Özet
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) m. 470 vd. eser ve arsa payı karşılığı inşaat sözleşmeleri ile 6502 sayılı TKHK m. 40-46 ön ödemeli konut satışlarında müteahhidin inşaatı geciktirmesi veya yarım bırakması halinde doğan hukuki haklar; aylık kira tazminatı ve TBK m. 179/2 ifaya eklenen cezai şart için çekincesiz teslim almama (ihtirazi kayıt) koşulu; TBK m. 113 nama ifa izniyle inşaatı tamamlama; Yargıtay'ın 25.01.1984 tarihli E. 1983/3, K. 1984/1 sayılı İBK ilkesi uyarınca geriye ve ileriye etkili fesih ayrımı ile üçüncü kişi alıcıların korunması — kapsamlı hukuki inceleme.
Bu makale son olarak 13 Kasım 2026 tarihinde güncellenmiştir. İçerik bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş yerine geçmez.
I. Giriş — İnşaat Projelerinde Teslim Gecikmesi, Terk ve Çok Taraflı Kriz
Gayrimenkul geliştirme ve kentsel dönüşüm projelerinde yaşanan maliyet artışları, finansman darboğazları ve yüklenici firmaların aşırı taahhüt altına girmeleri, inşaatların sözleşmede belirlenen tarihte bitirilememesi veya şantiyenin tamamen terk edilmesi sorununu son yıllarda uygulamada sıkça karşılaşılan kritik özel hukuk uyuşmazlıklarından biri haline getirmiştir. Bir inşaat projesinin durması veya yıllarca gecikmesi, yalnızca arsa sahipleri ile yüklenici (müteahhit) arasındaki sözleşmeyi etkilemekle kalmaz; aynı zamanda müteahhitten "maketten" veya "topraktan" daire satın almış onlarca üçüncü kişi alıcının barınma ve birikim hakkını doğrudan tehlikeye atar.
İnşaat hukuku uyuşmazlıklarında hak sahiplerinin önündeki en büyük tehlike, yanlış hukuki strateji seçilmesi veya teslim aşamasında yapılan basit bir usul hatasıyla birikmiş tazminat alacaklarının kaybedilmesidir. Örneğin inşaatı bitmiş ancak geç teslim edilen bir konutu teslim tutanağına herhangi bir çekince (ihtirazi kayıt) yazmadan teslim alan arsa sahibi veya alıcı, yıllar boyunca beklediği gecikme cezai şartını talep etme hakkını yitirebilmektedir. Bu konuda ayrıntılı bilgi için Kira Sözleşmesi Nasıl Hazırlanır: 2026 Rehberi başlıklı makalemizi inceleyebilirsiniz.
Konunun çok aktörlü yapısı nedeniyle Gayrimenkul Hukuku, Borçlar Hukuku ve maketten konut alan tüketiciler yönünden Tüketici Hukuku kurallarının eşzamanlı ve doğru şekilde yorumlanması zorunludur. Özellikle yüklenicinin işi yarım bırakması halinde, inşaatın mevcut fiziki tamamlanma oranına bağlı olarak sözleşmeden dönmenin (geriye etkili fesih) mi, ileriye etkili feshin mi, yoksa TBK m. 113 kapsamında nama ifa (mahkemeden izin alınarak inşaatın başkasına tamamlattırılması) yolunun mu seçileceği mali açıdan belirleyicidir.
Bu incelemede; eser ve arsa payı karşılığı inşaat sözleşmeleri ile ön ödemeli konut satışlarındaki gecikme tazminatı, cezai şart, ihtirazi kayıt, nama ifa, 1984 tarihli Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararı ışığında fesih rejimleri ve üçüncü kişi alıcıların korunması kapsamlı biçimde ele alınmaktadır. Bu konuda ayrıntılı bilgi için Kira Tespit Davası: Şartları ve Hesaplama başlıklı makalemizi inceleyebilirsiniz.
II. Arsa Payı Karşılığı İnşaat Sözleşmeleri (TBK m. 470) ile Maketten Konut Satışının (TKHK m. 40-46) Ayrımı
İnşaat uyuşmazlıklarında uygulanacak kanun hükümleri, görevli mahkeme ve şekil şartları, davacının "arsa sahibi" mi yoksa "maketten konut satın alan alıcı" mı olduğuna göre tamamen değişir. İlk grupta yer alan arsa payı karşılığı (kat karşılığı) inşaat sözleşmeleri, karma nitelikli bir sözleşme olup inşaat yapma borcu bakımından 6098 sayılı TBK m. 470 vd. eser sözleşmesi hükümlerine, arsa payı devri vaadi bakımından ise taşınmaz satış vaadi kurallarına tabidir. Bu nedenle arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesinin TMK m. 706, TBK m. 237 ve Noterlik Kanunu m. 60 gereğince mutlaka noterde düzenleme şeklinde yapılması geçerlilik şartıdır (Yargıtay, inşaat büyük oranda tamamlanmışsa şekil eksikliğini ileri sürmeyi TMK m. 2 dürüstlük kuralına aykırı görebilmektedir).
İkinci grupta ise yükleniciden veya toprak sahibinden proje aşamasında konut satın alan kişiler yer alır. Eğer alıcı konutu ticari veya mesleki olmayan amaçla (oturmak veya kişisel birikim amacıyla) satın almışsa 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun (TKHK) m. 40 ila 46 arasında düzenlenen ön ödemeli konut satış sözleşmesi hükümleri devreye girer. Bu kapsamda yapılan satışların da noterlikte düzenleme şeklinde veya tapuda kat irtifakı devri suretiyle kurulması zorunludur ve görevli mahkeme Tüketici Mahkemesidir.
6502 sayılı TKHK m. 44 ve Ön Ödemeli Konut Satışları Hakkında Yönetmelik uyarınca ön ödemeli konut satışlarında azami teslim süresi sözleşme tarihinden itibaren her halükârda 48 ayı geçemez (Ekim 2022 öncesi 36 ay olan üst sınır 48 aya çıkarılmıştır; ancak sözleşmede örneğin 24 ay gibi daha kısa bir süre kararlaştırılmışsa satıcı o kısa süreyle bağlıdır). Ayrıca 30 ve üzeri konutlu projelerde müteahhidin satışa başlamadan önce bina tamamlama sigortası veya banka teminat mektubu gibi kanuni teminat sağlaması zorunlu kılınmıştır. Müteahhidin makul sürede veya en geç 48 ayda konutu teslim edememesi durumunda tüketici, hiçbir kesinti yapılmaksızın sözleşmeden dönerek ödediği bedelleri yasal faiziyle geri isteyebilir.
III. Hukuki Anlamda Teslimin Koşulları: Fiili Teslim, İskân (Yapı Kullanma İzni) ve Tapu Devri
Gecikme tazminatı ve kira kaybı hesabında hangi tarihin "teslim tarihi" kabul edileceği büyük önem taşır. Müteahhitler genellikle kaba inşaat bittikten veya henüz su, elektrik, doğalgaz abonelikleri ve asansör ruhsatı alınmadan anahtarı daire sahiplerine vererek gecikme tazminatı sorumluluğundan kurtulmaya çalışmaktadır. Oysa Yargıtay'ın yerleşik uygulamasına göre, hukuken geçerli bir teslimden söz edilebilmesi için inşaatın hem fiziken oturulabilir/kullanılabilir nitelikte olması hem de yasal iskân koşullarının sağlanması gerekir.
Özellikle arsa payı karşılığı inşaat sözleşmelerinde sözleşmede açıkça "iskân (yapı kullanma izin belgesi) alınması yükleniciye aittir" hükmü varsa —veya yerleşik içtihat gereği aksi yazmadıkça ruhsat ve iskânı alma yükümlülüğü müteahhidin asli edimi sayıldığından— yalnızca daire anahtarının verilmiş olması tek başına hukuki anlamda tam ve kusursuz teslim sayılmaz. Binanın kaçak bölümler içermesi nedeniyle iskân alınamıyorsa, arsa sahibi ekonomik değer kaybı veya fiilen oturulamama sebebiyle kira tazminatı talebini sürdürebilir.
Ön ödemeli konut satışlarında da TKHK m. 44 uyarınca teslimin gerçekleşmiş sayılması için; kat mülkiyeti kurulmuşsa konutun tüketici adına tapuya tescil edilmesi, kat irtifakı kurulmuşsa tapu tescili ile birlikte konutun oturmaya elverişli şekilde zilyetliğinin (anahtarın ve ortak kullanım alanlarının) devredilmiş olması şarttır. Dolayısıyla ortak alanları tamamlanmamış, şantiye elektriği kullanan ve fiilen yaşama elverişli olmayan bir bağımsız bölümün teslimi hukuki sonuç doğurmaz ve gecikme süresi işlemeye devam eder.
IV. Gecikme Halinde Aylık Kira Tazminatı ve İfaya Eklenen Cezai Şart (TBK m. 179/2)
Müteahhidin inşaatı kararlaştırılan tarihte teslim edememesi halinde, arsa sahibinin ve bağımsız bölüm alıcılarının sözleşmeyi feshetmeksizin talep edebilecekleri en yaygın iki mali kalem aylık kira tazminatı (gecikme tazminatı) ve gecikme cezai şartıdır. Türk Borçlar Kanunu m. 125 uyarınca borçlunun temerrüde düşmesi halinde alacaklı, aynen ifa ile birlikte gecikmeden doğan zararının (yoksun kalınan kira gelirinin) tazminini her zaman talep edebilir.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 179/2:
"Ceza, borcun belirlenen zaman veya yerde ifa edilmemesi durumu için kararlaştırılmışsa alacaklı, hakkından açıkça feragat etmiş veya ifayı çekincesiz olarak kabul etmiş olmadıkça, asıl borçla birlikte cezanın ifasını da isteyebilir."
Sözleşmede geç teslim edilen her ay için maktu bir ceza (örneğin "gecikilen her ay için daire başına X TL veya USD cezai şart ödenir") kararlaştırılmışsa bu tutar ifaya eklenen cezai şart niteliğindedir. Uygulamada bu madde genellikle "aylık kira bedeli tutarında gecikme cezası" şeklinde de kaleme alınmaktadır. Eğer sözleşmede hiçbir gecikme cezası yazılmamışsa dahi, arsa sahibi veya alıcı TBK m. 118 ve m. 125 uyarınca bilirkişi marifetiyle tespit edilecek emsal aylık rayiç kira bedelini müspet zarar (gecikme tazminatı) olarak müteahhitten talep edebilir.
Dikkat edilmesi gereken husus, sözleşmede hem aylık kira tazminatı hem de ayrıca cezai şart yazılmışsa ikisinin birden istenip istenemeyeceğidir. Yargıtay 6. Hukuk Dairesi (ve önceki 15. HD) kararlarına göre, sözleşmedeki metin "gecikme halinde aylık kira bedeli ödenir" diyorsa bu kalem rayiç kira tazminatıdır; ayrıca cezai şart öngörülmüşse ve sözleşmeden her ikisinin birlikte ödeneceği açıkça anlaşılıyorsa iki kalem birden istenebilir. Aksi halde aynı nitelikteki kira kaybı iki kez mükerrer tahsil edilemez; ancak sözleşmedeki cezai şart kira rayicinin altındaysa aşkın zarar (TBK m. 180/2) kapsamında aradaki fark da ispatlanarak istenebilir. Ayrıca müteahhit teslim tarihini "belediyeden kaynaklanan ruhsat gecikmesi" veya "ekonomik kriz / döviz artışı" gibi genel sebeplerle tek taraflı olarak uzatamaz; sadece sözleşmede açıkça sayılan gerçek mücbir sebepler (örneğin deprem, genel seferberlik, idari inşaat durdurma kararı) süreyi uzatabilir.
V. Çekincesiz Teslim Almada Hak Kaybı Riski: İhtirazi Kayıt Zorunluluğu
İnşaat hukukunda hak sahiplerinin en sık düştüğü ve en ağır kayba uğradığı tuzak, geç teslim edilen dairenin anahtarını teslim tutanağına hiçbir şerh düşmeden imzalayarak almaktır. Yukarıda alıntılanan TBK m. 179/2 açık hükmü uyarınca, borçlu geç ifada bulunduğunda alacaklı ifayı çekincesiz (ihtirazi kayıtsız) kabul ederse, kural olarak birikmiş olan ifaya eklenen cezai şartı talep etme hakkını tamamen kaybeder!
Buna karşılık Yargıtay uygulamasında önemli bir ayrım yapılmaktadır: Sözleşmedeki kalem bir "cezai şart" değil, doğrudan müteahhidin sözleşmeden doğan "kira ödeme taahhüdü / gecikme kira tazminatı" ise veya kentsel dönüşümde tahliye anından teslim anına kadar ödenmesi gereken kira yardımı niteliğindeyse, teslim tutanağına şerh konulmaması kira yardımının tamamını sona erdirmese de, özellikle açıkça cezai şart niteliği taşıyan taleplerde çekincesiz teslim doğrudan ret sebebidir. Dahası, arsa sahibinin daireyi fiilen kullanmaya başlaması veya kiraya vermesi halinde zımni teslim kabulü sayıldığı için, teslimden önce dahi noterden ihtarname çekilerek gecikme tazminatı ve cezai şart haklarının saklı tutulduğunun bildirilmesi en güvenli yoldur.
Toplu konut ve site projelerinde yüklenicilerin anahtar teslimi esnasında alıcılara matbu "eksiksiz, ayıpsız ve süresinde teslim aldım, hiçbir kira veya tazminat alacağım yoktur" ifadeli tutanaklar imzalattığı sıkça görülmektedir. TBK m. 131 ve m. 477 hükümleri karşısında çekincesiz (ihtirazi kayıtsız) atılan bu imza, açık ayıplar yanında geçmiş dönem kira tazminatı ve gecikme cezai şartı taleplerinden feragat edildiği sonucunu doğurabilmektedir; buna karşın sonradan ortaya çıkan gizli ayıplar ile ortak alanlardaki eksik işlere ilişkin haklar, öğrenmeden itibaren derhal ihbar edilmesi koşuluyla korunmaya devam eder.
VI. Müteahhidin İnşaatı Yarım Bırakması ve TBK m. 113 Uyarınca Nama İfa Yetkisi
Müteahhit inşaatı belirli bir seviyeye getirdikten sonra mali krize girerek şantiyeyi tamamen terk ettiğinde, arsa sahiplerinin sözleşmeyi hemen feshedip başa dönmesi her zaman en rasyonel çözüm olmayabilir. Zira inşaatın yüzde 60-85 bandında yarım kaldığı hallerde, arsa sahiplerinin bir an önce binalarına kavuşabilmeleri için 6098 sayılı TBK m. 113/1'de düzenlenen nama ifa (alacaklıya, edimi borçlu hesabına kendisinin veya üçüncü bir kişinin yerine getirmesi için izin verilmesi) mekanizması olağanüstü işlevsel bir çözümdür.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 113/1:
"Yapma borcu, borçlu tarafından ifa edilmediği takdirde alacaklı, masrafı borçluya ait olmak üzere edimin kendisi veya başkası tarafından ifasına izin verilmesini isteyebilir; her türlü giderim isteme hakkı saklıdır."
Nama ifa davasında arsa sahipleri mahkemeden şu üçlü talepte bulunur: (1) inşaatın mevcut fiziki durumunun ve eksik/ayıplı imalatların maliyetinin bilirkişilerce tespit edilmesi, (2) inşaatı sözleşmeye uygun şekilde tamamlamak üzere arsa sahiplerine veya seçeceği yeni müteahhide masrafı eski müteahhide ait olmak üzere nama ifa yetkisi verilmesi ve (3) inşaatın tamamlanması için gereken finansmanı karşılamak amacıyla henüz eski müteahhide devredilmemiş (arsa sahiplerinin üzerinde kalan) bağımsız bölümlerin/arsa paylarının satışı için mahkemece satış yetkisi tanınması.
Yargıtay'ın yerleşik uygulaması gereğince, mahkemece nama ifa izni verilebilmesi için arsa sahiplerinin öncelikle inşaatın durduğunu ve eksiklikleri HMK m. 400 kapsamında delil tespitiyle belgelemeleri, müteahhide makul bir süre (TBK m. 123) vererek temerrüde düşürmeleri ve sözleşmeyi feshetmemiş (ayakta tutmuş) olmaları gerekir. Sözleşme feshedilirse artık nama ifa istenemez; çünkü nama ifa sözleşmeden dönmenin değil, sözleşmenin masrafı müteahhide ait olarak sürdürülmesinin bir yoludur.
VII. Geriye Etkili ve İleriye Etkili Fesih Ayrımı (25.01.1984 Tarihli Yargıtay İBK İlkesi)
Müteahhidin temerrüdü sebebiyle arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesinin feshedilmek istenmesi halinde, feshin geriye etkili mi yoksa ileriye etkili mi sonuç doğuracağı, Türk gayrimenkul hukukunun en köklü içtihadı olan Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulunun 25.01.1984 tarihli, E. 1983/3, K. 1984/1 sayılı kararına göre belirlenmektedir.
Kural olarak eser sözleşmeleri ani edimli olduğundan, temerrüt sebebiyle sözleşmeden dönme geriye etkili (ex tunc) sonuç doğurur; yani sözleşme hiç yapılmamış sayılır, müteahhide verilmiş tüm tapu payları arsa sahiplerine geri döner ve müteahhit sadece yaptığı yasal imalatın arsa sahibi bakımından ekonomik değer taşıyan bedelini sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre isteyebilir. Ancak inşaat çok büyük bir oranda tamamlanmışsa, tapu kayıtlarının tamamen geriye döndürülmesi ve üçüncü kişilerin haklarının sıfırlanması ağır bir hakkaniyet kaybına yol açar.
İşte 25.01.1984 tarihli İBK bu noktada istisna getirmiştir: TMK m. 2 dürüstlük kuralı gereğince, inşaatın fiziki tamamlanma oranı uygulamada yaklaşık %90 ve üzeri seviyeye ulaşmışsa, feshin geriye etkili değil ileriye etkili (ex nunc) sonuç doğuracağı kabul edilir. İleriye etkili fesihte sözleşme fesih tarihine kadar geçerliliğini korur; müteahhit o ana kadar gerçekleştirdiği imalat oranında arsa payına/bağımsız bölüme hak kazanırken, arsa sahipleri de kalan eksik ve ayıplı işlerin bedelini, gecikme kira tazminatını ve cezai şartı müteahhitten talep ederek hak edişten mahsup ettirir. İnşaat %90 eşiğinin belirgin şekilde altındaysa (örneğin %40 veya %65 seviyesindeyse) kural olarak geriye etkili fesih uygulanır; ancak müteahhidin tek taraflı feshi mümkün olmayıp tapu devirleri mevcutsa arsa sahibinin mutlaka mahkemeden fesih ve tapu iptali davası açması gerekir.
| Hukuki Seçenek | İnşaat Seviyesi / Şartı | Müteahhide Verilen Tapuların Akıbeti | Talep Edilebilecek Tazminat Kalemleri |
|---|---|---|---|
| Sözleşmeyi Ayakta Tutup Nama İfa (TBK m. 113) | Her seviyede (genellikle %50-%85 arası pratiktir) | Kalan arsa payları mahkeme izniyle satılarak inşaat tamamlanır | Eksik iş bedeli, yeni müteahhit maliyeti farkı ve birikmiş gecikme kira tazminatı |
| Geriye Etkili Fesih / Dönme (1984 İBK Kuralı) | İnşaat seviyesi %90 eşiğinin belirgin biçimde altındaysa | Müteahhide ve ondan alan kötüniyetli/ilgisiz 3. kişilere geçen tapular arsa sahibine döner | Menfi zarar veya sözleşmeye dayalı iade ile müteahhidin imalat alacağından mahsup |
| İleriye Etkili Fesih (1984 İBK İstisnası) | İnşaat seviyesi yaklaşık %90 ve üzeri seviyeye ulaşmışsa | Müteahhit getirdiği fiziki orana denk düşen payı hak eder | Eksik/ayıplı iş bedeli, iskân masrafları, kira tazminatı ve cezai şart |
| Ön Ödemeli Konutta Dönme (TKHK m. 44-45) | Tüketici alımlarda 48 ay veya sözleşme teslim süresi aşılırsa | Tüketici sözleşmeden dönüp tapuyu iade eder | Ödenen tüm peşinat ve taksitlerin yasal faiziyle kesintisiz iadesi |
VIII. Müteahhitten Alacağın Temliki veya Harici Sözleşmeyle Konut Alan Üçüncü Kişilerin Durumu
Müteahhit inşaatı yarım bıraktığında en ağır mağduriyeti yaşayan kesim, inşaat devam ederken müteahhitten daire satın alıp parasını ödeyen üçüncü kişi alıcılardır. Uygulamada bu alıcıların bir kısmı henüz tapu devri almamış olup yalnızca adi yazılı satış vaadi veya TBK m. 183 kapsamında alacağın temliki hükmündeki sözleşmelere dayanmakta, bir kısmı ise müteahhidin erken aşamada arsa sahibinden aldığı kat irtifakı tapusunu üzerine geçirmiş bulunmaktadır.
Yargıtay'ın yerleşik içtihadına göre; müteahhit arsa sahibine karşı inşaatı sözleşmeye uygun biçimde tamamlama edimini yerine getirmeden kendisine veya gösterdiği üçüncü kişiye ait bağımsız bölümlerin mülkiyetini kesin olarak kazanamaz. Dolayısıyla müteahhitten alacağın temliki hükümlerine göre daire alan üçüncü kişi alıcı, arsa sahibine karşı doğrudan tapu tescil davası açtığında, TBK m. 188 gereğince arsa sahibi müteahhite karşı sahip olduğu tüm def'ileri (örneğin "müteahhit inşaatı yarım bıraktı, benim dairelerimi teslim etmedi") üçüncü kişiye karşı da ileri sürebilir! Hatta inşaat başlarken arsa sahibinin müteahhite finansman için önceden devrettiği tapuyu müteahhitten satın alan üçüncü kişilerin dahi, arsa sahibinin açacağı geriye etkili fesih davasında tapu kaydının iptali riskiyle karşılaşabildiği çok sayıda Yargıtay kararı vardır.
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi ve Hukuk Genel Kurulu kararlarına göre, müteahhitten daire alan üçüncü kişi alıcıların TMK m. 1023 iyiniyet korumasından yararlanabilmeleri çoğu zaman mümkün görülmemektedir; çünkü arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesi kapsamında kaba haldeki bir binadan daire alan alıcının, müteahhidin edimini henüz tamamlamadığını bilebilecek durumda olduğu kabul edilir. Bu nedenle üçüncü kişi alıcıların korunması iki yoldan sağlanır: (1) inşaat ileriye etkili fesih seviyesine (%90) yakınsa üçüncü kişi kendi bağımsız bölümünün kalan eksik iş bedelini tamamlayarak/ödeyerek tapusunu kurtarmaya çalışır; (2) geriye etkili fesih durumunda tapu arsa sahibine dönerse, üçüncü kişi alıcı ödediği satış bedelini ve güncel rayiç zararını (müspet zarar / ikame daire değeri veya denkleştirici adalet esaslı iade) sözleşmeyi imzaladığı müteahhitten (ve varsa TKHK kapsamında bağlı kredi veren bankadan sınırlı sorumluluk çerçevesinde) dava yoluyla talep eder.
IX. Yargıtay 6. Hukuk Dairesi ve Hukuk Genel Kurulunun İnşaat Uyuşmazlıkları İçtihat İlkeleri
Arsa payı karşılığı inşaat sözleşmeleri ve eser sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklara Yargıtay 6. Hukuk Dairesi (daha önceki dönemde 15. HD ve 23. HD) ile Hukuk Genel Kurulu bakmaktadır. Uygulamada mutlak dikkate alınması gereken temel içtihat ilkeleri şunlardır:
Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu, 25.01.1984 T., E. 1983/3, K. 1984/1: "Arsa payı karşılığı inşaat sözleşmelerinde yüklenicinin temerrüdü halinde fesih kural olarak geriye etkili sonuç doğurursa da; inşaatın tamamlanma derecesi ve olayın özellikleri dikkate alınarak TMK m. 2 dürüstlük kuralının gerektirdiği hallerde feshin ileriye etkili olarak hüküm doğuracağı kabul edilir."
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi (ve Eski 15. HD), Yerleşik İçtihat İlkesi (İhtirazi Kayıt ve Cezai Şart): "TBK m. 179/2 uyarınca geç teslim sebebiyle öngörülen ifaya eklenen cezai şartın istenebilmesi için, işin teslimi sırasında arsa sahibinin cezai şart talep hakkını saklı tuttuğuna dair ihtirazi kayıt koyması gerekir; çekincesiz teslim alma halinde cezai şart talep hakkı düşer."
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, Yerleşik İçtihat İlkesi (İskân Alınmadan Teslimin Kabul Edilmemesi): "Sözleşmede iskân ruhsatının (yapı kullanma izin belgesinin) alınması yükleniciye bırakılmışsa, yalnızca fiili anahtar teslimi hukuken geçerli ve sözleşmeye uygun teslim sayılmaz; iskanın geciktiği dönem bakımından arsa sahibinin kira tazminatı hakkı devam eder."
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, Yerleşik İçtihat İlkesi (Müteahhitten Daire Alan Üçüncü Kişinin Hukuki Statüsü): "Yükleniciden alacağın temliki hükümleri çerçevesinde bağımsız bölüm devralan üçüncü kişiler, ancak yüklenicinin arsa sahibine karşı yüklendiği edimleri eksiksiz yerine getirmesi koşuluyla tescil talep edebilir; geriye etkili fesih halinde arsa sahibi yükleniciye verdiği payların ve üçüncü kişiye geçen avans tapuların iptalini isteyebilir."
Yargıtay 6. Hukuk Dairesinin (ve önceki dönemde inşaat uyuşmazlıklarına bakan 15. Hukuk Dairesinin) istikrar kazanmış uygulamasına göre arsa payı karşılığı inşaat sözleşmelerinde inşaatın fiziki gerçekleşme oranı %90 ve üzerine ulaşmışsa, 25.01.1984 tarihli E. 1983/3, K. 1984/1 sayılı Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararı uyarınca kural olarak sözleşmeden geriye etkili dönme talep edilemez. Bu durumda arsa sahipleri ancak ileriye etkili fesih isteyebilir ve müteahhit gerçekleşen imalat oranında hak ettiği bağımsız bölümleri alırken eksik işlerin tamamlanma bedelini ve gecikme tazminatını ödemekle yükümlü tutulur.
Buna karşılık inşaat seviyesi %90 eşiğinin altındaysa veya yüklenici inşaatı tamamen terk ederek kalan işlerin tamamlanmasını imkansız hale getirmişse arsa sahibinin sözleşmeden geriye etkili dönme hakkı doğar. Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun kararlı içtihatlarında da vurgulandığı üzere, geriye etkili fesihte yükleniciye verilen avans tapular dayanaksız kalır ve yükleniciden maketten veya kat irtifakı üzerinden daire satın alan üçüncü kişilerin yüklenicinin edimini eksiksiz ifa etmediği hallerde "iyiniyetli iktisap" savunmaları kural olarak tapu iptalini engelleyemez.
X. Pratik Uygulama: Müteahhide Çekilecek Gecikme ve Kira Tazminatı İhtarnamesi ile İhtirazi Kayıt Metni
Teslim süresi dolduğu halde inşaatı teslim etmeyen müteahhite noter aracılığıyla gönderilecek temerrüt/kira tazminatı ihtarnamesi ile ileride daire teslim alınırken tutanağa yazılacak ihtirazi kayıt metni aşağıda sunulmaktadır:
İHTARNAME VE İHTİRAZİ KAYIT TASLAĞI — BİLGİLENDİRME AMAÇLIDIR
NOTER İHTARNAMESİ
(İnşaat Tesliminde Gecikme, Kira Tazminatı ve İhtirazi Kayıt Bildirimi)
| İHTAR EDEN | : [Arsa Sahibi / Alıcı Adı Soyadı, TCKN, Adresi] |
| VEKİLİ | : Av. [Adı Soyadı, Baro Sicil No, Adresi] |
| MUHATAP (MÜTEAHHİT) | : [Müteahhit Şirket Unvanı, MERSİS/Vergi No, Adresi] |
| KONU | : ../../202.. tarihli Sözleşme uyarınca teslimi geciken bağımsız bölümler için temerrüt ihtarı, aylık kira tazminatı ile TBK m. 179/2 ifaya eklenen cezai şart haklarımızın saklı tutulması (ihtirazi kayıt) talebidir. |
AÇIKLAMALAR :
1. Taraflar arasında [Noterlik] nezdinde ../../202.. tarih ve [Yevmiye No] yevmiye numarası ile düzenlenen Arsa Payı Karşılığı İnşaat / Ön Ödemeli Konut Satış Sözleşmesi uyarınca, [Ada/Parsel] taşınmazdaki [Bağımsız Bölüm No] numaralı dairenin yapı kullanma izin belgesi (iskân) alınmış ve oturmaya elverişli şekilde en geç ../../202.. tarihinde müvekkile teslim edilmesi gerekmekteydi.
2. Belirlenen teslim süresi geçmiş olmasına rağmen inşaat henüz hukuken ve fiziken teslim edilmemiş olup şirketiniz TBK m. 117 vd. gereğince mütemerrit duruma düşmüştür. Gecikilen her ay için sözleşmede kararlaştırılan aylık [Tutar] TL gecikme cezai şartı ile emsal rayiç aylık kira bedellerinin (kira tazminatı) işbu ihtarnamenin tebliğinden itibaren 7 gün içinde müvekkile ait [IBAN] hesabına ödenmesini ihtar ederiz.
3. İşbu ihtarname ile TBK m. 179/2 uyarınca gecikme cezai şartı, kira tazminatı, eksik/ayıplı imalat bedelleri, sözleşmeden dönme ve TBK m. 113 nama ifa yetkisi talep etme haklarımızın tamamını saklı tuttuğumuzu; ileride fiili anahtar veya tapu teslimi yapılacak olsa dahi teslimin işbu ihtirazi kayıt altında kabul edileceğini ve bu haklardan feragat edilmediğini bildiririz.
İhtar Eden Vekili
Av. [Adı Soyadı - İmza]
XI. İnşaatı Geciken veya Yarım Kalan Arsa Sahipleri ve Alıcılar İçin Müdahale Kontrol Listesi
Müteahhidin teslim tarihini geçirdiği veya şantiyede çalışmaları durdurduğu tespit edildiğinde şu beş adım vakit kaybedilmeden uygulanmalıdır:
- Sulh Hukuk Mahkemesinde HMK m. 400 Delil Tespiti: Şantiyedeki mevcut imalat yüzdesinin (% seviyesinin), eksik ve ayıplı işlerin, yapı ruhsatı durumunun ve terk halinin bilirkişi heyetince resmi olarak tespit edilmesi sağlanır.
- Teslim Tarihi Geldiğinde Derhal İhtirazi Kayıt İhtarı: Anahtar alınmadan önce noterden gecikme cezai şartı ve kira tazminatını saklı tutan ihtarname gönderilir; fiili teslim anında ise tutanağa mutlaka yazılı şerh konulur.
- İskân ve Ruhsat Durumunun Belediyeden Sorgulanması: Yapı kullanma izni alınıp alınmadığı, projeye aykırılık bulunup bulunmadığı ve SGK/vergi borçları yüzünden iskâna engel olup olmadığı kontrol edilir.
- Fiziki Seviyeye Göre Fesih veya Nama İfa Tercihi: İnşaat %90'ın çok altındaysa ve yeni müteahhit anlaşması gerekiyorsa TBK m. 113 nama ifa veya geriye etkili fesih; %90'ın üzerindeyse ileriye etkili fesih ve eksikliklerin mahsubu yolu seçilir.
- Ön Ödemeli Tüketici Alımlarında Teminat ve Bağlı Kredi Kontrolü: Maketten konut alan tüketiciler bina tamamlama sigortasını, proje üzerindeki banka ipoteklerini ve bağlı konut kredisi kullanıldıysa bankanın müteselsil sorumluluk sınırlarını inceletmelidir.
Müteahhidin inşaatı geciktirmesi veya yarıda bırakması durumunda dava açılmadan önce Sulh Hukuk ya da görevli mahkeme aracılığıyla acilen "delil tespiti" yaptırılması kritik önem taşır. Şantiyedeki mevcut imalat yüzdesinin, kullanılan malzemelerin projeye aykırılıklarının ve tamamlanma maliyetinin tarafsız bilirkişilerce resmi tutanağa bağlanması, hem TBK m. 113 nama ifa izin davasında hem de ileriye veya geriye etkili fesih taleplerinde ispat temelini oluşturur.
Tüketicilerin ise ön ödemeli konut satışlarında 6502 sayılı TKHK m. 44 ve m. 45 uyarınca sözleşmenin noterde düzenlenip düzenlenmediğini, tapuya satış vaadi şerhi verilip verilmediğini ve kanuni azami 48 aylık teslim süresinin dolup dolmadığını denetlemeleri gerekir. Bağımsız bölümün teslimine kadar banka teminat mektubu veya bina tamamlama sigortası güvencelerinin varlığı incelenmeli, bağlı konut kredisi kullanıldıysa bankanın da bedel iadesi ve tamamlanma yönünden müteselsil sorumluluk sınırları hesaplanmalıdır.
XII. Sonuç
Müteahhidin inşaatı geç teslim etmesi veya yarım bırakması, hem arsa sahipleri hem de projeden konut satın alan üçüncü kişiler bakımından telafisi güç maddi zararlara yol açabilse de Türk Borçlar Kanunu, Tüketici Kanunu ve yerleşik Yargıtay içtihatları güçlü hukuki çözüm araçları sunmaktadır. Çalışmamızda öne çıkan temel ilkeler şunlardır:
- Kira Tazminatı ve Cezai Şart İçin İhtirazi Kayıt Şarttır: Teslim tutanağı çekincesiz imzalanırsa TBK m. 179/2 gereği ifaya eklenen gecikme cezai şartı hakkı düşer; teslim öncesi ve sırasında yazılı ihtirazi kayıt konulmalıdır.
- Yarım Kalan İnşaatlarda TBK m. 113 Nama İfa Etkili Bir Yoldur: Sözleşmeyi feshedip yıllarca tapu iptal davası beklemek yerine, mahkemeden alınacak izin ve pay satış yetkisiyle inşaatın müteahhit hesabına tamamlanması mümkündür.
- Fesih Rejimi %90 İnşaat Seviyesine Göre Şekillenir: 25.01.1984 tarihli Yargıtay İBK uyarınca %90 ve üzeri seviyeye gelmiş inşaatlarda ileriye etkili fesih, daha düşük seviyelerde geriye etkili fesih uygulanır.
- Ön Ödemeli Satışlarda 48 Ay Sınırı Emredicidir: 6502 sayılı TKHK m. 44 kapsamında maketten satılan konutlarda teslim 48 ayı geçemez; aşılması halinde tüketici kesintisiz dönme hakkını kullanabilir.
Her inşaat projesinin ruhsat durumu, tapu kayıtları, arsa payı devir aşaması ve fiziki tamamlanma oranı farklılık gösterdiğinden, fesih veya nama ifa kararı verilmeden önce kapsamlı bir teknik ve hukuki analiz yapılması büyük hak kayıplarını engeller.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki danışmanlık niteliğinde değildir. Somut hukuki sorunlarda uzman bir avukata danışılması tavsiye edilir. Makalede yer alan bilgiler, yayın tarihi itibarıyla yürürlükteki mevzuata dayanmakta olup, mevzuat değişiklikleri nedeniyle güncelliğini yitirebilir.
Kaynaklar ve Referanslar
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK m. 113 Nama İfa, m. 123-125 Temerrüt, m. 179/2 Cezai Şart, m. 470 vd.)
- 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun (TKHK m. 40-46 Ön Ödemeli Konut Satışları)
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK m. 2, m. 706, m. 1023)
- Yargıtay İBK (25.01.1984, E. 1983/3, K. 1984/1), 6. Hukuk Dairesi ve HGK İnşaat İçtihatları
Bu makale 2026-11-13 tarihinde güncellenmiştir. İçerik bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.
İlgili Makaleler
-
Kira Artış Oranı 2026 ve Kiracı Hakları
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu madde 344 kapsamında 2026 yılı kira artış oranı hesaplama usulleri, on iki aylık TÜFE... -
Ecrimisil Davası: Haksız İşgal Tazminatı
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 995 kapsamında ecrimisil davası şartları, kötüniyetli zilyetlik, haksız işgal... -
Kira Artış Oranı 2026: Hesaplama ve Sınırlar
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.344 kapsamında kira artış oranı 2026 hesaplama yöntemi, TÜFE 12 aylık ortalama yasal... -
Kira Tespit Davası Dilekçesi Örneği 2026
2026 yılı güncel kira tespit davası dilekçe örneği, kira bedelinin tespiti, TÜFE sınırı, emsal kira araştırması, TBK... -
Kira Artış Oranı Hesaplayıcı 2026 — TÜFE Bazlı Yasal Sınır
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.344 kapsamında kira artış oranı hesaplayıcı 2026, TÜFE 12 aylık ortalama değişim...
Uygulamada Kritik Sorular ve Yanıtları
Evet, istenebilir. 6098 sayılı TBK m. 112 ve m. 125 uyarınca müteahhidin sözleşmede kararlaştırılan tarihte teslim borcunu yerine getirmemesi temerrüt oluşturur ve alacaklı gecikmeden doğan zararını talep edebilir. Sözleşmede özel bir kira veya ceza tutarı belirlenmemiş olsa dahi, gecikilen her ay için taşınmazın emsal rayiç kira bedeli bilirkişi incelemesiyle belirlenerek gecikme tazminatı olarak müteahhitten tahsil edilebilir.
6098 sayılı TBK m. 179/2 uyarınca, borçlu geç ifada bulunduğunda alacaklı ifayı çekincesiz (ihtirazi kayıtsız) olarak kabul ederse ifaya eklenen cezai şart talep hakkı kural olarak düşer. Bu nedenle anahtar teslim tutanağı imzalanırken gecikme cezai şartı ve kira tazminatı haklarının saklı tutulduğuna dair yazılı şerh düşülmesi ve teslim öncesinde noter ihtarnamesi çekilmesi büyük önem taşır.
Arsa sahipleri sözleşmeyi doğrudan feshetmek yerine, 6098 sayılı TBK m. 113/1 uyarınca mahkemeden "nama ifa" izni talep edebilir. Bu davada mahkeme inşaatın mevcut seviyesini ve kalan işlerin maliyetini tespit ederek, masrafları eski müteahhide ait olmak üzere arsa sahiplerine inşaatı kendilerinin tamamlama veya başka bir müteahhitle anlaşıp tamamlattırma yetkisi verir; finansman için müteahhitte kalan arsa paylarının satış izni de istenebilir.
Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulunun 25.01.1984 tarihli E. 1983/3, K. 1984/1 sayılı kararına göre, yüklenicinin temerrüdünde kural geriye etkili fesihtir. Ancak uygulamada inşaatın fiziki tamamlanma oranı yaklaşık %90 ve üzeri seviyeye ulaşmışsa, TMK m. 2 dürüstlük kuralı gereğince sözleşmenin ileriye etkili feshedilmesi kabul edilir; bu durumda müteahhit yaptığı imalat oranında paya hak kazanır ancak eksik iş ve gecikme zararlarından sorumlu olur.
6502 sayılı TKHK m. 44 ve ilgili yönetmelik uyarınca ön ödemeli konut satış sözleşmelerinde teslim süresi sözleşme tarihinden itibaren her halükârda 48 ayı geçemez. Sözleşmede 24 veya 36 ay gibi daha kısa bir süre taahhüt edilmişse satıcı o kısa süreyle bağlıdır; 48 aydan daha uzun teslim süreleri geçersizdir. Teslimin gecikmesi halinde tüketici sözleşmeden dönerek ödediği bedeli faiziyle geri alabilir.
Yargıtay 6. Hukuk Dairesinin yerleşik içtihadına göre, sözleşmede iskân ruhsatını alma borcu müteahhite yüklenmişse yalnızca kaba anahtar teslimi hukuken geçerli bir teslim sayılmaz. Yapı kullanma izin belgesi alınmadan ve ortak alanlar oturmaya elverişli hale getirilmeden yapılan fiili teslimde, müteahhidin gecikmeden doğan kira tazminatı sorumluluğu devam edebilir.
Müteahhidin arsa sahibine karşı inşaatı tamamlama borcunu yerine getirmemesi nedeniyle arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesi geriye etkili feshedilirse, Yargıtay içtihadına göre müteahhitten avans tapu devralan üçüncü kişilerin tapu kayıtları da iptal edilebilir. Bu durumda alıcı üçüncü kişi ödediği bedeli ve rayiç zararını sözleşme yaptığı müteahhitten tazminat davası yoluyla talep edebilir; ileriye etkili fesih şartları varsa tapu kurtarılabilir.
Hayır, basiretli bir tacir olan müteahhit malzeme fiyatlarındaki artışı veya olağan piyasa dalgalanmalarını gerekçe göstererek teslim süresini tek taraflı uzatamaz. Sözleşmede açıkça kararlaştırılan gerçek mücbir sebepler (deprem, idari inşaat yasağı vb.) bulunmadığı sürece teslim tarihinde konut bitirilmemişse temerrüt hükümleri devreye girer.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her somut olay kendine özgü koşullar içerdiğinden, bireysel hukuki değerlendirme için mutlaka bir avukata başvurulması tavsiye edilir.







