İş Güvencesi Kapsamında İşe İade Davası ve Mali Sonuçları (4857 SK m. 18–21)
4857 sayılı İş Kanunu'nun 18 ila 21. maddeleri arasında düzenlenen iş güvencesi rejimi, işverenin belirsiz süreli iş sözleşmesini keyfi biçimde sona erdirmesini önlemeyi amaçlar. İş güvencesi kapsamındaki bir işçinin iş sözleşmesi; işçinin yeterliliğinden, davranışlarından ya da işletmenin, işyerinin veya işin gereklerinden kaynaklanan geçerli bir sebebe dayanılmaksızın yahut İşK m. 19'daki yazılı fesih bildirimi, fesih sebebini açık ve kesin olarak belirtme ve davranış/verimlilik nedenlerinde savunma alma kurallarına uyulmaksızın feshedildiğinde, feshin geçersizliğine ve işçinin işe iadesine karar verilir. Kesinleşen işe iade ilamı iki ayrı mali alacak kalemi doğurur: en çok 4 aya kadar boşta geçen süre ücreti ve diğer haklar ile işverenin işçiyi işe başlatmaması şartına bağlı 4 ila 8 aylık işe başlatmama (iş güvencesi) tazminatı.
1. İş Güvencesi Şartları ve Hak Düşürücü Süreler (İşK m. 18 ve m. 20)
İşçinin işe iade davası açabilmesi için fesih bildiriminin yapıldığı tarihte aşağıdaki yasal koşulların tamamının gerçekleşmiş olması zorunludur:
- En Az 30 İşçi Ölçütü: İşverenin aynı işkolunda birden fazla işyeri varsa bunların tamamında çalışan toplam işçi sayısının (alt işveren muvazaası dışındaki hallerde asıl işverenin kendi sigortalılarının) 30 veya daha fazla olması gerekir (tarım ve orman işlerinin yapıldığı işyerlerinde en az 51 işçi).
- En Az 6 Aylık Kıdem: İşçinin aynı işverenin bir veya değişik işyerlerinde geçen hizmet sürelerinin toplamının en az 6 ay olması şarttır. Yer altı işlerinde çalışan işçilerde 6 aylık kıdem şartı aranmaz (İşK m. 18/1).
- Belirsiz Süreli Sözleşme ve İşveren Vekili İstisnası: İş sözleşmesinin belirsiz süreli olması (veya objektif koşul bulunmadığı halde zincirleme belirli süreli yapılmış olması) ve işçinin işletmenin bütününü sevk ve idare eden işveren vekili/yardımcısı ya da işyerinin bütününü sevk ve idare eden ve işçiyi işe alma-çıkarma yetkisi bulunan işveren vekili konumunda bulunmaması gerekir (İşK m. 18/son).
- 1 Ay Arabuluculuk ve 2 Hafta Dava Süresi (İşK m. 20/1): İşçi, fesih bildiriminin tebliği tarihinden itibaren 1 ay içinde işe iade talebiyle zorunlu arabulucuya başvurmak; arabuluculuk görüşmelerinde anlaşma sağlanamazsa son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren 2 hafta içinde İş Mahkemesinde dava açmak zorundadır. Her iki süre de hak düşürücü nitelikte olup adli tatilde işlemeye devam eder.
2. En Çok 4 Aya Kadar Boşta Geçen Süre Ücreti ve Yasal Kesintiler
İşK m. 21/3 uyarınca kararın kesinleşmesine kadar çalıştırılmadığı süre için işçiye en çok 4 aya kadar doğmuş bulunan ücret ve diğer hakları ödenir. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu ile 4857 sayılı İşK m. 21/4'te yapılan değişiklik uyarınca mahkeme, boşta geçen süre ücreti ve diğer hakları dava tarihindeki ücreti esas alarak parasal (TL) olarak hüküm altına alır. İşçi kesinleşen karardan sonra süresi içinde işverene başvurmak koşuluyla, işverence işe başlatılsa da başlatılmasa da bu 4 aylık ücrete hak kazanır.
Boşta geçen süre alacağı çıplak maaş üzerinden değil, giydirilmiş brüt ücret (temel brüt maaşa ek olarak düzenli yemek yardımı, yol yardımı, yakacak/konut yardımı, dönemsel ikramiye ve para ile ölçülebilen sosyal hakların 4 aylık tutarı; fiili çalışmaya bağlı fazla mesai veya satış primi hariç) üzerinden hesaplanır. Bu ödeme hukuken gerçek ücret sayıldığından brüt tutar üzerinden %14 SGK işçi primi, %1 işsizlik sigortası işçi primi, %15–%40 gelir vergisi (asgari ücret gelir ve damga vergisi istisnası gözetilerek) ve binde 7,59 (%0,759) damga vergisi kesintileri yapılır.
3. İşe Başlatmama Tazminatı (4–8 Ay) ve Yargıtay Kıdem Kademeleri
İşveren, süresi içinde başvuran işçiyi 1 ay içinde eski işine ve önceki çalışma koşullarıyla (samimi biçimde) başlatmazsa, mahkemece belirlenen en az 4 aylık ve en çok 8 aylık ücreti tutarında tazminat ödemekle yükümlü olur (İşK m. 21/1). Boşta geçen süre ücretinden farklı olarak işe başlatmama tazminatı dava tarihindeki çıplak brüt ücret (sosyal yardımlar eklenmeksizin) üzerinden hesaplanır ve kıdem tazminatı tavanına tabi değildir. Ayrıca 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu m. 25/1 uyarınca iş güvencesi tazminatı gelir vergisinden ve SGK priminden tamamen istisnadır; brüt tutardan yalnızca binde 7,59 (%0,759) oranında damga vergisi düşülür.
| İşçinin Hizmet Süresi (Kıdem) ve Fesih Nedeni | Yargıtay Takdir Kademesi | Hesaplamaya Esas Ücret | Yasal Vergi / Prim Kesintisi |
|---|
| 6 Ay ile 5 Yıl Arası Kıdem | 4 Aylık Ücret | Çıplak Brüt Ücret (Dava Tarihi) | Yalnızca Damga Vergisi (%0,759) |
| 5 Yıl ile 15 Yıl Arası Kıdem | 5 Aylık Ücret | Çıplak Brüt Ücret (Dava Tarihi) | Yalnızca Damga Vergisi (%0,759) |
| 15 Yıldan Fazla Kıdem | 6 Aylık Ücret | Çıplak Brüt Ücret (Dava Tarihi) | Yalnızca Damga Vergisi (%0,759) |
| Fesih Sebebinin Ağırlığı + Yüksek Kıdem | 7 – 8 Aylık Ücret | Çıplak Brüt Ücret (Dava Tarihi) | Yalnızca Damga Vergisi (%0,759) |
| Sendikal Nedenle Fesih (6356 s. STSK m. 25/5) | En Az 12 Aylık Ücret | Çıplak Brüt Ücret (Dava Tarihi) | Yalnızca Damga Vergisi (%0,759) |
4. Kesinleşme Sonrası 10 İş Günü Başvuru Süresi, Mahsup ve Kıdem Farkı
İşK m. 21/5 hükmü uyarınca işçi, kesinleşen mahkeme veya özel hakem kararının kendisine (veya vekiline) tebliğinden itibaren 10 iş günü içinde işe başlamak için işverene başvuruda bulunmak zorundadır. İşçi bu 10 iş günlük hak düşürücü süre içinde başvurmazsa, işverence yapılmış olan ilk fesih geçerli bir fesih sayılır ve işçi hem 4 aylık boşta geçen süre ücretini hem de 4–8 aylık işe başlatmama tazminatını kaybeder.
İşçi süresi içinde başvurur ve işverence işe başlatılırsa, ilk fesihte işçiye peşin ödenmiş olan kıdem ve ihbar tazminatları ödenecek boşta geçen süre alacağından mahsup edilir (İşK m. 21/4). Buna karşılık işveren işçiyi 1 aylık süre sonunda işe başlatmazsa, iş sözleşmesi işe başlatmama tarihinde feshedilmiş sayılır; boşta geçen 4 aylık süre işçinin toplam kıdem süresine eklenir ve bu ekleme sonucunda (hem 4 aylık süre artışı hem de geçen süredeki ücret/kıdem tavanı artışı nedeniyle) doğan kıdem tazminatı farkı, ihbar tazminatı farkı ve varsa yıllık izin ücreti ilk ödemeler mahsup edilerek ayrıca talep edilebilir.