Özet
2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu Geçici m. 6 ve Ek m. 1 ile 3194 sayılı İmar Kanunu m. 10 çerçevesinde kamulaştırmasız fiili el atma (idarenin kamulaştırma yapmaksızın taşınmaza yol, park, altyapı tesisi veya enerji nakil hattı geçirerek fiziksel müdahalede bulunması) ve hukuki el atma (1/1000 ölçekli uygulama imar planında arsanın okul, hastane, park veya yeşil alan gibi umumi hizmete ayrılıp 5 yıllık imar programı içinde kamulaştırılmaması); Anayasa Mahkemesi'nin 30 Ocak 2026 tarihinde yürürlüğe giren E. 2024/135, K. 2025/20 sayılı iptal kararı sonrasında fiili el atmada Asliye Hukuk Mahkemesi ile hukuki el atmada İdare Mahkemesi arasındaki görev ayrımı, uzlaşma dava şartı, güncel rayiç bedel hesabı ve geriye dönük ecrimisil talepleri — kapsamlı hukuki inceleme.
Bu makale son olarak 13 Kasım 2026 tarihinde güncellenmiştir. İçerik bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş yerine geçmez.
I. Giriş — Mülkiyet Hakkının Anayasal Güvencesi ve Kamulaştırmasız El Atma Olgusu
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 35. maddesi uyarınca herkes mülkiyet ve miras haklarına sahiptir ve bu haklar ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir. Anayasa'nın 46. maddesi ise idarenin özel mülkiyetteki bir taşınmaza el koyabilmesinin tek meşru yolunu "kamulaştırma" olarak belirlemiş; kamulaştırma bedelinin gerçek karşılık üzerinden ve kural olarak nakden ve peşin ödenmesini zorunlu kılmıştır. Buna karşılık uygulamada belediyeler, karayolları idareleri, il özel idareleri, bakanlıklar ve enerji dağıtım kurumları bütçe yetersizliği nedeniyle kamulaştırma prosedürünü işletmeden özel şahıslara ait arsa ve arazilere el koymakta ya da imar planlarıyla taşınmazların kullanımını yıllarca dondurmaktadır.
Özel mülkiyetin idare tarafından bedeli ödenmeksizin fiilen işgal edilmesi veya imar planlarında kamu hizmetine ayrılarak malikin tasarruf yetkisinden tamamen yoksun bırakılması hukuk sistemimizde kamulaştırmasız el atma olarak nitelendirilmektedir. Malik, üzerinde ne inşaat ruhsatı alabildiği ne de serbest piyasa değerinden satabildiği arsası için vergisini ödemeye devam ederken, mülkiyet hakkı yalnızca kağıt üzerinde kalmaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) ve Anayasa Mahkemesi kararlarında bu durum, bireye aşırı ve orantısız bir yük yükleyen "mülkiyet hakkının özüne dokunan ölçüsüz müdahale" olarak değerlendirilmektedir. Bu konuda ayrıntılı bilgi için Kira Sözleşmesi Nasıl Hazırlanır: 2026 Rehberi başlıklı makalemizi inceleyebilirsiniz.
2026 yılı itibarıyla kamulaştırmasız el atma davaları, Gayrimenkul Hukuku ile İdare Hukuku alanlarının tam kesişim noktasında önemli bir usul dönüşümü geçirmiştir. Anayasa Mahkemesi'nin 30 Ocak 2026 tarihinde yürürlüğe giren iptal kararı sonrasında fiili el atma ile hukuki el atma arasındaki yargı yolu ayrımı yeniden kesinleşmiş; bu ayrımın bilinmemesi halinde davaların görev yönünden reddi ve ciddi zaman kaybı riski doğmuştur.
II. Fiili El Atma Kavramı: Yol, Park, Tesis ve Enerji Nakil Hattı Müdahaleleri
Fiili el atma, idarenin kamulaştırma kararı almaksızın, bedelini ödemeksizin veya kamulaştırma sürecini usulüne uygun biçimde tamamlamaksızın özel kişiye ait taşınmaza fiziksel olarak el koyması ve taşınmaz üzerinde kalıcı bir kamu hizmeti tesisi veya altyapı kurması halidir. Burada idarenin eylemi kamu gücüne dayalı hukuka uygun bir idari işlem değil, mülkiyet hakkına yönelik haksız bir müdahale (fiili yol / haksız fiil) niteliğindedir. Bu konuda ayrıntılı bilgi için Kiracı Hakları ve Ev Sahibi Yükümlülükleri: 2026 Kapsamlı Rehber başlıklı makalemizi inceleyebilirsiniz.
Uygulamada en sık karşılaşılan fiili el atma örnekleri arasında; belediyenin özel mülkiyetteki arsadan asfalt yol veya kaldırım geçirmesi, boş arsayı park, çocuk oyun alanı ya da açık otoparka dönüştürmesi, su/kanalizasyon şebekesi veya doğalgaz boru hattı döşemesi, taşınmaz içine okul, trafo ya da sağlık ocağı inşa etmesi yer almaktadır. Bunun yanında Türkiye Elektrik İletim A.Ş. (TEİAŞ) veya elektrik dağıtım şirketlerince irtifak hakkı kamulaştırması yapılmadan arsa üzerine direk dikilmesi yahut arsa üzerinden yüksek gerilim enerji nakil hattı (ENH) geçirilmesi de klasik fiili el atma türüdür.
Fiili el atma sadece taşınmazın tamamına el konulmasıyla sınırlı değildir. Bazen yol genişletmesi sırasında arsanın yalnızca 150 metrekarelik ön cephe şeridine asfalt dökülmüş olabilir; bu halde el atılan kısım için bedel, kalan kısım ise imar durumuna göre değer kaybına uğramışsa artık kısım için değer azalışı (veya kalan kısım işe yaramaz hale gelmişse tamamının bedeli) istenebilir. Enerji nakil hatlarında ise direklerin oturduğu taban alanının mülkiyet bedeli ile tellerin geçtiği pilon/güvenlik şeridi altında kalan kısmın irtifak hakkı değer kaybı (irtifak bedeli) hesaplanarak malike ödenir.
Tarihi açıdan 16.05.1956 tarihli ve 1/6 sayılı Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararı'ndan bu yana, idarenin fiilen el attığı taşınmazın maliki dilerse mülkiyet hakkına dayanarak el atmanın önlenmesini (müdahalenin men'i ve kal'ini), dilerse taşınmazın mülkiyetini idareye devretmeye razı olarak güncel rayiç bedelinin tahsilini talep etme seçimlik hakkına sahiptir.
III. Hukuki El Atma Kavramı: 1/1000 Uygulama İmar Planında 5 Yıllık Kısıtlılık Süresi
Hukuki el atma halinde idare taşınmaza dozerle veya asfalt dökerek fiziksel olarak girmemiştir; arsa fiilen boş durmaktadır. Ancak belediye meclisi veya yetkili idare tarafından onaylanan 1/1000 ölçekli uygulama imar planında taşınmaz; "park, yeşil alan, çocuk bahçesi, ilköğretim/lise alanı, sağlık tesisi, resmi kurum alanı, belediye hizmet alanı veya imar yolu" gibi umumi bir hizmete tahsis edilmiştir. Bu plan kararının sonucu olarak malike inşaat ruhsatı verilmemekte, taşınmaz üzerinde yapılaşma yasaklanmakta ve özel hukuk kişileri bakımından taşınmazın ekonomik değeri fiilen sıfırlanmaktadır.
3194 sayılı İmar Kanunu m. 10 hükmü, belediyelere imar planlarının yürürlüğe girmesinden itibaren en geç üç ay içinde bu planları uygulamak üzere 5 yıllık imar programları hazırlama ve bu beş yıllık süre içinde kamusal hizmet alanlarına ayrılan özel mülkiyetleri kamulaştırma ödevi yüklemiştir. Aynı şekilde 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu Ek Madde 1 de uygulama imar planlarında umumi hizmetlere veya resmi kurumlara ayrılan taşınmazların planın yürürlüğe girdiği tarihten itibaren 5 yıl içinde kamulaştırılmasını ya da plan değişikliğiyle kısıtlılığın kaldırılmasını öngörmektedir.
3194 sayılı İmar Kanunu m. 10: Belediyeler; imar planlarının yürürlüğe girmesinden en geç 3 ay içinde, bu planı tatbik etmek üzere 5 yıllık imar programlarını hazırlarlar. Beş yıllık imar programları sınırları içinde kalan alanlardaki kamu hizmet tesislerine tahsis edilmiş olan yerleri ilgili kamu kuruluşları, bu program süresi içinde kamulaştırırlar.
Burada dikkat edilmesi gereken iki kritik hukuki ayrım vardır. Birincisi, taşınmazın sadece 1/5000 ölçekli nazım imar planında yeşil alan veya okul olarak görünmesi hukuki el atma için yeterli değildir; çünkü yapılaşma yasağı ve parsel bazında kesin kısıtlılık 1/1000 ölçekli uygulama imar planıyla doğmaktadır. İkincisi, 5 yıllık süre dolmadan önce kural olarak hukuki el atmaya dayalı bedel davası açılamaz; ancak taşınmazın 5 yıldan çok daha uzun süre (örneğin 10, 15 veya 30 yıl boyunca) imar programına dahi alınmaksızın belirsiz biçimde kısıtlı tutulması halinde Yargıtay ve Danıştay mülkiyet hakkının ihlal edildiğini kesin olarak kabul etmektedir.
Ayrıca parsel üzerinde 3194 sayılı İmar Kanunu m. 18 uyarınca Düzenleme Ortaklık Payı (DOP) kesintisi yapılıp yapılamayacağı hususu da incelenmelidir. Yasal DOP oranını (yüzde 45) aşmayan düzenlemeler ile taşınmazın bütününün okul/park gibi kamu tesisi alanında kalması halleri bedel hesabı açısından birbirinden ayrılmaktadır.
IV. 2942 Sayılı Kanun Geçici m. 6, Ek m. 1 ve Anayasa Mahkemesi İptal Kararları (2025–2026)
Kamulaştırmasız el atma mevzuatı, özellikle 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun Geçici 6. maddesi ve Ek 1. maddesi üzerinden defalarca Anayasa Mahkemesi'nin (AYM) norm denetimine konu olmuş ve 2024–2026 döneminde köklü anayasal kararlarla yeniden şekillenmiştir. Kanun koyucu geçmişte hem idare bütçesini korumak hem de görevli yargı kolunu belirlemek amacıyla çeşitli kısıtlamalar getirmiş, ancak AYM mülkiyet hakkını ve hak arama özgürlüğünü zedeleyen hükümleri iptal etmiştir.
2942 sayılı Kanun'un Geçici 6. maddesi, özellikle 09.10.1956 ila 04.11.1983 tarihleri arasındaki kamulaştırmasız el atmalar başta olmak üzere el atma uyuşmazlıklarında uzlaşma prosedürünü ve bedel ödeme usullerini düzenlemiştir. Öte yandan hukuki el atmaları düzenleyen Ek Madde 1'e 2022 yılında (7421 sayılı Kanun ile) eklenen cümleyle, 5 yıl içinde kamulaştırılmayan imar kısıtlamalı taşınmazlar için açılacak bedel davalarının adli yargıda (Asliye Hukuk Mahkemesinde) görüleceği hükme bağlanmıştı.
Ancak Anayasa Mahkemesi, somut norm denetimi yoluyla önüne gelen başvuruda verdiği 16.01.2025 tarihli ve E. 2024/135, K. 2025/20 sayılı kararıyla (30.04.2025 tarihli ve 32886 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır), Ek Madde 1'in birinci fıkrasındaki "açılacak davalar, adli yargıda görülür" kuralını Anayasa'ya aykırı bularak iptal etmiştir. Yüksek Mahkeme, imar planı yapılmasının idari bir işlem olduğunu, idarenin 5 yıl boyunca kamulaştırma yapmaması veya planı değiştirmemesinin idari eylem/işlemsizlik niteliği taşıdığını ve kamulaştırma yapılmaksızın mülkiyetin adli yargı yoluyla idareye devrine zorlanmasının Anayasa m. 46 ile bağdaşmadığını vurgulamıştır. İptal kararının Resmî Gazete'de yayımından 9 ay sonra yürürlüğe girmesine hükmedildiğinden, bu iptal 30 Ocak 2026 tarihi itibarıyla yürürlüğe girmiştir.
Buna ek olarak Anayasa Mahkemesi; Aralık 2024 tarihli kararıyla (E. 2024/101, K. 2024/232) idare mahkemesinde imar planına karşı yürütmenin durdurulması verilmeden açılan iptal davasının adli yargıdaki bedel tespit davasında zorunlu bekletici mesele yapılmasını iptal etmiş; ayrıca Mayıs 2026 tarihli kararıyla da (E. 2026/24, K. 2026/106) kamulaştırmasız el atma tazminatlarında idarenin icranın geri bırakılması taleplerinde teminattan muaf tutulmasına dair Ek Madde 4/2 hükmünü iptal etmiştir. Böylece 2026 yılı itibarıyla idare, istinaf ve temyiz aşamasında icrayı durdurmak istiyorsa özel kişiler gibi icra veznesine nakdi teminat veya banka teminat mektubu yatırmak zorundadır.
V. Fiili ve Hukuki El Atmada Görevli Mahkeme Ayrımı (Asliye Hukuk vs. İdare Mahkemesi)
Yargı kolunun (adli yargı mı yoksa idari yargı mı olduğunun) doğru belirlenmesi, kamulaştırmasız el atma davalarının en kritik usul basamağıdır. Uyuşmazlık Mahkemesi'nin kökleşmiş içtihatları ile AYM'nin 30 Ocak 2026 tarihinde yürürlüğe giren E. 2024/135, K. 2025/20 sayılı kararı ışığında güncel görev dağılımı şu şekilde netleşmiştir:
- Fiili El Atma Halinde Görevli Mahkeme — Asliye Hukuk Mahkemesi (Adli Yargı): İdare tarafından taşınmaza fiziksel olarak el konulmuşsa (üzerine asfalt yol dökülmüş, bina/park/trafo inşa edilmiş, direk dikilmiş veya boru hattı geçirilmişse), eylem haksız fiil niteliğindedir. Bu davalarda görevli mahkeme taşınmazın bulunduğu yer Asliye Hukuk Mahkemesidir. Taşınmazın bir kısmına fiilen el atılmış, kalan kısmı da imar kısıtlaması altında kalmışsa, fiili el atmanın sirayet ettiği bütünlük kapsamında adli yargının görevi devam etmektedir.
- Hukuki El Atma Halinde Görevli Mahkeme — İdare Mahkemesi (İdari Yargı): Taşınmaza hiçbir fiziksel müdahale bulunmamakla birlikte, 1/1000 ölçekli uygulama imar planında yeşil alan, park, okul, hastane veya yol olarak ayrılıp 5 yıl geçmesine rağmen kamulaştırılmamışsa ortada hukuki el atma vardır. AYM iptal kararının 30 Ocak 2026'da yürürlüğe girmesiyle birlikte, Ek Madde 1 kapsamındaki adli yargı kuralı ortadan kalkmış; imar kısıtlamasından doğan tam yargı (bedel/tazminat) ve imar planı iptal davalarında İdare Mahkemesi görevli yargı yeri haline gelmiştir.
| Karşılaştırma Kriteri | Fiili El Atma (Fiziksel Müdahale) | Hukuki El Atma (İmar Planı Kısıtlaması) |
|---|---|---|
| Müdahale Biçimi | Arsaya fiilen yol, park, okul, boru veya enerji hattı yapılması | Fiziksel müdahale yok; 1/1000 imar planında kamu alanına ayrılma |
| Bekleme Süresi | Süre beklenmez; fiili el atma gerçekleştiği anda dava açılabilir | 1/1000 uygulama imar planının kesinleşmesinden itibaren 5 yıl dolmalıdır |
| Görevli Mahkeme (2026) | Taşınmazın bulunduğu yer Asliye Hukuk Mahkemesi | AYM E. 2024/135 K. 2025/20 sonrası İdare Mahkemesi (İdari Yargı) |
| Zorunlu Ön Başvuru | Geçici m. 6 kapsamına giren dönemlerde idareye uzlaşma başvurusu | 2577 sayılı İYUK m. 13 / Ek m. 1 uyarınca idareye yazılı başvuru ve uzlaşma |
| Dava Konusu Talepler | El atılan alanın rayiç bedeli + irtifak/değer kaybı + 5 yıllık ecrimisil | Tazminat/bedel tahsili (tam yargı) veya imar kısıtlılığının iptali |
| Zamanaşımı | Mülkiyet hakkına dayandığından bedel davasında zamanaşımı yoktur | Kısıtlılık sürdükçe idareye başvuru üzerine 60 günlük İYUK süreleri işler |
Görevli yargı kolunun yanlış seçilmesi halinde mahkemece davanın görev yönünden usulden reddine karar verilmekte olup, bu durum malik açısından aylarca süren zaman kaybına ve hak düşürücü sürelerin kaçırılması riskine yol açabilmektedir. Özellikle kısmi fiili el atma ile imar planı kısıtlılığının aynı parselde birleştiği karma dosyalarda, adli ve idari yargı sınırının Uyuşmazlık Mahkemesi kriterlerine göre baştan doğru analiz edilmesi gerekir.
VI. Dava Şartı Olarak İdareye Başvuru ve Zorunlu Uzlaşma Prosedürü
Kamulaştırmasız el atma uyuşmazlıklarında doğrudan mahkemeye dava dilekçesi verilmesi çoğu halde dava şartı yokluğundan davanın usulden reddine sebep olmaktadır. Gerek 2942 sayılı Kanun Geçici Madde 6 gerekse Ek Madde 1 ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) m. 13 hükümleri, yargılama öncesinde idareye başvurulmasını zorunlu ön aşama olarak düzenlemiştir.
Uzlaşma Sürecinin İşleyişi: Taşınmaz maliki, ilgili belediye başkanlığına, valiliğe, bakanlığa veya el atan kamu kurumuna (örneğin Karayolları Genel Müdürlüğü veya TEİAŞ) yazılı bir dilekçeyle başvurarak taşınmazın bedelinin ödenmesi veya takas/trampa ya da imar planı değişikliği yapılması amacıyla uzlaşma görüşmesine davet eder. Geçici m. 6 uyarınca idare bu başvuru üzerine kıymet takdir komisyonu ve uzlaşma komisyonu aracılığıyla bir değer belirler ve maliki uzlaşmaya çağırır; uzlaşma görüşmelerinde nakdi ödeme, başka bir kamu taşınmazıyla trampa veya sınırlı ayni hak tesisi teklif edilebilir.
İdarenin malikin başvurusuna altı ay içinde uzlaşma davetinde bulunmaması veya kurulan uzlaşma komisyonunda teklif edilen bedel üzerinde anlaşma sağlanamaması halinde "uzlaşmazlık tutanağı" düzenlenir ve bu tutanağın tarihinden itibaren dava açma hakkı doğar. Hukuki el atma bakımından idari yargıda açılacak davalarda 2577 sayılı İYUK m. 13 ve m. 10 sürelerine azami dikkat edilmelidir: İdareye başvuru yapıldıktan sonra idare 30 gün içinde (İYUK m. 10/11/13 güncel süreleri çerçevesinde, 7331 sayılı Kanunla zımni ret süresi 60 günden 30 güne indirilmiştir) cevap vermezse zımni ret oluşur veya açık ret cevabının tebliğinden itibaren 60 gün içinde İdare Mahkemesinde iptal ya da tam yargı davası açılması gerekir.
VII. Güncel Rayiç Bedel Tespiti, Mülkiyet Devri ve İcranın Geri Bırakılmasında Teminat Kuralı
Kamulaştırmasız el atma davalarının temel amacı, taşınmaz malikinin mülkünün gerçek ve güncel piyasa karşılığına kavuşmasıdır. Bedel tespiti, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 11. maddesinde sayılan objektif kıymet takdir ilkeleri doğrultusunda mahkemece atanan uzman bilirkişi kurulu (harita mühendisi, inşaat mühendisi ve gayrimenkul değerleme uzmanı) tarafından mahallinde yapılan keşifle belirlenir.
Değerlemede dikkate alınan başlıca ölçütler şunlardır:
- Taşınmazın Arsa veya Arazi Niteliği: Belediye mücavir alanı içinde bulunan, imar planı kapsamında yer alan veya etrafı meskun (yapılaşmış) olup belediye altyapı hizmetlerinden yararlanan taşınmazlar "arsa" vasfında kabul edilir ve emsal satış karşılaştırma yöntemiyle değerlenir. Tarımsal nitelikteki arazilerde ise net gelir (kapitalizasyon) yöntemi esas alınır.
- Değerleme Tarihi: Anayasa'nın 46. maddesi ve Yargıtay 5. Hukuk Dairesi'nin yerleşik uygulaması uyarınca taşınmazın el atıldığı eski yılın değeri değil, davanın açıldığı tarihteki güncel serbest piyasa rayiç değeri esas alınır. Taşınmazın okul veya yeşil alan olarak kısıtlı olması değerini düşürmez; değerlendirme, sanki o parselde kısıtlama yokmuş gibi çevredeki komşu imar parsellerinin emsal satış fiyatları esas alınarak yapılır.
- Tapunun İdareye Devri ve Kısmi İktisap: Bedelin ödenmesine karar verildiğinde, fiili el atma davalarında bedel karşılığında taşınmazın tapusunun iptali ile idare adına tesciline veya yol/yeşil alan ise tapudan terkinine karar verilir. İdare Mahkemesi'nde görülen hukuki el atma tam yargı davalarında ise tazminat ödenmesi karşılığında mülkiyet devri veya plan değişikliği dengesi Danıştay içtihatlarıyla gözetilmektedir.
Yargılama sonucunda verilen bedel hükmünün tahsil aşaması da Anayasa Mahkemesi'nin Mayıs 2026 tarihli kararıyla önemli ölçüde güçlenmiştir. İdareler artık istinaf veya temyiz kanun yoluna başvururken icrayı durdurmak için teminat göstermekten muaf değildir; dolayısıyla malik lehine hükmedilen tazminatın icra takibine konulması ve tahsili hızlanmıştır.
VIII. Kamulaştırmasız El Atma Nedeniyle Ecrimisil (Haksız İşgal Tazminatı) ve Faiz Talepleri
Taşınmazına bedeli ödenmeden idarece fiilen el konulmuş olan malik, sadece taşınmazın satış değerini değil, idarenin taşınmazı yıllardır bedelsiz kullanması nedeniyle mahrum kaldığı kira gelirini de talep etme hakkına sahiptir. Hukuk sistemimizde bu talep ecrimisil (haksız işgal tazminatı) olarak adlandırılır.
Ecrimisil, yalnızca fiili el atma hallerinde ve dava tarihinden geriye dönük en fazla 5 yıllık dönem için istenebilir (TBK m. 147 ve Yargıtay İBK uyarınca ecrimisil 5 yıllık zamanaşımına tabidir). Örneğin belediyenin 2014 yılında arsadan yol geçirdiği veya otopark yaptığı bir durumda malik 2026 yılında dava açarsa, taşınmazın 2026 yılı güncel bedelinin yanında 2021–2026 yılları arasındaki 5 yıllık dönemin kira/getiri karşılığını ecrimisil olarak talep edebilir. Buna karşılık salt imar planı kısıtlamasından ibaret hukuki el atmalarda idare taşınmazı fiilen kullanmadığından kural olarak ecrimisile hükmedilmez; ancak uzun süren kısıtlılık nedeniyle uğranılan somut zararların tazmini tam yargı davasında tartışılabilir.
Faiz Rejimi: Kamulaştırmasız el atma davalarında hükmedilen taşınmaz bedeline, kural olarak dava tarihinden kararın kesinleştiği (veya tahsil edildiği) tarihe kadar yasal faiz uygulanır. Ancak 04.11.1983 tarihinden sonra gerçekleşen el atmalarda ve Anayasa'nın 46/son maddesindeki "kamu alacakları için öngörülen en yüksek faiz" kuralının uygulanabilirliği yönünden, Yargıtay uygulamasında dava tarihinden kesinleşme tarihine kadar yasal faiz işlediği, kesinleşme sonrası ödenmeyen kamulaştırma/el atma bedelleri bakımından Anayasa m. 46/son uyarınca kamu alacaklarına uygulanan en yüksek faiz oranının (6183 sayılı Kanun m. 51 gecikme zammı oranının) talep edilip edilemeyeceği somut el atma dönemine ve Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru (enflasyonist değer kaybı) içtihatlarına göre değerlendirilmektedir.
IX. Yargıtay 5. HD, Danıştay 6. Daire ve Uyuşmazlık Mahkemesi Yerleşik İçtihat İlkeleri
Kamulaştırmasız el atma davalarında görev, bedel hesabı ve imar kısıtlılığı kriterlerini belirleyen yüksek yargı organlarının yerleşik içtihat ilkeleri aşağıda özetlenmiştir:
Yargıtay 5. Hukuk Dairesi, Yerleşik İçtihat İlkesi (Fiili El Atma ve Emsal Değerleme): "İdarenin kamulaştırma işlemi yapmaksızın özel mülkiyetteki taşınmaza yol, park veya tesis inşa etmek suretiyle fiilen el atması halinde, mülkiyet hakkına dayanan bedel davası zamanaşımına tabi değildir. Bilirkişi kurulu, el atılan taşınmazı dava tarihindeki nitelikleri itibarıyla değerlendirmeli; arsa vasfında ise kamulaştırmasız el atma olmasaydı çevredeki emsal imar parsellerine göre haiz olacağı rayiç değeri tespit etmelidir."
Danıştay 6. Dairesi ve İdari Dava Daireleri Kurulu (İDDK), Yerleşik İçtihat İlkesi (Hukuki El Atma): "1/1000 ölçekli uygulama imar planında okul, park, yeşil alan veya resmi kurum alanı olarak ayrılan taşınmazın, 3194 sayılı Kanun m. 10 gereğince 5 yıllık imar programı süresi içinde kamulaştırılmaması ya da plan değişikliği ile kısıtlılığın kaldırılmaması mülkiyet hakkının özüne dokunan belirsiz bir kısıtlılık yaratır. Bu durumda malikin idareye başvurusu üzerine kısıtlılığın kaldırılması talebinin reddi işleminin iptali veya mülkiyet hakkının kısıtlanmasından doğan zararın tam yargı davası yoluyla tazmini gerekir."
Uyuşmazlık Mahkemesi, Yerleşik Görev Ayrımı İlkesi: "Taşınmaz üzerinde idarenin herhangi bir fiziksel müdahalesi veya tesisi bulunmaksızın sadece uygulama imar planında kamu hizmetine ayrılmasından doğan hukuki el atma uyuşmazlıkları idari işlem ve eylemlerden kaynaklandığından idari yargının (İdare Mahkemesi); buna karşılık taşınmaza fiilen girilip fiziksel tesis, yol, altyapı veya enerji hattı kurulmasından kaynaklanan fiili el atma davaları adli yargının (Asliye Hukuk Mahkemesi) görev alanına girmektedir."
X. Pratik Uygulama: İdareye Uzlaşma Başvurusu ve Bedel Davası Dilekçesi Örneği
İmar planında yeşil alan veya okul olarak ayrılan ya da idarece fiilen yol/park geçirilen bir arsa için öncelikle ilgili belediye veya kuruma yapılacak zorunlu uzlaşma / idari başvuru ile takip eden dava dilekçesinin temel hukuki kurgusu aşağıda yer almaktadır:
BAŞVURU VE DAVA DİLEKÇESİ TASLAĞI — BİLGİLENDİRME AMAÇLIDIR
[İLGİLİ BELEDİYE BAŞKANLIĞI'NA / İDARE MAHKEMESİ'NE veya ASLİYE HUKUK MAHKEMESİ'NE]
(2942 SK Geçici m. 6 / Ek m. 1 ve 2577 SK m. 13 Kapsamında)
| BAŞVURAN / DAVACI | : [Taşınmaz Maliki Adı Soyadı/Unvanı, TCKN/MERSİS, Adresi] |
| VEKİLİ | : Av. [Adı Soyadı, Baro Sicil No, Adresi] |
| MUHATAP / DAVALI | : [İlgili Büyükşehir / İlçe Belediye Başkanlığı veya Kamu İdaresi] |
| KONU | : Müvekkile ait [İl, İlçe, Mahalle, Ada, Parsel] numaralı taşınmazın [1/1000 imar planında yeşil alan/okul alanı olarak 5 yılı aşkın süredir kısıtlı tutulması (hukuki el atma) / belediye tarafından kamulaştırma yapılmadan yol ve park yapılmak suretiyle fiilen işgal edilmesi (fiili el atma)] nedeniyle güncel rayiç bedelinin ödenmesi, trampa yapılması veya kısıtlılığın kaldırılması amacıyla uzlaşma daveti / bedel ve ecrimisil talebidir. |
AÇIKLAMALAR :
1. Müvekkil, [İl, İlçe, Ada, Parsel] kayıtlı [Metrekare] m² yüzölçümlü arsa vasıflı taşınmazın malikidir (Ek-1: Tapu Kaydı). Söz konusu taşınmaz ../../2016 tarihinde onaylanarak kesinleşen 1/1000 ölçekli uygulama imar planında bütünüyle "Park ve Yeşil Alan / İlköğretim Okul Alanı" olarak planlanmıştır (Ek-2: İmar Durum Belgesi).
2. 3194 sayılı İmar Kanunu m. 10 ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu Ek m. 1 uyarınca planın yürürlüğe girdiği tarihten itibaren 5 yıllık imar programı süresi dolmuş olmasına rağmen taşınmaz kamulaştırılmamış, bedeli ödenmemiş ve imar planı değişikliği ile kısıtlılık kaldırılmamıştır. (Fiili el atma halinde ek olarak: Ayrıca idarece taşınmazın [Metrekare] m²'lik bölümüne asfalt yol döşenmek ve park tesis edilmek suretiyle fiilen de el konulmuştur.)
3. Anayasa m. 35, Anayasa m. 46 ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Ek 1 No'lu Protokol m. 1 uyarınca malikin mülkiyet hakkının özüne dokunacak şekilde belirsiz süreyle tasarruftan yoksun bırakılması hukuka aykırıdır. 2942 sayılı Kanun Geçici m. 6 ve Ek m. 1 gereğince işbu başvuru ile öncelikle uzlaşma talebinde bulunulmaktadır.
SONUÇ VE İSTEM :
Yukarıda açıklanan nedenlerle; müvekkile ait taşınmaz üzerindeki kamulaştırmasız el atmanın giderilmesi amacıyla 2942 sayılı Kanun uyarınca güncel piyasa rayiç bedelinin ödenerek satın alınması veya eşdeğer imarlı bir taşınmazla trampa edilmesi yahut imar planı değişikliği ile kısıtlılığın kaldırılması hususunda uzlaşmaya davet edilmesine; yasal süre içinde uzlaşma sağlanamaması halinde fiili el atma yönünden Asliye Hukuk Mahkemesinde, hukuki el atma yönünden AYM'nin 30.01.2026'da yürürlüğe giren E. 2024/135 K. 2025/20 kararı uyarınca İdare Mahkemesinde bedel, tazminat ve (fiili el atma varsa) 5 yıllık ecrimisil davası açılacağı ihtaren ve vekaleten arz ve talep olunur.
Başvuran / Davacı Vekili
Av. [Adı Soyadı]
İmza
XI. İmar Kısıtlılığı Altındaki Taşınmaz Malikleri İçin Hak Arama Kontrol Listesi
Yeşil alan, park, okul, sağlık tesisi veya yol olarak görünen arsalar için bedel tahsili sürecine başlarken izlenmesi gereken temel inceleme adımları şunlardır:
- 1/1000 Ölçekli İmar Planı ve Kesinleşme Tarihinin Sorgulanması: Belediyeden resmi imar durum belgesi alınarak kısıtlılığın 1/1000 ölçekli uygulama imar planından doğup doğmadığı ve 5 yıllık sürenin dolup dolmadığı tespit edilmelidir.
- Fiili Müdahalenin (Yol, Direk, Tesis) Yerinde İncelenmesi: Taşınmaz üzerinde belediye, il özel idaresi, karayolları veya elektrik kurumuna ait herhangi bir fiziksel imalat (asfalt, bordür, parke taşı, enerji hattı, su borusu) olup olmadığı harita mühendisiyle krokiye bağlanmalıdır; zira en küçük fiziksel müdahale davayı Asliye Hukuk Mahkemesi görevine taşıyabilir.
- Sorumlu İdarenin Doğru Belirlenmesi: Taşınmaz ilköğretim/lise alanı ise ilçe veya büyükşehir belediyesi yerine Milli Eğitim Bakanlığı / Valilik (İl Özel İdaresi), ana arter veya büyük park alanı ise Büyükşehir Belediyesi, trafo veya yüksek gerilim hattı ise TEİAŞ/dağıtım şirketi doğru muhatap olarak saptanmalıdır.
- DOP Kesintisi Geçmişinin Araştırılması: Parselin daha önce 3194 sayılı Kanun m. 18 kapsamında şuyulandırma (imar uygulaması) görüp görmediği ve DOP kesintisi yapılıp yapılmadığı tapu kütüğünden incelenmelidir.
- Zorunlu Uzlaşma ve İdari Başvuru Dilekçesinin Tebliği: Dava açılmadan önce mutlaka noter veya resmi evrak kaydıyla ilgili idareye uzlaşma başvurusu yapılmalı ve 30 günlük zımni ret / 60 günlük dava açma takvimi kayıt altına alınmalıdır.
- Bireysel Başvuru ve Değer Kaybı Hesabı: Yargılama sırasında enflasyon nedeniyle bedelin erimesine karşı Anayasa Mahkemesi'nin mülkiyet hakkı kapsamında kabul ettiği munzam zarar ve güncel değerleme talepleri dilekçelerde saklı tutulmalıdır.
XII. Sonuç
Kamulaştırmasız fiili ve hukuki el atma davaları, idarenin kamu gücünü kullanarak özel mülkiyeti bedelsiz biçimde işgal etmesini veya süresiz imar kısıtlılığıyla kullanılamaz hale getirmesini engelleyen temel anayasal denetim araçlarıdır. 2026 yılı itibarıyla mevzuat ve yüksek yargı kararları ışığında öne çıkan kesin sonuçlar şunlardır:
- Fiili ve Hukuki El Atma Yargı Yolu Kesin Olarak Ayrılmıştır: Anayasa Mahkemesi'nin 30 Ocak 2026 tarihinde yürürlüğe giren E. 2024/135, K. 2025/20 sayılı iptal kararı sonrasında, fiziksel müdahale içermeyen imar kısıtlaması (hukuki el atma) davalarında görevli mahkeme İdare Mahkemesi; fiziksel el koyma içeren fiili el atma davalarında ise Asliye Hukuk Mahkemesidir.
- 5 Yıllık İmar Programı Süresi Ölçüttür: 1/1000 ölçekli uygulama imar planında yeşil alan, okul, park veya yol olarak ayrılan arsalar 5 yıl içinde kamulaştırılmazsa malikin tazminat veya plan değişikliği talep etme hakkı doğar.
- İdareye Uzlaşma Başvurusu Zorunludur: 2942 sayılı Kanun Geçici m. 6 ve Ek m. 1 uyarınca dava öncesinde sorumlu idareye yazılı başvuru ve uzlaşma sürecinin tüketilmesi dava şartıdır.
- İdare İcranın Geri Bırakılmasında Teminattan Muaf Değildir: AYM'nin Mayıs 2026 tarihli iptal kararıyla idarenin teminatsız icra durdurma ayrıcalığı kaldırılmış olup, maliklerin kesinleşme beklenmeden alacağını icra yoluyla güvenceye alma imkanı güçlendirilmiştir.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki danışmanlık niteliğinde değildir. Somut hukuki sorunlarda uzman bir avukata danışılması tavsiye edilir. Makalede yer alan bilgiler, yayın tarihi itibarıyla yürürlükteki mevzuata dayanmakta olup, mevzuat değişiklikleri nedeniyle güncelliğini yitirebilir.
Kaynaklar ve Referanslar
- 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu (m. 11, Geçici m. 6, Ek m. 1, Ek m. 4)
- 3194 sayılı İmar Kanunu (m. 10 Beş Yıllık İmar Programı, m. 18 DOP)
- 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu (m. 10, 13 İdari Başvuru ve Süreler)
- Anayasa Mahkemesi Kararları (E. 2024/135 K. 2025/20; E. 2024/101 K. 2024/232; E. 2026/24 K. 2026/106)
- Yargıtay (5. Hukuk Dairesi) ve Danıştay (6. Daire / İDDK) Emsal İçtihatları
Bu makale 2026-11-13 tarihinde güncellenmiştir. İçerik bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.
İlgili Makaleler
-
Kira Artış Oranı 2026 ve Kiracı Hakları
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu madde 344 kapsamında 2026 yılı kira artış oranı hesaplama usulleri, on iki aylık TÜFE... -
Tahliye Davası Dilekçesi Örneği 2026
2026 yılı güncel tahliye davası dilekçe örneği, kiracının tahliyesi nedenleri, ihtarname zorunluluğu, TBK m.347-356... -
Kira Artış Oranı 2026: Hesaplama ve Sınırlar
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.344 kapsamında kira artış oranı 2026 hesaplama yöntemi, TÜFE 12 aylık ortalama yasal... -
Turkish Citizenship by Investment: Complete 2026 Guide
This comprehensive 2026 legal guide explores Turkish citizenship by investment property, detailing the $400,000 real... -
Kira Tespit Davası Dilekçesi Örneği 2026
2026 yılı güncel kira tespit davası dilekçe örneği, kira bedelinin tespiti, TÜFE sınırı, emsal kira araştırması, TBK...
Uygulamada Kritik Sorular ve Yanıtları
Evet, açılabilir. 3194 sayılı İmar Kanunu m. 10 ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu Ek m. 1 uyarınca taşınmazın 1/1000 ölçekli uygulama imar planında yeşil alan, park, okul veya yol gibi umumi hizmete ayrıldığı tarihten itibaren 5 yıl içinde kamulaştırma yapılmaması ya da plan değişikliğiyle kısıtlılığın kaldırılmaması hukuki el atma teşkil eder. Malik bu durumda öncelikle ilgili idareye başvurup uzlaşma yolunu denedikten sonra tazminat veya planın iptali davası açabilir.
Anayasa Mahkemesi'nin 30 Ocak 2026 tarihinde yürürlüğe giren E. 2024/135, K. 2025/20 sayılı iptal kararı sonrasında, 2942 sayılı Kanun Ek m. 1'deki adli yargı kuralı ortadan kalkmıştır. Bu nedenle taşınmazda hiçbir fiziksel müdahale olmaksızın sadece imar planı kısıtlılığına dayanan hukuki el atma davalarında görevli mahkeme İdare Mahkemesi (idari yargı) haline gelmiştir. Buna karşılık arsanın üzerine fiilen asfalt yol, bina, park veya enerji hattı yapılması gibi fiziksel el koymalarda görevli mahkeme halen Asliye Hukuk Mahkemesidir.
Hayır. Gerek 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun Geçici 6. maddesi ve Ek 1. maddesi gerekse 2577 sayılı İYUK m. 13 hükmü uyarınca, dava açılmadan önce sorumlu kamu idaresine yazılı başvuru yapılarak uzlaşma sürecinin işletilmesi zorunlu dava şartıdır. İdareye başvuru yapılmaksızın veya 6 aylık uzlaşma süreci (veya idari yargıda 30 günlük zımni ret süresi) beklenmeden doğrudan açılan davalar usulden reddedilir.
Anayasa'nın 46. maddesi ve Yargıtay 5. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihadı uyarınca el atılan taşınmazın bedeli, idarenin geçmişte el koyduğu tarihteki değer üzerinden değil, davanın açıldığı tarihteki güncel serbest piyasa rayiç bedeli üzerinden hesaplanır. Bilirkişi kurulu, sanki parsel üzerinde yeşil alan veya okul kısıtlaması hiç yokmuş gibi çevredeki benzer imarlı parsellerin emsal satış fiyatlarını esas alarak değerleme yapar.
Evet, fiili el atma hallerinde istenebilir. Belediyenin veya başka bir kamu kurumunun arsayı fiilen yol, otopark, park veya tesis olarak kullanması halinde malik, taşınmazın rayiç bedelinin yanı sıra dava tarihinden geriye dönük en fazla 5 yıllık dönem için ecrimisil (haksız işgal tazminatı) talep edebilir. Fiziksel müdahalenin bulunmadığı salt imar planı kısıtlamalarında (hukuki el atma) ise taşınmaz fiilen kullanılmadığından kural olarak ecrimisile hükmedilmez.
TEİAŞ veya elektrik dağıtım şirketleri tarafından irtifak kamulaştırması yapılmaksızın arsa üzerine direk dikilmesi ve tel geçirilmesi fiili el atma sayılır ve görevli mahkeme Asliye Hukuk Mahkemesidir. Malik bu davada direk yerlerinin tam mülkiyet bedelini, tellerin altındaki güvenlik/pilon koridoru nedeniyle parselin tamamında oluşan irtifak hakkı değer düşüklüğünü (irtifak bedelini) ve varsa son 5 yıllık ecrimisili tahsil edebilir.
Mülkiyet hakkı zamanaşımına uğramadığından, fiili el atmaya dayalı bedel davalarının açılması bakımından 2942 sayılı Kanun'da öngörülen 20 yıllık hak düşürücü süre Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmiştir ve günümüzde herhangi bir zamanaşımı süresi uygulanmaz. Ancak geriye dönük ecrimisil talepleri 5 yıllık zamanaşımına tabi olup, hukuki el atmada ise idareye başvuru sonrası 2577 sayılı İYUK kapsamındaki 30 günlük zımni ret ve 60 günlük dava açma sürelerine dikkat edilmesi gerekir.
Adli yargıdaki fiili el atma bedel davalarında ilk derece mahkemesi kararı verildikten sonra ilam icraya konulabilir; ayrıca Anayasa Mahkemesi'nin Mayıs 2026 tarihli (E. 2026/24, K. 2026/106) iptal kararı sonrasında idarenin icranın geri bırakılması için teminattan muaf tutulması hükmü yürürlükten kalktığından, idare kararı istinafa taşırken icrayı durdurmak istiyorsa dosya borcu için teminat yatırmak zorundadır. İdari yargı kararları da tebliğden itibaren 30 gün içinde idare tarafından yerine getirilmek zorundadır.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her somut olay kendine özgü koşullar içerdiğinden, bireysel hukuki değerlendirme için mutlaka bir avukata başvurulması tavsiye edilir.







