Hukuk Muhakemeleri Kanunu ve Özel Usul Kanunlarında Sürelerin Hesaplanması
Türk yargılama hukukunda usul işlemlerinin geçerliliği sıkı takvim kurallarına bağlanmıştır. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m. 90 uyarınca süreler kanunda belirtilir veya hâkim tarafından tespit edilir. Kanunda belirlenen süreler istisnalar dışında kesindir (HMK m. 94/1); kesin süre içinde yapılması gereken itiraz, cevap, istinaf veya temyiz başvurusu süresi içinde yerine getirilmezse bu hak kendiliğinden düşer ve mahkeme süre aşımını re'sen gözetir. Son günün doğru saptanabilmesi için sürenin hangi yargı koluna ait olduğunun, gün-hafta-ay birimlerinden hangisiyle tanımlandığının ve işin adli tatile tabi olup olmadığının birlikte değerlendirilmesi gerekir.
1. Gün, Hafta ve Ay Olarak Belirlenen Sürelerin Başlangıcı ve Bitişi (HMK m. 91–93)
HMK m. 91 hükmüne göre süreler taraflara tebliğ tarihinden veya kanunda açıkça öngörülen hallerde tefhim (yüze karşı açıklanma) tarihinden itibaren işlemeye başlar. HMK m. 92 ve m. 93 (ayrıca İİK m. 19, İYUK m. 8 ve CMK m. 39) uyarınca temel hesap kuralları şunlardır:
- Tebliğ Günü Hesaba Katılmaz (HMK m. 92/1): Gün olarak belirlenen sürelerde tebliğ veya tefhim günü hesaba katılmaz; süre ertesi gün birinci gün sayılarak başlar. Örneğin 10 Mart Salı günü tebliğ edilen ilamsız icra ödeme emrine karşı 7 günlük itiraz süresi 11 Mart Çarşamba başlar ve 17 Mart Salı günü sonunda biter.
- Hafta, Ay ve Yıl Hesabı (HMK m. 92/2): Hafta olarak belirlenen süreler başladığı güne son hafta içinde karşılık gelen günün tatil saatinde biter (Çarşamba tebliğ edilen karara karşı 2 haftalık istinaf/temyiz süresi iki hafta sonraki Çarşamba günü sona erer). Ay olarak belirlenen süreler tebliğ gününe son ay içinde karşılık gelen günün tatil saatinde; son ayda karşılık gelen gün yoksa o ayın son günü (örneğin 31 Ocak tebliğli 1 aylık işe iade arabuluculuk süresi 28/29 Şubat günü) sona erer.
- Resmi Tatil ve Hafta Sonu Uzaması (HMK m. 93): Sürenin son günü Cumartesi, Pazar veya resmi tatil gününe (28 Ekim ile dini bayram arifelerinin saat 13.00 sonrası dahil) rastlarsa, süre tatili izleyen ilk iş gününün çalışma saati sonunda kendiliğinden biter. Kamu personeli için ilan edilen idari izinler ise kanuni resmi tatil sayılmadığından süreyi uzatmaz.
2. Adli Tatil ve Çalışmaya Ara Verme Rejimi (20 Temmuz – 31 Ağustos)
Adli tatil (idari yargıda çalışmaya ara verme) her yıl 20 Temmuz'da başlar ve 31 Ağustos'ta sona erer; yeni adli yıl 1 Eylül'de açılır (HMK m. 102, CMK m. 331, İYUK m. 61). Son günü 20 Temmuz – 31 Ağustos dönemine rastlayan sürelerin uzaması yargı koluna göre değişir:
- Adli Tatile Tabi Hukuk Davaları (+1 Hafta / 7 Eylül — HMK m. 104): Adli tatile tabi hukuk, ticaret ve tüketici davalarında HMK sürelerinin bitimi tatile rastlarsa, süre adli tatilin bittiği günden itibaren bir hafta uzatılmış sayılır ve 7 Eylül mesai bitiminde (hafta sonuna gelirse takip eden ilk iş gününde) sona erer.
- Adli Tatile Tabi Olmayan Hukuk İşleri ve İş Davaları (HMK m. 103): İhtiyati tedbir, ihtiyati haciz, delil tespiti, nafaka, soybağı, velayet, vesayet, iş sözleşmesi sebebiyle işçilerin açtıkları davalar (işe iade ve işçilik alacakları), iflas-konkordato ve çekişmesiz yargı işleri adli tatile tabi değildir; süreler yaz boyunca kesintisiz işler ve 7 Eylül'e uzamaz.
- İcra Takipleri ve İcra Mahkemeleri (2004 s. İİK m. 18): İcra takipleri ivedi işlerden olduğundan adli tatil uygulanmaz; 7 günlük ödeme emrine itiraz ve 5 günlük kambiyo itiraz süreleri adli tatilde işlemeye devam eder.
- Ceza Yargılaması (+3 Gün / 3 Eylül — CMK m. 331/4): Tutuklu ve ivedi işler dışındaki ceza dosyalarında çalışmaya ara vermeye rastlayan süreler ara vermenin bitiminden itibaren 3 gün uzar ve 3 Eylül günü (hafta sonuna gelirse ilk iş günü) biter.
- İdari ve Vergi Yargısı (+7 Gün / 7 Eylül — İYUK m. 8/3): Çalışmaya ara veren bölge idare, idare ve vergi mahkemelerinde (İYUK m. 61 istisnaları hariç) son günü tatile denk gelen süreler ara vermenin bitimini izleyen tarihten itibaren 7 gün uzayarak 7 Eylül'de tamamlanır.
3. Uygulamada En Sık Karşılaşılan Kanuni Süreler Tablosu
| Usul İşlemi / Başvuru Türü | Yasal Dayanak | Kanuni Süre | Sürenin Başlangıcı | Adli Tatil Uzaması |
|---|
| İlamsız İcra Ödeme Emrine İtiraz | İİK m. 62/1 | 7 Gün | Ödeme emrinin tebliği | Uygulanmaz (Kesintisiz işler) |
| Kambiyo Senetlerine Özgü Takipte İtiraz | İİK m. 168/4–5 | 5 Gün | Ödeme emrinin tebliği | Uygulanmaz (Kesintisiz işler) |
| Hukuk Yargısında Cevap ve İstinaf Süresi | HMK m. 127, m. 345 | 2 Hafta | Dava dilekçesi / Gerekçeli karar tebliği | Adli tatile tabi işlerde +1 hafta (7 Eylül) |
| Hukuk ve Ceza Yargısında Temyiz Süresi | HMK m. 361 / CMK m. 291 | 2 Hafta | BAM gerekçeli kararının tebliği | HMK'da +1 hafta / CMK'da +3 gün (ivedi işler hariç) |
| İşe İade Zorunlu Arabuluculuk Başvurusu | 4857 s. İşK m. 20/1 | 1 Ay | Fesih bildiriminin tebliği | Uygulanmaz (Hak düşürücü süre işler) |
| İşe İade Davası Açma Süresi | 4857 s. İşK m. 20/1 | 2 Hafta | Arabuluculuk son tutanağının tebliği | Uygulanmaz (İş davası HMK m. 103) |
| İdare Mahkemesinde Genel Dava Süresi | 2577 s. İYUK m. 7/1 | 60 Gün | İdari işlemin yazılı bildirimi / yanıt süresi | Ara vermeye rastlarsa +7 gün (7 Eylül) |
| Vergi Mahkemesinde Genel Dava Süresi | 2577 s. İYUK m. 7/1 | 30 Gün | Vergi/ceza ihbarnamesinin tebliği | Ara vermeye rastlarsa +7 gün (7 Eylül) |
4. Elektronik Tebligat (UETS), UYAP Saat Sınırı (HMK m. 445/4) ve Eski Hale Getirme
7201 sayılı Tebligat Kanunu m. 7/a uyarınca elektronik tebligat (UETS), muhatabın elektronik adresine ulaştığı tarihi izleyen beşinci günün sonunda yapılmış sayılır ve kanuni süre bu beşinci günü takip eden takvim gününden itibaren işlemeye başlar. Fiziki olarak mahkeme kalemine veya icra dairesine sunulan dilekçelerde süre son günün resmi mesai saati bitiminde sona ererken, HMK m. 445/4 (CMK m. 38/A, İYUK Ek m. 4) uyarınca UYAP üzerinden güvenli elektronik imza veya mobil imza ile yapılan işlemlerde (başvuru ve karar harcı yatırma işlemleri dahil) gün sonunda (saat 23:59:59'da) biter. Elde olmayan mücbir sebeplerle kanuni sürenin kaçırılması halinde ise HMK m. 95–101 uyarınca engelin kalkmasından itibaren 2 hafta içinde eski hale getirme yoluna başvurularak usul işlemi tamamlanabilir.