | Türk ortaklık çoğunluğu (%51) şartıyla kalıcı tescil. | Finansal kiralama şirketi adına malik, kiracı adına işletici şerhi. | Minimum 6 aylık dry lease ile geçici TC- sicil tescili mümkün. |
| Alacaklı / Kiralayan Teminatı | TSHK m. 70 hava aracı ipoteği + Cape Town tescili. | Mülkiyet kiralayanda kalır + sicil şerhi + IDERA. | International Registry + IDERA ile hızlı ihraç güvencesi. |
| KDV / Vergi Planlaması | KDVK m. 13/a için ticari hava taksi işletme faaliyeti şart. | Leasing şirketleri arasında 6361 SK ve KDV teşvik kuralları. | Kira faturalarında KDV stopaj/sorumlu sıfatı ve ÇVÖA analizi şart. |
VII. Havacılık Finansmanı, Teminat Önceliği ve İflas/Konkordato İlkeleri
Cape Town Konvansiyonu ve Türk Hukuku Öncelik İlkesi:
"Türkiye'nin onayladığı Cape Town Konvansiyonu ve Hava Aracı Protokolü Anayasa m. 90/5 uyarınca kanun hükmünde olup, Uluslararası Sicil'e usulüne uygun olarak tescil edilen teminat hakları ve SHGM siciline işlenen IDERA yetkileri, ulusal cebri icra ve konkordato mühleti tartışmalarında uluslararası havacılık finansmanı standartlarıyla uyumlu öncelik ve hızlı terkin/ihraç mekanizmasını harekete geçirir."
VIII. Pratik Uygulama: Hava Aracı Leasing Sözleşmesi İçin Cape Town & IDERA Klozu Taslağı
HAVA ARACI LEASING SÖZLEŞMESİ CAPE TOWN & IDERA KLOZU TASLAĞI — BİLGİLENDİRME AMAÇLIDIR
MADDE [X] — CAPE TOWN KONVANSİYONU TESCİLİ VE IDERA YETKİSİ:
"1. Taraflar; işbu Sözleşme konusu Hava Aracı Gövdesi (MSN: [Seri No]) ve her bir Motorunun (ESN: [Motor Seri No]) 2001 tarihli Cape Town Konvansiyonu ve Hava Aracı Donanımına İlişkin Protokol kapsamında 'Hava Aracı Nesnesi' teşkil ettiğini ve işbu Kiralama Sözleşmesinin 'Uluslararası Teminat' doğurduğunu gayrikabili rücu kabul ederler.
2. Kiracı, teslim (Delivery) öncesinde Uluslararası Sicil (International Registry) nezdinde İşlem Yapan Kuruluş (TUE) kaydını tamamlamayı ve Kiralayan/Finansör lehine uluslararası teminat tescillerine elektronik ortamda onay vermeyi taahhüt eder.
3. Kiracı, teslimle eşzamanlı olarak Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü (SHGM) Hava Aracı Siciline tescil edilmek üzere Kiralayan veya Yetkili Taraf lehine Protokol Ekinde yer alan formata uygun bir Gayrikabili Rücu Terkin ve İhraç Talebi Yetki Belgesi (IDERA) düzenleyip imzalayacağını ve bir Temerrüt Hali gerçekleştiğinde Kiralayanın işbu IDERA uyarınca hava aracını Türk sicilinden terkin ettirip ihraç etmesine hiçbir surette itiraz etmeyeceğini beyan ve taahhüt eder."
IX. Özel Jet / Helikopter Kapanış İşlemleri (Closing) Kontrol Listesi
- Pre-Buy Inspection ve Teknik Kayıt (Logbook) İncelemesi: Hava aracının gövde, motor ve iniş takımı bakım kayıtları (back-to-birth records) ile üretici bakım/ayıp taahhütlerinin devredilebilirliği denetlenmelidir.
- Çoklu Sicil ve Borç Taraması (Lien Search): Mevcut ulusal sicil, Cape Town International Registry, Eurocontrol ve MRO bakım atölyesi borçsuzluk yazıları (no-lien letter) alınmalıdır.
- Escrow (Yediemin) Kapanışı: Havacılık uzmanlığı bulunan uluslararası bir escrow kuruluşu üzerinden satış senedi (Bill of Sale), terkin belgesi ve fon transferi eşzamanlı serbest bırakılmalıdır.
- AOC ve Vergi Yapılandırması: Türkiye'de hava taksi işletmesine bağlanıp KDVK m. 13/a veya finansal kiralama rejiminden hangisinin kullanılacağı kapanış öncesi vergi müşaviriyle teyit edilmelidir.
X. Sonuç
Özel jet, helikopter ve ticari hava aracı alım-satım ve leasing işlemleri, yüksek varlık değerini korumak üzere ulusal havacılık kuralları ile uluslararası finansman standartlarının eşzamanlı yürütülmesini gerektirir:
- SHGM ve Cape Town Birlikte İşler: Mülkiyet ve ipotek 2920 sayılı TSHK uyarınca SHGM siciline tescil edilirken, uluslararası öncelik Dublin'deki International Registry tesciliyle sağlanır.
- IDERA Temerrüt Güvencesidir: Kiralayan ve finansör için IDERA kaydı, tahsilat ve varlık geri alma sürecini öngörülebilir hale getirir.
- Vergi ve Kabotaj Kuralları Maliyeti Belirler: İşletme modelinin (ticari hava taksi vs. özel kullanım) doğru seçilmesi KDV, ÖTV ve geçici ithalat risklerini ortadan kaldırır.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki danışmanlık niteliğinde değildir. Somut hukuki sorunlarda uzman bir avukata danışılması tavsiye edilir. Makalede yer alan bilgiler, yayın tarihi itibarıyla yürürlükteki mevzuata dayanmakta olup, mevzuat değişiklikleri nedeniyle güncelliğini yitirebilir.
Kaynaklar ve Referanslar
- 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu (m. 31, m. 49–82 Sicil ve Hava Aracı İpoteği)
- 6361 sayılı Finansal Kiralama, Faktoring, Finansman ve Tasarruf Finansman Şirketleri Kanunu
- Cape Town Konvansiyonu ve Hava Aracı Donanımına İlişkin Protokol (6192 sayılı Onay Kanunu)
- 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu (m. 13/a Hava Araçları İstisnası)
Bu makale 2026-11-13 tarihinde güncellenmiştir. İçerik bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.
İlgili Makaleler
-
Uluslararası Karayolu Taşımacılığında CMR Konvansiyonu: Yükün Hasarlanması, Çalınması, Geç Teslimi ve SDR Sorumluluk Sınırları
3939 sayılı Kanun ile onaylanan CMR Konvansiyonu kapsamında uluslararası karayolu taşımalarında yük hasarı, çalınma ve... -
Sanayi ve Fason Üretimde Kalıp, Aparat ve Özel Makine İmalatı: Kalıp Mülkiyeti, Hapis Hakkı (TMK m. 950) ve Kalıp İadesi Davaları
4721 sayılı TMK m. 683 ve m. 950 ticari hapis hakkı, 6102 sayılı TTK m. 55/1-c haksız rekabet ve 5237 sayılı TCK m. 155... -
Anonim ve Limited Şirketlerde Ortakların Bilgi Alma, Defter İnceleme ve Mahkemeden "Özel Denetçi" Atanmasını Talep Hakkı (TTK m. 437–438, m. 614)
6102 sayılı TTK m. 437-444 ve m. 614 kapsamında anonim şirket pay sahiplerinin ve limited şirket ortaklarının bilgi... -
Limited Şirket Kuruluşu: Adım Adım Rehber
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.573-644 kapsamında limited şirket kuruluş prosedürü, esas sözleşme hazırlama, MERSİS... -
Anonim Şirket Yönetim Kurulu Sorumlulukları
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.359-396 kapsamında anonim şirket yönetim kurulu görevleri, YK üye seçimi ve görev...
Uygulamada Kritik Sorular ve Yanıtları
Evet. 2920 sayılı TSHK uyarınca mülkiyet devri dışında da, Türk sermaye/yönetim çoğunluğuna sahip bir işletmeci veya şirketin yabancı malikten en az 6 ay süreyle dry lease (mürettebatsız kiralama) veya finansal kiralama yoluyla kiraladığı hava araçları geçici olarak Türk Hava Aracı Siciline tescil edilebilmektedir.
IDERA (Irrevocable De-Registration and Export Request Authorisation), kiracı veya borçlu tarafından kiralayan/finansör lehine düzenlenerek SHGM'ye kaydedilen geri alınamaz bir yetki belgesidir. Temerrüt halinde kiralayana veya ipotek alacaklısına uçağı hızlıca Türk sicilinden terkin ettirme ve yurt dışına ihraç etme yetkisi verir.
KDVK m. 13/a istisnası yalnızca faaliyetleri kısmen veya tamamen hava taşıma araçlarının kiralanması veya işletilmesi (örneğin ruhsatlı hava taksi/havayolu işletmeciliği) olan mükelleflere bu ticari amaçla yapılan teslimlerde uygulanır. Ana faaliyeti ticari havacılık olmayan bir şirketin yalnızca kendi yöneticileri için jet almasında KDV istisnası kural olarak uygulanmaz.
2920 sayılı TSHK m. 70 ve devamı uyarınca hava aracı ipoteği yazılı sözleşme ile kurulur (imzaların noterlikçe onaylanması gerekir) ve mutlaka Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü (SHGM) nezdindeki Türk Hava Aracı Siciline tescil edilmesiyle hüküm doğurur; ayrıca uluslararası geçerlilik için Cape Town siciline de işlenmelidir.
Hayır. 2920 sayılı TSHK m. 31 kabotaj kuralı uyarınca Türkiye sınırları içindeki iki nokta arasında ticari yolcu, posta ve yük taşıma hakkı yalnızca Türk sivil hava araçlarına aittir.
Evet. Havacılık sektöründe uçak motorları sıkça bakım amacıyla değiştirildiği için Cape Town Uluslararası Sicilinde gövde (airframe) ile her bir motor (engine) ayrı seri numaraları üzerinden teminat veya rehin kaydına konu olabilir; kapanış öncesi tüm motor seri numaraları için ayrı sicil taraması yapılmalıdır.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki danışmanlık niteliğinde değildir. Her somut olay kendine özgü koşullar içerdiğinden, bireysel hukuki değerlendirme için mutlaka bir avukata başvurulması tavsiye edilir.







