Özet
05.02.1947 tarihli ve 20/6 sayılı Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararı (İBK) uyarınca bir taşınmazın borç teminatı sağlamak, banka kredisi çekmek veya geçici olarak emanet tutmak amacıyla tapuda satış yoluyla devredilip sonradan iadesinin istenmesine dayanan inançlı işlem (inanç sözleşmesi) nedeniyle tapu iptal ve tescil davaları; resmi şekle tabi olmayan adi yazılı inanç sözleşmesinin geçerliliği, HMK m. 202 kapsamında yazılı delil başlangıcı sayılan belgelerle (dekont açıklamaları, WhatsApp/e-posta ikrarları, paraf veya imzalı notlar) tanık dinlenebilmesi, HMK m. 203 yakın akraba istisnasının inançlı işlemlerdeki katı sınırı, taşınmazın üçüncü kişiye devri halinde tazminat sorumluluğu ve TBK m. 146 uyarınca 10 yıllık zamanaşımı — kapsamlı hukuki inceleme.
Bu makale son olarak 13 Kasım 2026 tarihinde güncellenmiştir. İçerik bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş yerine geçmez.
I. Giriş — Güven İlişkisine Dayalı Taşınmaz Devirleri ve İnançlı İşlem Kavramı
Gayrimenkul uygulamalarında taraflar çoğu zaman tapu sicilinde gerçekleştirdikleri resmi satış işleminin arkasında farklı bir güven ilişkisi ve geri alım anlaşması kurmaktadır. Bir borçlunun aldığı ödünç paranın teminatı olarak evini alacaklıya tapuda devretmesi ve borç ödendiğinde tapunun geri verilmesi konusunda anlaşması, kredi notu uygun olmayan bir kişinin akrabasına taşınmazını devrederek onun üzerinden banka kredisi çektirmesi ya da haciz, ailevi anlaşmazlık veya yurt dışında bulunma gibi sebeplerle taşınmazın güvendiği bir yakınında emanet tutulması pratikte sıkça rastlanan olgulardır.
İnanılan kişinin zaman içinde dürüstlük kuralına aykırı davranarak taşınmazı geri devretmekten kaçınması, daha yüksek bedel talep etmesi ya da taşınmazı üçüncü bir kişiye satması halinde tapu iptal ve tescil uyuşmazlıkları doğmaktadır. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK) ile 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nda (TBK) inançlı işlem kurumu kanun maddesi olarak müstakil biçimde düzenlenmemiş olup, bu kurumun tüm esasları ve özellikle sıkı ispat rejimi Yargıtay içtihatlarıyla şekillenmiştir.
Gayrimenkul Hukuku ve Borçlar Hukuku bakımından bu davaların kazanılmasındaki en belirleyici eşik, tapudaki resmi senede karşı iddianın hangi delillerle ispatlanabileceği meselesidir. Zira hukuk sistemimiz tapu siciline duyulan güveni korumak adına sözlü anlaşmalara ve soyut tanık beyanlarına dayalı mülkiyet devri iddialarını çok katı bir süzgeçten geçirmektedir.
II. İnançlı İşlemin Hukuki Niteliği ve Muvazaadan / Nam-ı Müsteardan Farkları
Uygulamada tapu iptal ve tescil davaları açılırken inançlı işlem, muvazaa (özellikle muris muvazaası veya adi muvazaa) ve nam-ı müstear (takma ad) kavramları sıklıkla birbirine karıştırılmaktadır. Oysa bu kurumların hem hukuki geçerlilikleri hem de mahkeme önündeki ispat kuralları birbirinden tamamen farklıdır; yanlış hukuki niteleme davanın kaybedilmesine yol açabilir. Bu konuda ayrıntılı bilgi için Tapu Devri Nasıl Yapılır: Adım Adım İşlem Rehberi ve Gerekli Belgeler başlıklı makalemizi inceleyebilirsiniz.
1. Muvazaadan Farkı (TBK m. 19): Muvazaalı işlemde taraflar üçüncü kişileri aldatmak amacıyla gerçek iradelerine uymayan görünürde bir işlem yaparlar; yani görünürdeki satış sözleşmesinin hüküm doğurmasını aslında hiç istemezler ve görünürdeki işlem kesin hükümsüzdür. İnançlı işlemde ise taraflar mülkiyetin inanılana geçmesini gerçekten isterler; yani tapudaki temlik işlemi geçerlidir ve muvazaalı değildir. İnanan yalnızca bu geçerli devrin yanında, inanılanın taşınmazı ileride kendisine geri devredeceğine dair ikinci bir borçlandırıcı anlaşma (inanç sözleşmesi) yapmıştır. Bu konuda ayrıntılı bilgi için Kiracı Tahliye Davası: Şartlar ve Süreç başlıklı makalemizi inceleyebilirsiniz.
2. Muris Muvazaasından Farkı (01.04.1974 tarihli 1/2 sayılı İBK): Mirasçıların saklı payını veya miras hakkını bertaraf etmek için mirasbırakanın yaptığı danışıklı devirlerde (muris muvazaası), davacı mirasçılar kendi miras haklarına dayanarak üçüncü kişi sıfatıyla dava açtıklarından her türlü delille ve tanıkla iddialarını ispatlayabilirler. Oysa inançlı işlemde bizzat sözleşmenin tarafı olan inanan (veya külli halefi) dava açtığı için yazılı delil kuralıyla bağlıdır.
3. Nam-ı Müstear (Takma Ad) Farkı: Nam-ı müstear olgusunda bir kişi kendi adına alması gereken veya gizlemek istediği bir taşınmazı doğrudan üçüncü bir şahıstan (örneğin müteahhitten) bedelini ödeyerek güvendiği kişinin adına tapuda tescil ettirir. Burada inanan hiç malik olmamış, mülkiyet doğrudan satıcıdan inanılana geçmiştir; Yargıtay uygulaması nam-ı müstear vakıalarının büyük kısmında da benzer şekilde yazılı delil şartını aramaktadır.
III. Yaygın Uygulama Biçimleri: Teminat Amaçlı Devir, Kredi Çekme ve Emanet Bırakma
İnançlı işlemler ticari ve bireysel hayatta çoğunlukla üç temel amaçla yapılmaktadır ve her birinde mahkemenin inceleyeceği edim dengesi farklılık göstermektedir:
- Teminat Amaçlı İnançlı Devir: En sık görülen türdür. Nakit sıkışıklığı yaşayan taşınmaz maliki, borç aldığı alacaklıya ipotek kurmak yerine tapuda satış göstererek taşınmazın mülkiyetini devreder. Sözleşmeye göre borç faiziyle birlikte ödenince taşınmaz malike iade edilecektir. Bu halde inananın tapu iptali isteyebilmesi için öncelikle borcunu ödediğini veya dava sırasında depo etmeye hazır olduğunu kanıtlaması (TBK m. 97 ödemezlik def'i / birlikte ifa kuralı) gerekir.
- Banka Kredisi Kullanmak İçin Yapılan Devir: Kendi kredi limiti dolu olan veya vergi/SGK borcu nedeniyle konut veya ticari kredi kullanamayan kişi, satın aldığı veya mevcut maliki olduğu taşınmazı kredi çekebilen bir yakınının üzerine tapular; kredi taksitlerini ise fiilen kendisi öder. Kredi borcu kapatıldığında tapunun iadesi istenir. Bu vakıalarda inananın banka kredi taksitlerini bizzat yatırdığını gösteren ödeme dekontları çok önemli bir delil zemini oluşturur.
- Emanet (Saklama) Amaçlı Devir: Kişinin iş veya ailevi riskler sebebiyle yahut yurt dışına giderken taşınmazın yönetilmesi ve vergi/kira takibinin yapılması amacıyla mülkiyeti güvendiği bir yakınına devretmesi halidir. Burada herhangi bir satış bedeli ödenmemesi veya bedelin sembolik kalması hayatın olağan akışına aykırılık değerlendirmesinde yardımcı unsur olsa da, tek başına yazılı delil yerine geçmez.
Önemle vurgulanmalıdır ki; inançlı işlem teminat amacıyla yapılmış ve inanan borcunu ödememiş olsa dahi, inanılan doğrudan taşınmaza ebediyen sahip olamaz (lex commissoria yasağı benzeri hakkaniyet denetimi). İnanan, kalan borcunu mahkeme veznesine depo etmek suretiyle taşınmazın adına tescilini isteyebilir; veya inanılan taşınmazı satmışsa borç mahsup edildikten sonraki bakiye bedelin kendisine verilmesini talep edebilir.
IV. 05.02.1947 Tarihli ve 20/6 Sayılı Yargıtay İBK ve Yazılı Delil Zorunluluğu
Türk gayrimenkul hukukunda inançlı işlemlere ilişkin temel anayasa niteliğindeki düzenleme, 05.02.1947 tarihli ve 1945/20 E., 1947/6 K. sayılı Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararıdır. Bu tarihi karar, TBK ve HMK yürürlüğe girdikten sonra da yürürlüğünü ve bağlayıcılığını eksiksiz biçimde sürdürmektedir.
Söz konusu İçtihadı Birleştirme Kararı ile Yargıtay iki temel ilkeyi hukukumuza yerleştirmiştir: İlk olarak, tapulu taşınmazlarda dahi inançlı işlem sözleşmesi hukuken geçerlidir ve ahlaka yahut kanuna aykırı sayılmaz (ancak alacaklıdan mal kaçırma gibi hileli hallerde iptal hükümleri saklıdır). İkinci ve çok daha kritik ilke olarak; tapuda düzenlenen resmi satış senedinin aksini iddia eden inananın, bu iddiasını mutlaka yazılı delille (inanç sözleşmesiyle) ispat etmesi zorunludur.
Bu katı kuralın temel gerekçesi, 4721 sayılı TMK m. 705 ve m. 1020 uyarınca tapu siciline duyulan kamusal güvenin ve resmi senetlerin istikrarının korunmasıdır. Eğer herkes tapuda sattığı bir taşınmaz hakkında yıllar sonra "aslında ben ona emanet vermiştim" diyerek sadece iki tanık dinletmek suretiyle tapuyu iptal ettirebilseydi, ülkedeki tüm gayrimenkul alım-satım güvenliği çökerdi. İşte bu sebeple 05.02.1947 tarihli 20/6 sayılı İBK, miktar veya değer sınırı gözetilmeksizin ve taraflar arasındaki kişisel ilişkiye bakılmaksızın tüm inançlı işlem davalarında yazılı delil aramaktadır.
V. Adi Yazılı İnanç Sözleşmesinin Geçerliliği ve Resmi Şekil Şartından Muafiyet
Normal şartlarda TMK m. 706, TBK m. 237 ve Tapu Kanunu m. 26 uyarınca taşınmaz mülkiyetinin devrini öngören satış ve satış vaadi sözleşmelerinin tapu müdürlüğünde veya noterde resmi şekilde düzenlenmesi geçerlilik şartıdır; adi yazılı kağıtlarla yapılan gayrimenkul satış vaatleri kural olarak geçersizdir. Ancak inançlı işlem (inanç sözleşmesi) bu resmi şekil kuralının en önemli istisnalarından biridir.
05.02.1947 tarihli 20/6 sayılı İBK uyarınca, taraflar arasında düzenlenen adi yazılı bir belge (noter onayı veya tapu memuru huzurunda düzenlenme şartı aranmaksızın, sadece inanılanın ıslak imzasını veya el yazısını taşıyan düz bir kağıt) inançlı işlemin varlığını ve iade borcunu ispatlamaya yeterlidir. Yargıtay içtihatlarında bu adi yazılı belgenin hangi anda düzenlendiği konusunda da inanan lehine esnek bir yaklaşım benimsenmiştir:
- Tapu devrinden önce imzalanmış olması (örneğin taşınmazın devredileceği ve şartlar gerçekleşince iade edileceğine dair ön protokol),
- Tapu devri sırasında aynı gün düzenlenmiş olması,
- Tapu devrinden sonra (hatta aylar veya yıllar sonra) inanılan tarafından imzalanıp verilmiş bir taahhütname, ibraname, ikrar yazısı veya muhasebe mutabakatı niteliğinde olması yeterlidir.
Dolayısıyla inanç sözleşmesi resmi şekle tabi değildir; ancak ispat hukuku bakımından kesinlikle yazılı olması ve en azından borç altına giren inanılanın imzasını taşıması zorunludur. İnanılanın imzasını inkar etmesi durumunda mahkemece Adli Tıp Kurumu veya grafoloji bilirkişisi nezdinde imza incelemesi yaptırılır; imzanın inanılana ait olduğu saptanırsa adi yazılı belge kesin delil gücünü kazanır.
VI. HMK m. 202 Yazılı Delil Başlangıcı: Dekont Açıklamaları, WhatsApp/E-Posta İkrarları ve Senetler
Uygulamada taraflar çoğu kez birbirine güvendiği için aralarında resmi başlıklı bir "İnanç Sözleşmesi" düzenlememektedir. Ancak elinde tam bir yazılı sözleşme bulunmayan davacı inanan için Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 202. maddesi hayati bir çıkış kapısı sunmaktadır.
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 202: Senetle ispat zorunluluğu bulunan hallerde delil başlangıcı bulunursa tanık dinlenebilir. Delil başlangıcı, iddia edilen hukuki işlemin tamamen ispatına yeterli olmamakla birlikte, söz konusu hukuki işlemi muhtemel gösteren ve kendisine karşı ileri sürülen kimse veya temsilcisi tarafından verilmiş veya gönderilmiş belgedir.
Yargıtay'ın yerleşik uygulaması ışığında, inançlı işlem davalarında bir belgenin HMK m. 202 anlamında yazılı delil başlangıcı sayılabilmesi için iki şart aranır: Belge iddia edilen inançlı devri muhtemel göstermeli (yani taşınmazın geçici/emanet veya teminat amaçlı verildiğine dair makul bir emare taşımalı) ve mutlaka kendisine karşı ileri sürülen inanılanın (veya temsilcisinin) elinden çıkmış, onun tarafından yazılmış veya gönderilmiş olmalıdır.
Bu çerçevede Yargıtay kararlarında yazılı delil başlangıcı olarak kabul edilen başlıca belgeler şunlardır:
- Karşı Tarafın Gönderdiği Elektronik İletiler (WhatsApp, SMS, E-Posta): HMK m. 199 anlamında belge sayılan ve doğrudan davalı inanılanın cep telefonundan veya e-posta adresinden gönderildiği teknik incelemeyle doğrulanan yazışmalarda; "kredini bitir tapunu vereyim", "senin dairenin satışıyla ilgili borcu hesaplayalım" veya "emanet duran arsa" gibi ikrar içeren ifadeler güçlü birer yazılı delil başlangıcıdır.
- İnanılanın Elinden Çıkan veya Parafını Taşıyan Belgeler: İmzalanmamış olsa dahi inanılanın el yazısıyla kaleme aldığı hesap dökümleri, mektuplar, bilgisayar çıktısının altında inanılanın parafı bulunan notlar veya tanzim edilmiş borç/kredi takip çizelgeleri.
- Banka Dekontları ve Kredi Ödeme Kayıtları: Çok ince bir ayrıma dikkat edilmelidir: Sadece davacı inananın kendi hesabından bankaya para yatırması, belge davacının kendi elinden çıktığı için tek başına delil başlangıcı sayılmaz. Ancak inanılanın gönderdiği veya kabul/imza/tahsilat şerhi düştüğü ödeme belgeleri yahut inanılanın hesabından inananın lehine/hesabına yapılan ve taşınmazın satış/teminat mahiyetine atıf yapan açıklamalı dekontlar HMK m. 202 kapsamında değerlendirilir.
Mahkeme, davacı tarafından sunulan belgenin HMK m. 202 kapsamında yazılı delil başlangıcı niteliğinde olduğunu kabul ettiği anda 1947 tarihli İBK kilidi açılır ve artık tanık beyanları, yemin, bilirkişi incelemesi ve diğer tüm takdiri deliller serbestçe değerlendirilerek tapu iptal ve tescile karar verilebilir.
| İspat Aracı / Durum | Hukuki Nitelik | Tanık Dinlenebilirliği | Yargıtay Uygulamasındaki Sonucu |
|---|---|---|---|
| Adi Yazılı İnanç Sözleşmesi (İnanılan İmzalı) | Kesin Delil (05.02.1947 İBK) | Tanığa gerek kalmadan doğrudan ispat sağlar | Sözleşme şartları gerçekleşmişse tapu iptal ve tescil kabul edilir |
| WhatsApp / E-Posta / Paraf / El Yazılı İkrar | Yazılı Delil Başlangıcı (HMK m. 202) | Evet, tanık ve diğer tüm deliller dinlenebilir | Tanık ve yan delillerle desteklenirse dava kabul edilir |
| Sadece Kardeş, Eş veya Anne-Baba Olmak (Belgesiz) | Manevi İmkansızlık (HMK m. 203/1-a) | Hayır, İBK gereği doğrudan tanık dinlenemez | Yazılı delil veya delil başlangıcı yoksa dava reddedilir |
| Sadece Davacının Kendi Ödeme Dekontu / Tanık | Tek Taraflı İşlem (İnanılan Elinden Çıkmamış) | Hayır, delil başlangıcı oluşturmaz | Tapu iptal talebi reddedilir (duruma göre sebepsiz zenginleşme/alacak tartışılır) |
VII. HMK m. 203 Yakın Akrabalar Arasında Tanık Dinleme İstisnasının İnançlı İşlemlerdeki Sınırı
Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 203/1-a maddesi, olağan borç ve alacak ilişkilerinde altsoy ile üstsoy, kardeşler, eşler, kayınbaba, kaynana ile gelin ve damat arasındaki hukuki işlemlerde senet alma imkansızlığı (manevi imkansızlık) varsayarak tanıkla ispata cevaz vermektedir. Uygulamada davalı ile kardeş, eş veya baba-oğul olan pek çok davacı, bu hükme güvenerek elinde hiçbir yazılı belge olmadan inançlı işlem nedeniyle tapu iptal davası açmaktadır.
Ancak Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ile tapu iptal davalarına bakan 1., 7. ve mülga 14. Hukuk Dairelerinin istikrarlı içtihadına göre; 05.02.1947 tarihli ve 20/6 sayılı Yargıtay İBK, özel ve katı bir ispat rejimi öngördüğünden inançlı işlem iddialarında HMK m. 203/1-a (yakın akrabalar arasında tanıkla ispat istisnası) uygulanmaz. Yani taşınmazı kardeşi, eşi veya babası üzerine devretmiş bir kimse, elinde inanılanın imzasını taşıyan adi yazılı bir belge ya da HMK m. 202 anlamında yazılı delil başlangıcı bulunmadıkça yalnızca akrabalık bağına dayanarak tanık dinletemez.
Bununla birlikte Yargıtay uygulamada HMK m. 203 ile HMK m. 202'yi hakkaniyet çerçevesinde şu noktada buluşturmaktadır: Eğer taraflar arasında yakın akrabalık ilişkisi varsa ve davacı bu ilişkiye ek olarak karşı tarafın elinden çıkmış nispeten zayıf bir yazılı emare (örneğin dolaylı bir mesajlaşma, aile meclisinde imzalanmış bir mutabakat notu) sunabilirse, mahkeme bu belgeyi HMK m. 202 anlamında yazılı delil başlangıcı sayarak akrabalar arasındaki tanık beyanlarını dinlemeye geçebilmektedir. Dolayısıyla yakın akrabalar arasında dahi davanın kilit noktası, inanılanın elinden çıkmış en az bir adet yazılı emare (delil başlangıcı) sunabilmektir.
VIII. TBK m. 146 Kapsamında 10 Yıllık Zamanaşımı ve Üçüncü Kişiye Devir Halinde Tazminat
Taşınmaz mülkiyetine dayanan olağan tapu iptal ve tescil davaları (örneğin yolsuz tescil veya muris muvazaası) kural olarak zamanaşımına tabi değildir. Ancak inançlı işlem davaları ayni bir hakka değil, taraflar arasındaki inanç sözleşmesinden doğan şahsi bir geri devir (ifa) borcuna dayandığından zamanaşımına tabidir. Kanunda özel bir süre öngörülmediği için 6098 sayılı TBK m. 146 uyarınca 10 yıllık genel zamanaşımı süresi uygulanır.
Uygulamada en önemli hukuki incelik, bu 10 yıllık zamanaşımının ne zaman işlemeye başlayacağıdır. Yargıtay içtihatlarına göre 10 yıllık zamanaşımı süresi, tapunun devredildiği tarihten değil; inanç sözleşmesine göre iade borcunun muaccel olduğu (örneğin kredi borcunun bittiği veya borcun ödendiği) ya da inananın taşınmazın iadesini talep edip inanılan tarafından açıkça reddedildiği tarihten itibaren işlemeye başlar. Zira inanılan borcunu inkar etmedikçe veya iade şartı gerçekleşmedikçe inananın dava açma gereği ve muaccel alacağı henüz doğmamıştır.
Taşınmazın Üçüncü Kişiye Devredilmesi Halinde Sonuçlar: İnanılan, tapuda kendi adına kayıtlı görünen taşınmazı inanç sözleşmesine aykırı olarak üçüncü bir kişiye satarsa iki ihtimal ortaya çıkar:
- Üçüncü Kişinin İyiniyetli Olması (TMK m. 1023): Tapu siciline güvenerek taşınmazı bedeli karşılığında satın alan iyiniyetli üçüncü kişinin mülkiyet hakkı korunur; ona karşı tapu iptal davası açılamaz. Bu durumda davacı inanan, HMK m. 125 uyarınca davasını inanılana karşı taşınmazın dava/devir tarihindeki güncel rayiç değeri üzerinden tazminat davasına (TBK m. 112 sözleşmeye aykırılık nedeniyle olumlu zarar tazmini) dönüştürebilir veya baştan terditli dava açabilir.
- Üçüncü Kişinin Kötüniyetli / Elbirliği İçinde Olması (TMK m. 1024): Eğer yeni alıcı, inanılanın akrabası, iş ortağı veya taşınmazın aslında inanana ait olduğunu bilerek inananı zarara uğratmak kastıyla devri almışsa (iyiniyetli değilse), inanan üçüncü kişiye karşı da tapu iptal ve tescil davasını yöneltebilir.
IX. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, 7. Hukuk Dairesi ve Mülga 14. Hukuk Dairesi Yerleşik İçtihat İlkeleri
İnançlı işlem ve inanç sözleşmesine dayalı tapu iptal ve tescil davalarını temyizen inceleyen Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, 7. Hukuk Dairesi ve mülga 14. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihat ilkeleri şu esaslar etrafında birleşmektedir:
Yargıtay 1. ve 7. Hukuk Daireleri, Yerleşik İçtihat İlkesi (05.02.1947 tarihli 20/6 sayılı İBK Uygulaması): "İnanç sözleşmesi, inananla inanılan arasında yapılan ve onların hak ve borçlarını belirleyen, inançlı muamelenin sona erme sebeplerini ve devredilen hakkın inanılan tarafından inanana geri verme şartlarını içeren borçlandırıcı bir muameledir. Bu sözleşme resmi şekle tabi olmamakla birlikte 05.02.1947 tarihli ve 20/6 sayılı İBK uyarınca yalnızca yazılı delille ispat edilebilir. Yazılı delil, tarafların getirecekleri ve onların imzalarını taşıyan bir belge olmalıdır."
Yargıtay Mülga 14. ve Güncel 7. Hukuk Dairesi, Yerleşik İçtihat İlkesi (HMK m. 202 Delil Başlangıcı): "Açıklanan nitelikte yazılı bir belge bulunmasa bile, taraflar arasındaki uyuşmazlığın tümünü kanıtlamaya yeterli sayılmamakla beraber bunun vukuuna delalet edecek karşı tarafın elinden çıkmış (inanılanın el yazısı, parafı, banka dekont şerhi veya doğrulanmış elektronik mesaj ikrarı gibi) yazılı delil başlangıcı niteliğinde bir belge varsa, HMK m. 202 uyarınca inanç sözleşmesinin tanık dahil her türlü delille ispatı mümkündür."
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve İlgili Daireler, Yerleşik İçtihat İlkesi (HMK m. 203 Sınırı ve Zamanaşımı): "İnançlı işleme dayalı iddialarda taraflar yakın akraba (eş, kardeş, altsoy-üstsoy) olsalar dahi, yazılı delil veya yazılı delil başlangıcı bulunmaksızın sadece HMK m. 203 uyarınca tanık dinlenemez. Öte yandan bu davalar TBK m. 146 gereğince 10 yıllık zamanaşımına tabi olup, süre inançlı işlem ilişkisinin ihlal edildiği veya iade borcunun muaccel hale geldiği tarihten itibaren işler."
X. Pratik Uygulama: İnançlı İşlem Nedeniyle Tapu İptal ve Tescil Dava Dilekçesi Örneği
Kredi çekme veya teminat amacıyla taşınmazını güvendiği bir kişiye devrettikten sonra yazılı delil veya WhatsApp/banka yazışması gibi yazılı delil başlangıcına dayanarak taşınmazının iadesini isteyen inananın Asliye Hukuk Mahkemesinde açacağı (terditli tazminat ve ihtiyati tedbir talepli) dava dilekçesi taslağı aşağıda sunulmuştur:
DAVA DİLEKÇESİ TASLAĞI — BİLGİLENDİRME VE İNCELEME AMAÇLIDIR
NÖBETÇİ ASLİYE HUKUK MAHKEMESİ'NE
(HMK m. 389 Uyarınca Taşınmaz Kaydına İhtiyati Tedbir Şerhi Taleplidir)
| DAVACI (İNANAN) | : [Adı Soyadı, TCKN, Adresi] |
| VEKİLİ | : Av. [Adı Soyadı, Baro Sicil No, Adresi] |
| DAVALI (İNANILAN) | : [Adı Soyadı, TCKN, Adresi] |
| DAVA DEĞERİ | : [HMK m. 107 / Keşifte Belirlenecek Harca Esas Değer] TL |
| DAVA KONUSU | : 05.02.1947 tarihli 20/6 sayılı Yargıtay İBK uyarınca inançlı işlem (inanç sözleşmesi) nedeniyle [İl, İlçe, Ada, Parsel] numaralı taşınmazın davalı adına olan tapu kaydının iptali ile davacı adına tesciline; bunun mümkün olmaması halinde terditli olarak taşınmazın güncel rayiç bedelinin faiziyle tahsiline ve yargılama süresince üçüncü kişilere devrin önlenmesi için ihtiyati tedbir konulmasına karar verilmesi talebidir. |
AÇIKLAMALAR :
1. Davacı müvekkil, maliki bulunduğu [İl, İlçe, Ada, Parsel, Bağımsız Bölüm] numaralı taşınmazı, ticari işletmesi için kullanılacak banka kredisine erişim sağlanması (veya alınan ödünç paranın teminatını oluşturması) amacıyla ../../2023 tarihinde tapuda satış göstermek suretiyle güvendiği davalı [Adı Soyadı] adına devretmiştir (Ek-1: Tapu Kaydı ve Resmi Senet).
2. Taraflar arasındaki gerçek irade satış olmayıp, taşınmazın kredi/teminat borcu kapatıldığında davacıya iade edilmesini öngören bir inançlı işlem ilişkisidir. Nitekim kredi taksitlerinin tamamı ../../2023 tarihinden itibaren bizzat davacı müvekkil tarafından bankaya ödenmiş (Ek-2: Banka Ödeme Dekontları) ve davalı tarafından müvekkile gönderilen ../../2025 tarihli e-posta ve WhatsApp mesajlarında "kredinin son iki taksiti bitince tapunu hemen üstüne devredeceğim" şeklinde açık yazılı ikrarda bulunulmuştur (Ek-3: Noter Tespitli Mesaj Kayıtları).
3. Davalı adına çekilen kredi ve teminat borcu ../../2026 tarihinde tamamen kapatılmış olmasına rağmen davalı tapuyu geri devretmekten kaçınmış, [Noterliği]'nin ../../2026 tarihli ihtarnamesine rağmen taşınmazı başkasına satma girişiminde bulunmuştur (Ek-4: İhtarname). Sunulan adi yazılı belge ve HMK m. 202 kapsamında davalının elinden çıkmış elektronik ikrar kayıtları karşısında, 05.02.1947 tarihli 20/6 sayılı İBK gereğince iddiamızın tanık ve bilirkişi incelemesiyle de desteklenerek ispatı mümkündür.
4. Taşınmazın yargılama sırasında iyiniyetli üçüncü kişilere (TMK m. 1023) devredilerek telafisi imkansız zarar doğmasının engellenmesi için öncelikle tapu kaydına devir ve temliki önleyici İHTİYATİ TEDBİR konulması zorunludur.
SONUÇ VE İSTEM :
Yukarıda arz ve izah edilen nedenlerle; öncelikle dava konusu taşınmazın tapu kaydına üçüncü kişilere devrinin önlenmesi amacıyla İHTİYATİ TEDBİR konulmasına; yargılama sonucunda davamızın KABULÜ ile davalı adına kayıtlı taşınmazın tapu kaydının iptali ile davacı adına TESCİLİNE, taşınmazın üçüncü kişiye devri veya hukuki imkansızlık halinde terditli olarak taşınmazın dava tarihindeki güncel rayiç bedelinin dava tarihinden işleyecek yasal faiziyle davalıdan tahsiline, yargılama giderleri ve vekalet ücretinin davalı üzerinde bırakılmasına karar verilmesi vekaleten arz ve talep olunur.
Davacı Vekili
Av. [Adı Soyadı]
İmza
XI. Taşınmazını İnançlı Devredenler İçin Delil Toplama ve Dava Kontrol Listesi
İnançlı işlem nedeniyle tapu iptal ve tescil davası açılmadan önce usul ve ispat yönünden eksiklik yaşanmaması adına kontrol edilmesi gereken adımlar şunlardır:
- Yazılı Belge ve Delil Başlangıcı Taraması: İnanılanın imzasını taşıyan her türlü protokol, taahhütname, mektup, paraf, WhatsApp mesajı, SMS veya e-posta ikrarı silinmeden noter veya e-tespit yoluyla kayıt altına alınmalıdır.
- İhtiyati Tedbir ve Tasarruf Yetkisi Kısıtlaması: İnanılanın taşınmazı iyiniyetli üçüncü kişiye satması halinde tapu iptali hakkı tazminata dönüşeceğinden, dava dilekçesinde mutlaka HMK m. 389 kapsamında tapu kaydına devir önleyici ihtiyati tedbir talep edilmelidir.
- Varsa Borç/Kredi Bedelinin Ödendiğinin Belgelenmesi: İnançlı devir bir borç teminatı veya kredi çekme amacıyla yapılmışsa, ödenen taksitlerin dekontları dosyaya sunulmalı; bakiye borç kalmışsa birlikte ifa (TBK m. 97) kuralı gereğince mahkeme veznesine depo etmeye hazır olunduğu beyan edilmelidir.
- Dava Dilekçesinde Yemin Delilinin Mutlaka Yazılması: Mahkemece sunulan belgenin HMK m. 202 kapsamında delil başlangıcı sayılmaması ihtimaline karşı, dava dilekçesinin deliller bölümünde açıkça "yemin" deliline de yer verilmelidir.
- Terditli Tazminat Talebinin Eklenmesi: Taşınmaz üzerinde yüksek tutarlı banka ipoteği bulunması veya yargılama sırasında üçüncü kişiye satılma ihtimaline karşı, tapu iptali yanında terditli olarak güncel rayiç bedel tazminatı istenmelidir.
- Görevli ve Yetkili Mahkemenin Doğru Seçilmesi: Taşınmazın aynına ilişkin bu davalarda HMK m. 12 kesin yetki kuralı uyarınca taşınmazın bulunduğu yer Asliye Hukuk Mahkemesi yetkilidir ve ticari uyuşmazlık değilse arabuluculuk zorunlu değildir (ancak ticari şirketler arası ticari davaysa TTK m. 5/A değerlendirilmelidir).
XII. Sonuç
Gayrimenkulde inançlı işlem (inanç sözleşmesi) nedeniyle açılan tapu iptal ve tescil davaları, güven ilişkisi ile tapu sicili istikrarı arasındaki hassas dengeyi gözeten, ispat hukuku bakımından son derece teknik davalardır. Çalışmada ortaya konulan temel hukuki ilkeler şunlardır:
- Yazılı Delil Esastır (05.02.1947 tarihli 20/6 sayılı İBK): Tapulu taşınmazlarda inançlı işlem iddiası ancak adi yazılı bir inanç sözleşmesiyle ispatlanabilir; bu sözleşmenin devirden önce, devir anında veya sonradan düzenlenmiş olması geçerliliğini etkilemez.
- Yazılı Delil Başlangıcı Tanık Yolunu Açar (HMK m. 202): Karşı tarafın (inanılanın) elinden çıkmış WhatsApp/e-posta ikrarları, el yazılı notlar, paraflı belgeler veya kabul şerhli dekontlar varsa HMK m. 202 uyarınca tanık dinletilebilir.
- Yakın Akrabalar İçin HMK m. 203 Doğrudan Uygulanmaz: Kardeşler, eşler veya anne-baba arasındaki işlemlerde dahi elinde hiçbir yazılı belge veya yazılı delil başlangıcı bulunmayan taraf sadece tanık dinleterek inançlı işlemi kanıtlayamaz.
- 10 Yıllık Zamanaşımı İade Talebinin Doğumuyla Başlar (TBK m. 146): Zamanaşımı devir tarihinden değil iade şartının gerçekleştiği veya inanılanın iadeden kaçındığı tarihten itibaren 10 yıl olarak hesaplanır.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki danışmanlık niteliğinde değildir. Somut hukuki sorunlarda uzman bir avukata danışılması tavsiye edilir. Makalede yer alan bilgiler, yayın tarihi itibarıyla yürürlükteki mevzuata dayanmakta olup, mevzuat değişiklikleri nedeniyle güncelliğini yitirebilir.
Kaynaklar ve Referanslar
- 05.02.1947 tarihli ve 1945/20 E., 1947/6 K. sayılı Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararı (İBK)
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK m. 12, 199, 200, 202, 203, 225, 389)
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK m. 705, 706, 1020, 1023, 1024, 1025)
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK m. 19, 97, 112, 146, 237)
- Yargıtay Emsal Karar Arama Sistemi (1. HD, 7. HD ve Mülga 14. HD İçtihatları)
Bu makale 2026-11-13 tarihinde güncellenmiştir. İçerik bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.
İlgili Makaleler
-
Kamulaştırma ve Bedel Artırım Davası
2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu kapsamında kamulaştırma işleminin hukuki niteliği, kamu yararı kararı, satın alma... -
Kira Sözleşmesi Nasıl Hazırlanır: 2026 Rehberi
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu kapsamında kira sözleşmesi örneği nasıl hazırlanır sorusuna yanıt veren, tarafların... -
Kat Karşılığı İnşaat Sözleşmesi Rehberi
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu kapsamında kat karşılığı inşaat sözleşmesi haklar riskler, şekil şartları, müteahhidin... -
Kira Tespit Davası: Şartları ve Hesaplama
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.344 ve m.345 kapsamında kira tespit davası süreci, şartları ve hesaplama yöntemleri.... -
Arsa Payı Karşılığı İnşaat Sözleşmesi
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 470 ve devamında düzenlenen arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesinin hukuki...
Uygulamada Kritik Sorular ve Yanıtları
Evet, alınabilir; ancak yazılı delil şarttır. 05.02.1947 tarihli ve 20/6 sayılı Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararı uyarınca inanç sözleşmeleri TMK m. 706'daki resmi şekle tabi olmayıp, taraflar arasında imzalanmış adi yazılı bir belgeyle dahi ispatlanabilir. Üstelik bu adi yazılı belgenin tapu devrinden önce, devir sırasında veya devirden yıllar sonra düzenlenmiş olması geçerliliğini etkilemez.
Evet, güçlü bir ispat imkanı sağlar. 6100 sayılı HMK m. 202 uyarınca davalının (inanılanın) elinden çıkmış, onun tarafından gönderildiği teknik olarak doğrulanabilen ve taşınmazın emanet veya teminat amacıyla devredildiğini muhtemel gösteren WhatsApp mesajları, SMS veya e-posta ikrarları "yazılı delil başlangıcı" kabul edilir. Yazılı delil başlangıcı sunulduğunda mahkeme tanık dahil her türlü delili inceleyerek tapu iptal ve tescil kararı verebilir.
Hayır, tek başına tanık yeterli değildir. Normal alacak davalarında HMK m. 203/1-a yakın akrabalar arasında tanık dinlenmesine izin verse de, Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarına göre 05.02.1947 tarihli 20/6 sayılı İBK özel bir ispat kuralı koyduğundan inançlı işlem davalarında yakın akrabalar arasında dahi doğrudan tanık dinlenemez. Kardeşler veya eşler arasındaki uyuşmazlıkta da mutlaka adi yazılı belge ya da en azından HMK m. 202 anlamında yazılı delil başlangıcı bulunması zorunludur.
HMK m. 202 gereğince yazılı delil başlangıcı sayılacak belgenin kendisine karşı ileri sürülen davalıdan (inanılandan) sadır olması, yani onun elinden çıkmış olması şarttır. Sadece davacının kendi yatırdığı ödeme dekontları tek taraflı işlem niteliğinde olduğundan tek başına yeterli görülmeyebilir; ancak dekontlarda davalının onayı, taşınmazın iadesine ilişkin yazılı açıklaması veya inanılanın borç kabulleri yer alıyorsa bu belgeler tanık dinletme kapısını açar.
İnançlı işlem davaları sözleşmeden doğan şahsi iade hakkına dayandığından 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 146 uyarınca 10 yıllık genel zamanaşımı süresine tabidir. Yargıtay içtihatlarına göre bu 10 yıllık süre tapu devri tarihinde değil, inanç sözleşmesi gereği geri devir koşulunun gerçekleştiği (örneğin borcun/kredinin tamamen kapandığı) veya inanılanın iade talebini reddederek sözleşmeyi ihlal ettiği tarihte işlemeye başlar.
Hayır, dava hakkı ortadan kalkmaz; ancak talebin niteliği değişebilir. Yeni alıcı tapu siciline güvenerek taşınmazı bedeli karşılığında almış iyiniyetli bir üçüncü kişi ise TMK m. 1023 uyarınca onun tapusu iptal edilemez; fakat inanan kişi HMK m. 125 kapsamında davasını inanılana karşı güncel rayiç bedel üzerinden tazminat davasına dönüştürebilir. Eğer üçüncü kişi durumu bilerek ve elbirliğiyle hareket ederek kötüniyetle devralmışsa (TMK m. 1024), ona karşı da tapu iptali istenebilir.
Evet. İnançlı işlem bir ödünç para veya ticari borcun teminatı olarak yapılmışsa, TBK m. 97'deki birlikte ifa kuralı uyarınca inanan kişinin tapu iptal ve tescil talebinin kabul edilebilmesi için teminat altına alınan borcu (ve kararlaştırılmışsa fer'ilerini) ödemiş olması veya mahkeme veznesine depo etmeye hazır olması gerekir. Borç ödenmeksizin taşınmazın karşılıksız geri alınması mümkün değildir.
Taşınmazın mülkiyetine ilişkin bu davalarda 6100 sayılı HMK m. 12 kesin yetki kuralı gereğince görevli ve yetkili mahkeme taşınmazın bulunduğu yer Asliye Hukuk Mahkemesidir. Yargılama sırasında davalının taşınmazı üçüncü bir kişiye satarak tapu iptal hakkını etkisiz bırakmasını önlemek amacıyla, HMK m. 389 uyarınca teminat karşılığında tapu kaydına devir ve temliki önleyici ihtiyati tedbir şerhi konulması talep edilebilir.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her somut olay kendine özgü koşullar içerdiğinden, bireysel hukuki değerlendirme için mutlaka bir avukata başvurulması tavsiye edilir.







