Özet
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) m. 339 ve devamı hükümleri uyarınca fabrika, lojistik depo, plaza ofisi ve cadde mağazası gibi ticari gayrimenkul kiralarının arsa, açık otopark veya üstü açık saha gibi çatısız taşınmaz kiralarından hukuki ayrımı; 6217 sayılı Kanun Geçici m. 2 ile ertelenip 1 Temmuz 2020 tarihinde yürürlüğe giren kiracıyı ve dengeyi koruyucu TBK maddelerinin tacir kiracılara etkisi; TBK m. 347/2 kapsamında belirli süreli sözleşmelerde 10 yıllık uzama süresi sonunda en az 3 ay önceden bildirimle sebepsiz tahliye hesabı (1+10+1 formülü); TBK m. 344 uyarınca 5 yıllık kira tespit davası ve TBK m. 138 aşırı ifa güçlüğüne dayalı kira uyarlama davaları; stopaj, aidat ve demirbaş giderlerinin paylaşımı ile TBK m. 325 erken tahliye makul süre tazminatı — kapsamlı hukuki inceleme.
Bu makale son olarak 13 Kasım 2026 tarihinde güncellenmiştir. İçerik bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş yerine geçmez.
I. Giriş — Ticari Gayrimenkul Kiralarında Hukuki Rejimin Önemi ve Stratejik Sınırlar
Sanayi tesisleri, organize sanayi bölgesi fabrikaları, yüksek tavanlı lojistik depolar, A sınıfı plaza katları ve ana cadde mağazaları; ticari işletmelerin üretim, dağıtım ve perakende ağlarının omurgasını oluşturmaktadır. Bu nitelikteki ticari gayrimenkullere ilişkin kira sözleşmeleri, standart konut kiralarından farklı olarak milyonlarca liralık makine kurulumu, ruhsatlandırma, raf sistemi, yüksek gerilim trafosu ve kurumsal dekorasyon yatırımlarını beraberinde getirmektedir. Tarafların sözleşme başlangıcında öngöremediği enflasyon dalgalanmaları, bölgesel emlak değer artışları veya sözleşmenin uzama süresinin dolması nedeniyle ortaya çıkan tahliye ihtilafları, doğrudan işletmenin ticari sürekliliğini ve mülk sahibinin yatırım getirisini etkilemektedir.
Türk kira hukuku ikili bir sistem üzerine inşa edilmiştir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) dördüncü bölümünün birinci ayırımında "Genel Hükümler" (TBK m. 299–338), ikinci ayırımında ise kiracıyı ve sözleşme dengesini daha sıkı kurallarla koruyan "Konut ve Çatılı İşyeri Kiraları" (TBK m. 339–356) düzenlenmiştir. Bir ticari taşınmaz kirasının hangi rejime tabi olduğunun doğru saptanması; yıllık kira artış sınırından beş yıllık kira tespitine, tahliye sebeplerinin sınırlı sayıda olup olmamasından on yıllık uzama süresi hesabına kadar tüm uyuşmazlıkların seyrini belirlemektedir.
Bu bağlamda, Gayrimenkul Hukuku ile Ticaret ve Şirketler Hukuku kesişiminde faaliyet gösteren işletmelerin ve ticari mülk yatırımcılarının, özellikle 1 Temmuz 2020 tarihinde sona eren erteleme döneminden sonra tam olarak yürürlüğe giren emredici TBK hükümlerini bilmesi zorunludur. Zira sözleşmeye konulan pek çok matbu kayıt, emredici kanun kuralları karşısında geçersiz kalabilmektedir.
II. TBK m. 339 Kapsamında "Çatılı İşyeri" ile "Çatısız Taşınmaz" Kiralarının Hukuki Ayrımı
TBK m. 339/1 uyarınca ikinci ayırım hükümleri yalnızca konut ve çatılı işyeri kiralarında uygulama alanı bulmaktadır. Kanun metninde "çatılı işyeri" kavramının tanımı açıkça yapılmamış olmakla birlikte, öğreti ve Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin istikrarlı kararları doğrultusunda bir taşınmazın çatılı işyeri sayılabilmesi için üstünün yapısal bir çatı ile örtülü olması, etrafının tamamen veya kısmen kapalı bulunması ve taşınmazın barınma ya da ticari/mesleki faaliyet yürütme amacına tahsis edilmiş olması gerekmektedir. Bu konuda ayrıntılı bilgi için Tahliye Davası: Kiracının Tahliyesi Nasıl Yapılır başlıklı makalemizi inceleyebilirsiniz.
Fabrika binaları, kapalı lojistik depolar, hangarlar, plaza katları, AVM içi dükkanlar ve cadde mağazaları tipik çatılı işyerleridir. Buna karşılık boş arsa, açık tır parkı, açık otopark alanı, inşaat şantiye sahası, açık mermer/konteyner depolama alanı veya tarım arazisi niteliğindeki taşınmazlar çatısız taşınmaz kapsamındadır. Üstü açık bir arsanın içinde kiracının kendi ihtiyaçları için sonradan kurduğu basit bir bekçi kulübesi veya sökülüp takılabilir sundurma, arsa kirası niteliğindeki sözleşmeyi tek başına çatılı işyeri kirasına dönüştürmemektedir.
Çatılı ve çatısız işyeri kiraları arasındaki hukuki farklar uygulamada ağır sonuçlar doğurmaktadır. Çatısız bir taşınmazda (örneğin açık lojistik sahada) taraflar TBK m. 344 kapsamındaki on iki aylık TÜFE artış tavanıyla bağlı değildir; sözleşmedeki artış şartı sözleşme serbestisi ilkesi çerçevesinde geçerlidir. Ayrıca çatısız taşınmazda belirli süre dolduğunda sözleşme TBK m. 327 uyarınca kendiliğinden sona erer veya belirsiz süreliye dönüşerek TBK m. 328 uyarınca genel fesih bildirim süreleriyle sona erdirilebilir; kiraya verenin tahliye için 10 yıllık uzama süresini beklemesi gerekmez.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 339/1: Konut ve çatılı işyeri kiralarına ilişkin hükümler, bunlarla birlikte kullanımı kiracıya bırakılan eşya hakkında da uygulanır; ancak niteliği gereği geçici kullanıma özgülenmiş taşınmazların altı ay ve daha kısa süreyle kiralanmalarında bu hükümler uygulanmaz.
Özellikle hem kapalı depo binası hem de geniş bir açık yükleme sahası içeren karma nitelikli lojistik tesislerde, baskın unsurun ne olduğu tespit edilmelidir. Yargıtay uygulamasında, ana kiralanan kapalı fabrika veya depo alanı ise ve açık saha bu yapının tamamlayıcısı/eklentisi konumundaysa, bütün sözleşmeye TBK m. 339 vd. çatılı işyeri hükümleri uygulanmaktadır.
| Karşılaştırma Kriteri | Çatılı İşyeri Kirası (Fabrika, Depo, Plaza, Mağaza) | Çatısız Taşınmaz Kirası (Arsa, Açık Otopark, Saha) |
|---|---|---|
| Uygulanan Kanun Hükümleri | TBK m. 339–356 (Konut ve Çatılı İşyeri Kiraları) ve genel hükümler | TBK m. 299–338 (Kira Sözleşmesi Genel Hükümleri) |
| Kira Artış Oranı Sınırı | TBK m. 344 gereği 12 aylık ortalama TÜFE değişim oranı ile sınırlıdır | TÜFE tavanı uygulanmaz; sözleşmede kararlaştırılan oran geçerlidir |
| 5 Yıllık Kira Tespit Davası | 5 yıl sonunda emsal ve hakkaniyete göre rayiç bedel tespiti istenebilir | TBK m. 344/3 uygulanmaz; yalnızca şartları varsa TBK m. 138 uyarlama açılır |
| Süre Sonunda Tahliye | Kiraya veren süre bitiminde tahliye edemez; 10 yıllık uzama süresi gerekir | Belirli sürenin bitiminde (TBK m. 327) kiraya veren tahliye isteyebilir |
| Tahliye Sebepleri | TBK m. 350–352 ile sınırlıdır (sınırlı sayı ilkesi) | Belirli sürenin dolması veya genel fesih dönemleri yeterlidir |
| Kiracı Aleyhine Düzenleme Yasağı | TBK m. 346 gereği ceza koşulu ve muacceliyet kayıtları geçersizdir | Sözleşme serbestisi geniş olup ceza koşulu TBK m. 179 vd. kapsamında geçerli olabilir |
III. Tacirler Açısından Ertelenen ve 1 Temmuz 2020 Sonrası Yürürlüğe Giren TBK Maddelerinin Etkisi
6098 sayılı TBK 1 Temmuz 2012 tarihinde yürürlüğe girdiğinde, ticari hayatta ani sözleşme dengesi bozulmalarını önlemek amacıyla 6217 sayılı Kanun Geçici m. 2 hükmüyle önemli bir istisna getirilmişti. Buna göre kiracısının Türk Ticaret Kanunu anlamında tacir veya özel hukuk ya da kamu hukuku tüzel kişisi olduğu işyeri kiralarında, TBK'nın dokuz temel maddesinin uygulanması 8 yıl süreyle ertelenmişti. Bu erteleme sürecinde, tacir kiracıların sözleşmelerindeki muacceliyet kayıtları, ceza koşulları ve serbest kira artış oranları geçerliliğini korumuştur.
Ancak söz konusu 8 yıllık erteleme süresi 1 Temmuz 2020 tarihinde kesin olarak sona ermiştir. Bu tarihten itibaren ticaret şirketlerinin, anonim ve limited ortaklıkların, şahıs işletmesi tacirlerin veya dernek ve vakıfların taraf olduğu tüm çatılı işyeri kiralarında, ertelenmiş bulunan şu dokuz madde istisnasız biçimde uygulanmaya başlanmıştır:
- TBK m. 323 (Kira İlişkisinin Devri): İşyeri kiralarında kiraya veren haklı bir sebep bulunmadıkça kira ilişkisinin devrine yazılı rıza vermekten kaçınamaz; devreden kiracının sorumluluğu en fazla 2 yıl ile sınırlıdır.
- TBK m. 325 (Erken Tahliye Halinde Sorumluluk): Kiracı sözleşme süresine uymaksızın kiralananı geri verirse sorumluluğu kiralananın benzer koşullarla kiraya verilebileceği makul süre ile sınırlıdır.
- TBK m. 331 (Önemli Sebeplerle Olağanüstü Fesih): Sözleşmenin devamını taraflardan biri için çekilmez kılan olağanüstü sebeplerin varlığında yasal fesih bildirim süresine uyularak fesih yapılabilir.
- TBK m. 340 (Bağlantılı Sözleşme Yasağı): Kiracının yararı olmaksızın kira sözleşmesinin kurulması veya sürdürülmesi kiracının başka bir borç altına girmesine bağlanamaz.
- TBK m. 342 (Kiracının Güvence Vermesi / Depozito): Güvence bedeli en fazla üç aylık kira bedeli ile sınırlıdır ve para olarak kararlaştırılmışsa kiracının vadeli tasarruf hesabına yatırılması gerekir.
- TBK m. 343 (Kira Sözleşmelerinde Değişiklik Yasağı): Kira bedelinin belirlenmesi dışında kiracı aleyhine tek taraflı sözleşme değişikliği yapılamaz.
- TBK m. 344 (Kira Bedelinin Belirlenmesi): Yenilenen kira dönemlerinde artış oranı bir önceki kira yılında tüketici fiyat endeksindeki on iki aylık ortalamalara göre değişim oranını geçemez; beş yıldan uzun süreli veya beş yıldan sonra yenilenen sözleşmelerde rayiç tespit hakkı doğar.
- TBK m. 346 (Kiracı Aleyhine Düzenleme Yasağı): Kiracıya kira bedeli ve yan giderler dışında başka ödeme yükümlülüğü getirilemez; gecikme halinde ceza koşulu veya sonraki dönem kiralarının muaccel olacağına ilişkin kayıtlar geçersizdir.
- TBK m. 354 (Dava Sebeplerinin Sınırlılığı): Dava yoluyla kira sözleşmesinin sona erdirilmesine ilişkin hükümler kiracı aleyhine değiştirilemez.
1 Temmuz 2020 sonrası dönemde özellikle eski tarihli fabrika ve plaza kira sözleşmelerinde sıklıkla rastlanan "kiranın tek ay gecikmesi halinde yıl sonuna kadar tüm kiraların muaccel olacağı", "sözleşme erken feshedilirse kalan tüm yılların kirasının ödeneceği" veya "TÜFE oranının iki katı veya asgari yüzde 30 artış yapılacağı" yönündeki hükümler emredici kanun kurallarına aykırı hale gelerek uygulanamaz duruma düşmüştür. Bununla birlikte, 1 Temmuz 2020 öncesinde kesinleşmiş ve muacceliyet kazanmış dönem borçları bakımından önceki döneme ait kazanılmış hakların korunduğu yargı kararlarında kabul edilmektedir.
IV. TBK m. 344 Kapsamında Kira Artış Sınırı ve 5 Yıllık Kira Tespit Davası
Ticari gayrimenkullerde kira bedelinin güncellenmesi, sözleşmenin birinci ila beşinci yılları arasında TBK m. 344/1 kapsamında tarafların anlaşmasına ve her halükarda bir önceki kira yılında tüketici fiyat endeksindeki (TÜFE) on iki aylık ortalamalara göre değişim oranına tabidir. Konut kiralarında 2022–2024 döneminde geçici olarak uygulanan yüzde 25 tavan sınırlaması, işyeri kiralarını hiçbir dönem kapsamamıştır; dolayısıyla fabrika, depo, plaza ve mağaza kiralarında artış tavanı daima on iki aylık ortalama TÜFE oranı olmuştur.
Sözleşmede hiç artış hükmü bulunmayan hallerde dahi kiraya veren, TBK m. 344/2 uyarınca dava açarak hakimin bir önceki kira yılının TÜFE on iki aylık ortalamasını geçmemek koşuluyla kiralananın durumuna göre hakkaniyete uygun yeni bir kira bedeli belirlemesini isteyebilir. Ancak ticari gayrimenkul yatırımcıları açısından asıl kritik dönemeç, sözleşmenin beşinci yılının tamamlanmasıdır.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 344/3: Taraflarca bu konuda bir anlaşma yapılıp yapılmadığına bakılmaksızın, beş yıldan uzun süreli veya beş yıldan sonra yenilenen kira sözleşmelerinde ve bundan sonraki her beş yılın sonunda, yeni kira yılında uygulanacak kira bedeli, hakim tarafından tüketici fiyat endeksindeki on iki aylık ortalamalara göre değişim oranı, kiralananın durumu ve emsal kira bedelleri göz önünde tutularak hakkaniyete uygun biçimde belirlenir.
Beş yıllık sürenin dolmasının ardından açılan kira tespit davasında hakim artık TÜFE tavanı ile bağlı değildir. Bilirkişi heyeti aracılığıyla aynı sanayi bölgesindeki veya iş merkezindeki benzer nitelikteki fabrika, depo veya ofislerin boş olarak kiraya verilmesi halinde getireceği serbest piyasa emsal rayiç bedeli tespit edilir. Ardından Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin yerleşik uygulaması doğrultusunda kiracının "eski kiracı" sıfatı gözetilerek bu rayiç bedelden genellikle yüzde 10 ila yüzde 20 aralığında hakkaniyet ve nesafet tenzilatı yapılır.
TBK m. 345 uyarınca tespit edilecek yeni kira bedelinin yeni kira döneminin başlangıcından itibaren geçerli olabilmesi için, davanın yeni dönemin başlangıcından en geç otuz gün önceki bir tarihte açılması ya da kiraya veren tarafından bu süre içinde kira bedelinin artırılacağına ilişkin olarak kiracıya yazılı bildirimde bulunulması şarttır. Sözleşmede artış şartı varsa yeni kira dönemi sonuna kadar açılan davalarda da yeni bedel dönem başından itibaren hüküm ifade eder; ancak dava açılmadan önce 7445 sayılı Kanun ile 6325 sayılı Kanun m. 18/B'ye eklenen zorunlu arabuluculuk şartının yerine getirilmesi zorunludur.
V. TBK m. 138 Aşırı İfa Güçlüğü Çerçevesinde Ticari Kiralarda Kira Uyarlama Davası
5 yıllık süre henüz dolmamışken tarafların sözleşme kurulduğu sıradaki temel ekonomik dengenin olağanüstü nedenlerle çökmesi halinde, TBK m. 344 yerine TBK m. 138'de düzenlenen "aşırı ifa güçlüğü" (emprevizyon / işlem temelinin çökmesi) hükümlerine dayanılarak kira bedelinin uyarlanması talep edilebilir. Kira uyarlama davası sadece kiracılar tarafından kira bedelinin indirilmesi amacıyla değil, aşırı enflasyon ve bölgesel gayrimenkul patlaması karşısında kiraya verenler tarafından kira bedelinin rayice yaklaştırılması amacıyla da açılabilmektedir.
Ancak Yargıtay içtihatları, ticari işletme yürüten tacirlerin basiretli iş insanı gibi davranma yükümlülüğü (TTK m. 18/2) bulunduğunu vurgulayarak, ticari kiralarda uyarlama taleplerini konut kiralarına kıyasla çok daha sıkı şartlara bağlamaktadır. TBK m. 138 uyarınca uyarlama yapılabilmesi için şu dört koşulun kümülatif olarak gerçekleşmesi şarttır:
- Olağanüstü ve Öngörülemez Durum Değişikliği: Sözleşmenin yapıldığı sırada taraflarca öngörülemeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durumun (örneğin küresel salgın, mücbir sebep niteliğindeki imar/trafik kısıtlaması, öngörülemez hiperenflasyon şoku veya döviz krizi) sonradan ortaya çıkması gerekir.
- Borçludan Kaynaklanmama: Bu olağanüstü durum, uyarlama isteyen tarafın kusurundan veya ticari yanlış yönetiminden doğmamış olmalıdır.
- İfanın Dürüstlük Kuralına Aykırı Ölçüde Güçleşmesi: Durum değişikliği, mevcut kira bedelinin ödenmesini veya kabul edilmesini TMK m. 2 dürüstlük kuralı çerçevesinde çekilmez derecede ağırlaştırmalı, sözleşmedeki edimler arası dengeyi temelinden sarsmalıdır.
- İhtirazi Kayıt veya İfanın Henüz Gerçekleşmemiş Olması: Uyarlama talep eden taraf edimini ihtirazi kayıt ileri sürerek ifa etmiş veya henüz ifa etmemiş olmalıdır. İhtirazi kayıt ileri sürmeden ve hiçbir itiraz bildirmeden uzun süre kirayı ödeyen tarafın geçmiş dönemlere dönük uyarlama istemesi kural olarak mümkün değildir.
Uygulamada en önemli usul farklarından biri şudur: 5 yıllık kira tespit davası geçmişe değil yalnızca yeni kira dönemine etki ederken (veya ihtar/dava şartıyla o dönem başından geçerli olurken), TBK m. 138 uyarınca açılan kira uyarlama davası davanın açıldığı tarihten itibaren (ihtiyati tedbir kararı da istenebilecek şekilde) hüküm doğurur ve 5 yıllık sürenin dolması beklenmez. Ancak Yargıtay, basiretli tacirin kısa süreli ekonomik dalgalanmaları öngörmesi gerektiğini kabul ettiğinden, salt olağan kur artışı veya dönemsel ciro düşüşü tek başına uyarlama sebebi sayılmamaktadır.
VI. TBK m. 347/2 Uyarınca 10 Yıllık Uzama Süresi Sonunda Sebepsiz Tahliye ve Süre Hesabı
Ticari gayrimenkullerde kiraya verenin ihtiyaç, yeniden inşa veya temerrüt gibi bir tahliye sebebi ispatlamak zorunda kalmadan sözleşmeyi sonlandırabilmesinin tek yolu TBK m. 347'de öngörülen 10 yıllık uzama süresi düzenlemesidir. Kanunun bu hükmü hem belirli süreli hem de belirsiz süreli çatılı işyeri kira sözleşmeleri bakımından iki ayrı mekanizma öngörmüştür.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 347/1-2: Konut ve çatılı işyeri kiralarında kiracı, belirli süreli sözleşmelerin süresinin bitiminden en az on beş gün önce bildirimde bulunmadıkça, sözleşme aynı koşullarla bir yıl için uzatılmış sayılır. Kiraya veren, sözleşme süresinin bitimine dayanarak sözleşmeyi sona erdiremez. Ancak, on yıllık uzama süresi sonunda kiraya veren, bu süreyi izleyen her uzama yılının bitiminden en az üç ay önce bildirimde bulunmak koşuluyla, herhangi bir sebep göstermeksizin sözleşmeye son verebilir. Belirsiz süreli kira sözleşmelerinde, kiracı her zaman, kiraya veren ise kiranın başlangıcından on yıl geçtikten sonra, genel hükümlere göre fesih bildirimiyle sözleşmeyi sona erdirebilirler.
Belirli süreli bir ticari kira sözleşmesinde 10 yıllık uzama süresinin hesabı, uygulamada en sık hata yapılan alanların başında gelmektedir. Zira pek çok mülk sahibi sözleşmenin imza tarihinden itibaren 10 yıl saymakta ve süresinden önce açtığı tahliye davasını usulden kaybetmektedir. Doğru hesaplama için "İlk Süre + 10 Yıl Uzama + 1 Yıl (1+10+1 veya N+10+1)" formülü uygulanmalıdır.
Bunu somut bir örnekle açıklamak gerekirse; 01.01.2015 başlangıç tarihli ve 1 yıl belirli süreli bir mağaza kira sözleşmesi ele alındığında:
- İlk sözleşme süresi 01.01.2015 – 31.12.2015 tarihleri arasında tamamlanır.
- 01.01.2016 tarihinde birinci uzama yılı başlar; 10 yıllık uzama süresi 31.12.2025 tarihinde dolar.
- Kanun metnindeki "bu süreyi izleyen her uzama yılının bitiminden en az üç ay önce bildirim" kuralı uyarınca, 10 yıllık uzama süresini izleyen yeni uzama yılı 01.01.2026 – 31.12.2026 dönemidir.
- Dolayısıyla kiraya verenin bu ilk fesih imkanını kullanabilmesi için 31.12.2026 tarihinden en az 3 ay önce (yani en geç 30.09.2026 tarihinde kiracıya tebliğ edilmiş olacak şekilde) yazılı fesih bildiriminde bulunması gerekir. Böylece tahliye tarihi 01.01.2027 (toplamda 1 + 10 + 1 = 12. yılın sonu) olur.
Eğer bir fabrika veya AVM mağazası için başlangıçta 5 yıl süreli kira sözleşmesi imzalanmışsa; kiraya verenin sebepsiz tahliye hakkına kavuşacağı en erken tarih 5 yıl (ilk süre) + 10 yıl (uzama süresi) + 1 yıl (izleyen uzama yılı) = 16. yılın sonudur. Ayrıca bildirimde süre hesabında ihtarnamenin noterden gönderildiği tarih değil, kiracıya tebliğ edildiği tarih esas alınır. Tebligatın gecikmesi halinde hak o yıl için düşer ve bir sonraki uzama yılının sonuna kadar beklenmek zorunda kalınır.
VII. Stopaj, Aidat, Ortak Gider ve Demirbaş Giderlerinin Hukuki Paylaşımı (TBK m. 303, 341, 346)
Fabrika, depo ve A sınıfı plazalarda kira bedeli dışında ciddi bir mali kalem oluşturan vergi, aidat ve tamirat harcamaları sıklıkla uyuşmazlık konusu olmaktadır. Bu giderlerin kim tarafından karşılanacağı Borçlar Hukuku hükümleri ve vergi mevzuatı çerçevesinde kesin çizgilerle ayrılmıştır.
Gelir Vergisi Stopajı ve KDV: Gerçek kişi mülk sahibine ait bir işyerinin şirket veya gerçek usulde vergi mükellefi bir kiracı tarafından kiralanması halinde, 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu m. 94 uyarınca kira bedeli üzerinden yüzde 20 oranında gelir vergisi tevkifatı (stopaj) yapılarak vergi dairesine yatırılması zorunludur. Sözleşmede "net kira" kararlaştırılmışsa stopaj kiracıya, "brüt kira" kararlaştırılmışsa mülk sahibine aittir; ancak kiracı vergi sorumlusu sıfatıyla stopajı kesip devlete ödemekle yükümlüdür. Buna karşılık mülk sahibi bir şirket (tüzel kişi) ise stopaj uygulanmaz, kira faturası üzerinden yüzde 20 KDV düzenlenir.
Aidat ve Yan Giderler (TBK m. 341): TBK m. 341 uyarınca sözleşmede aksi öngörülmemişse veya yerel adette başka bir uygulama yoksa ısıtma, aydınlatma, temizlik, güvenlik ve su gibi günlük kullanım giderlerine (yan giderlere) kiracı katlanmak zorundadır. Organize sanayi bölgesi veya plaza yönetim aidatlarının olağan işletme giderine tekabül eden kısmı kiracıya aittir. Buna karşılık taşınmazın mülkiyetinden doğan emlak vergisi, DASK ve bina değerini kalıcı olarak artıran ana çatı yenileme, asansör motoru değişimi veya dış cephe mantolama gibi demirbaş (esaslı yatırım) giderleri kural olarak kiraya verene aittir.
Esaslı Ayıplar ve Olağan Bakım Ayrımı (TBK m. 303 ve m. 317): TBK m. 303 gereğince kiraya veren kiralananın kullanım amacına elverişli biçimde bulundurulmasından ve esaslı tamiratlardan sorumludur; buna karşılık kiracı TBK m. 317 uyarınca kiralananın olağan kullanımı için gereken küçük temizlik ve bakım giderlerini öder. Plaza veya site yönetiminin kiracıya yansıttığı bir faturada hem olağan aidat hem de bina demirbaş/yatırım harcaması birlikte tahsil edilmişse, kiracı demirbaş payını ödedikten sonra kira bedelinden mahsup etme veya kiraya verenden rücuen tahsil etme hakkına sahiptir.
VIII. Erken Tahliyede Makul Süre Tazminatı ve Özen Borcu (TBK m. 325)
Uzun vadeli (örneğin 5 veya 10 yıllık) imzalanan fabrika veya depo kira sözleşmelerinde kiracı, sözleşme süresi dolmadan ticari küçülme veya taşınma kararı alarak taşınmazı tek taraflı tahliye edebilir. Eski uygulama döneminde kiracının kalan tüm yılların kirasını ödemesi gerektiği iddia edilebilmekteyken, 1 Temmuz 2020 sonrası tacir kiracılar için de yürürlüğe giren TBK m. 325 bu sorumluluğu kesin biçimde sınırlandırmıştır.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 325/1: Kiracı, sözleşme süresine veya fesih dönemine uymaksızın kiralananı geri verdiği takdirde, kira sözleşmesinden doğan borçları, kiralananın benzer koşullarla kiraya verilebileceği makul bir süre için devam eder.
Buna göre kiracının erken tahliyesi halinde kiraya veren, kalan tüm sözleşme süresi boyunca boş duran taşınmazın kirasını bekleyip tahsil edemez; TMK m. 2 ve TBK m. 325 uyarınca taşınmazı makul bir çabayla yeniden kiraya vermeye çalışmak zorundadır. Mahkemelerce yaptırılan bilirkişi incelemesinde, tahliye edilen fabrika, plaza veya mağazanın konumu, büyüklüğü, sanayi veya ticari piyasa koşulları dikkate alınarak benzer şartlarla yeniden kiraya verilebileceği makul süre (ticari gayrimenkullerde genellikle 2 ila 6 ay arası) tespit edilir.
Erken tahliye uyuşmazlıklarında hukuki açıdan en kritik husus "anahtar teslimi"dir. Kiracı taşınmazı fiilen boşaltsa bile, anahtarları noter aracılığıyla veya yazılı teslim tutanağı ile kiraya verene (kiraya veren almaktan kaçınırsa Sulh Hukuk Mahkemesi'nden tevdi mahalli tayini talep ederek mahkeme veznesine) teslim etmediği sürece tahliye gerçekleşmiş sayılmaz ve işleyen tüm kira bedellerinden sorumlu olmaya devam eder. Ayrıca kiracı erken tahliye tarihinden önce yeni ve ödeme gücü yeterli bir kiracı adayı bulup kiraya verene önerdiği halde kiraya veren haklı sebep olmaksızın reddederse, TBK m. 325/1 son cümlesi gereğince kiracının sorumluluğu bu öneri tarihinden itibaren sona erer.
IX. Ticari Gayrimenkul Kiralarına İlişkin Yargıtay 3. Hukuk Dairesi Yerleşik İçtihat İlkeleri
Kira sözleşmelerinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda temyiz incelemesi mercisi olan Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin çatılı işyeri kiraları, 10 yıllık uzama süresi, kira tespiti ve erken tahliye konularındaki yerleşik içtihat ilkeleri uygulamanın temel kılavuzunu oluşturmaktadır:
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, Yerleşik İçtihat İlkesi (Çatılı İşyeri vs. Arsa Kirası Ayrımı): "Kiralanan taşınmazın niteliği belirlenirken sözleşmedeki adlandırmadan ziyade taşınmazın fiili durumu ve tarafların kiralama amacı esas alınır. Üstü açık arsa üzerine kiracı tarafından sonradan geçici nitelikte sundurma veya konteyner konulması arsa kirasını çatılı işyeri kirasına dönüştürmez; buna karşılık başlangıçta ruhsatlı kapalı bir fabrika veya depo alanı ile birlikte açık bahçenin kiralanması halinde çatılı işyeri hükümleri bütünüyle uygulanır."
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, Yerleşik İçtihat İlkesi (TBK m. 347/1 On Yıllık Uzama Süresi Hesabı): "Belirli süreli konut ve çatılı işyeri kira sözleşmelerinde 10 yıllık uzama süresi, ilk sözleşme süresinin sona erdiği tarihten itibaren başlar. Uzama süresi dolduktan sonra kiraya verenin sebepsiz fesih bildirimini, 10 yıllık uzama süresini izleyen yeni uzama yılının bitiminden en az üç ay önce kiracıya tebliğ ettirmesi zorunludur; bildirim süresine uyulmaması halinde dava reddedilir ve bir sonraki kira döneminin sonu beklenir."
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, Yerleşik İçtihat İlkesi (TBK m. 344/3 Beş Yıllık Kira Tespiti ve Hakkaniyet Tenzilatı): "Beş yıllık sürenin dolmasının ardından açılan kira tespit davasında bilirkişi tarafından taşınmazın boş olarak yeniden kiraya verilmesi halinde getirebileceği rayiç kira bedeli belirlenir; ardından davalının eski kiracı olması ve sözleşmenin uzun süreli devam etmesi dikkate alınarak mahkemece bu emsal rayiç bedelden hak ve nesafete uygun bir hak ve nesafet tenzilatı uygulanarak yeni dönem kirasına hükmedilir."
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, Yerleşik İçtihat İlkesi (TBK m. 325 Erken Tahliye ve Anahtar Teslimi): "Kiralananın tahliye edildiğinin kabulü için anahtarın kiraya verene yazılı belgeyle veya tevdi mahalli kararıyla teslim edildiğinin kiracı tarafından ispatlanması şarttır. Anahtarın hukuken teslim edildiği tarihten itibaren kiracının sorumluluğu kiralananın aynı koşullarla yeniden kiraya verilebileceği makul süre kira bedeli ile sınırlıdır; kiraya veren daha önce yeniden kiraya vermişse sorumluluk yeni kira sözleşmesinin başladığı gün sona erer."
X. Pratik Uygulama: 10 Yıllık Uzama Süresi Sonunda İhtarname ve Tahliye Dava Dilekçesi Örneği
Belirli süreli ticari kira sözleşmesinde ilk süre ile 10 yıllık uzama süresinin dolması üzerine, izleyen uzama yılının bitiminden en az 3 ay önce ihtarname tebliğ edilmesine rağmen işyerini boşaltmayan kiracıya karşı Sulh Hukuk Mahkemesinde açılacak (zorunlu arabuluculuk sonrası) tahliye dava dilekçesi kurgusu aşağıda yer almaktadır:
DAVA DİLEKÇESİ TASLAĞI — BİLGİLENDİRME VE İNCELEME AMAÇLIDIR
NÖBETÇİ SULH HUKUK MAHKEMESİ'NE
[Taşınmazın Bulunduğu Yer]
| DAVACI (KİRAYA VEREN) | : [Malik Şirket / Gerçek Kişi Adı-Unvanı, TCKN/MERSİS, Adresi] |
| VEKİLİ | : Av. [Adı Soyadı, Baro Sicil No, Adresi] |
| DAVALI (KİRACI) | : [Kiracı Şirket Unvanı, MERSİS No, Kiralanan Adresi] |
| DAVA KONUSU | : 6098 sayılı TBK m. 347/1 uyarınca 10 yıllık uzama süresinin dolması ve süresinde tebliğ edilen fesih bildirimi nedeniyle kiralanan ticari işyerinin (fabrika/depo/mağaza) TAHLİYESİ talebidir. |
AÇIKLAMALAR :
1. Davalı şirket, müvekkile ait [İl, İlçe, Ada, Parsel ve Açık Adres] adresinde bulunan kapalı fabrika/lojistik depo niteliğindeki çatılı işyerinde, 01.01.2015 başlangıç tarihli ve 1 (bir) yıl belirli süreli yazılı kira sözleşmesi uyarınca kiracı olarak faaliyet göstermektedir (Ek-1: Kira Sözleşmesi).
2. Sözleşmenin ilk bir yıllık süresi 31.12.2015 tarihinde sona ermiş, devamında TBK m. 347/1 uyarınca birer yıllık yasal uzama dönemleri başlamıştır. 01.01.2016 tarihinde başlayan 10 yıllık yasal uzama süresi 31.12.2025 tarihinde tamamen dolmuştur. Taraflar arasında kira ilişkisini yenileyen (tecdit eden) yeni bir sözleşme akdedilmemiştir.
3. 10 yıllık uzama süresini izleyen yeni uzama dönemi olan 01.01.2026 – 31.12.2026 döneminin bitiminden en az üç ay önce olmak üzere, [Noterliği]'nin ../../2026 tarihli ve [Yevmiye No] sayılı ihtarnamesi ile sözleşmenin 31.12.2026 tarihi itibarıyla sona erdirildiği ve taşınmazın tahliye edilmesi gerektiği davalıya bildirilmiş; ihtarname davalı şirketin MERSİS adresine ../../2026 tarihinde (3 aylık yasal süre dolmadan önce) usulüne uygun olarak tebliğ edilmiştir (Ek-2: İhtarname ve Tebliğ Şerhi).
4. Ancak davalı taraf uzama döneminin sonu itibarıyla kiralananı tahliye etmemiş, 6325 sayılı Kanun m. 18/B gereğince başvurulan zorunlu arabuluculuk süreci de anlaşmama tutanağı ile sonuçlanmıştır (Ek-3: Arabuluculuk Son Tutanağı).
SONUÇ VE İSTEM :
Yukarıda arz ve izah edilen nedenlerle; davamızın KABULÜ ile, davalının [Taşınmaz Adresi] adresinde kiracı olarak bulunduğu ticari gayrimenkulden 6098 sayılı TBK m. 347/1 uyarınca TAHLİYESİNE, yargılama giderleri ve vekalet ücretinin davalı üzerinde bırakılmasına karar verilmesi vekaleten arz ve talep olunur.
Davacı Vekili
Av. [Adı Soyadı]
İmza
XI. Fabrika, Depo, Plaza ve Mağaza Kira Sözleşmeleri İçin Risk Kontrol Listesi
Ticari gayrimenkul kiralarında hem mülk sahiplerinin hem de kurumsal kiracıların sözleşme kurarken ve uyuşmazlık doğduğunda izlemesi gereken temel denetim adımları şunlardır:
- Taşınmazın Çatılı/Çatısız Niteliğinin Netleştirilmesi: Lojistik saha, açık otopark veya karma depo kiralamalarında sözleşme konusunun kapalı yapı mı yoksa açık alan mı olduğu, açık alanın eklenti mi asıl unsur mu olduğu açıkça belirtilmelidir.
- İlk Kira Süresinin Stratejik Seçimi: TBK m. 347/1 uyarınca 10 yıllık uzama süresi ilk belirli sürenin bitiminden itibaren başladığından, mülk sahibinin ilk süreyi 5 veya 10 yıl yerine 1 yıl ya da ihtiyaca göre makul bir süre olarak belirlemesi tahliye takvimini doğrudan etkiler.
- Stopaj, KDV ve Demirbaş Ayrımının Yazılı Hale Getirilmesi: Sözleşmede kira bedelinin net mi brüt mü olduğu, stopaj/KDV yükümlüsü ile site/OSB aidatlarındaki demirbaş-işletme gideri ayrımı tereddütsüz biçimde yazılmalıdır.
- 3 Aylık Fesih Bildirim Tebligat Takviminin İşletilmesi: 10 yıllık uzama süresi sonunda gönderilecek ihtarnamenin posta ve tebligat gecikmeleri düşünülerek dönem sonundan en az 4–5 ay önce noterden ve mümkünse KEP üzerinden gönderilmesi gerekir.
- Tahliyede Mutlaka Yazılı Anahtar Teslim Tutanağı Düzenlenmesi: Kiracı işyerini boşaltırken kiraya verenin imzasını taşıyan anahtar teslim tutanağı almalı, kiraya veren kaçınırsa noter ihtarı ve Sulh Hukuk Mahkemesi tevdi mahalli kararıyla anahtarı teslim etmelidir.
- Dava Öncesi Zorunlu Arabuluculuğun Tamamlanması: Kira tespiti, kira uyarlaması ve tahliye davalarının tamamında dava açılmadan önce arabuluculuk başvurusu tamamlanmalıdır (İİK kapsamında icra takibi yoluyla tahliyeler hariç).
XII. Sonuç
Fabrika, depo, plaza ve mağaza gibi ticari gayrimenkul kiralamaları, 1 Temmuz 2020 tarihinden bu yana tüm tacir ve tüzel kişi kiracılar bakımından tam anlamıyla TBK'nın koruyucu ve dengeleyici hükümlerine tabi hale gelmiştir. Bu kapsamda uygulamada öne çıkan temel esaslar şu şekilde özetlenebilir:
- Çatılı İşyeri Rejimi Emredicidir (TBK m. 339 vd.): Kapalı ticari yapılarda TÜFE artışı tavanı, 5 yıllık rayiç tespit hakkı, kiracı aleyhine düzenleme yasağı ve sınırlı tahliye sebepleri ilkesi uygulanır; çatısız arsa ve açık otoparklarda ise genel hükümler geçerlidir.
- 10 Yıllık Uzama Süresi Hesabı Doğru Yapılmalıdır (TBK m. 347/1): Sebepsiz tahliye hakkı ilk sözleşme süresinin üzerine 10 yıllık uzama süresi eklendikten sonraki uzama yılının sonunda, en az 3 ay önceden tebliğ edilecek yazılı bildirimle kullanılabilir.
- Kira Tespit ve Uyarlama Mekanizmaları Farklıdır: 5 yıl dolduğunda TBK m. 344/3 uyarınca emsal rayiç tespiti açılabilirken, 5 yıl dolmadan ancak olağanüstü ve öngörülemez olaylarda TBK m. 138 uyarlama davası gündeme gelir.
- Erken Tahliyede Sorumluluk Makul Süre İle Sınırlıdır (TBK m. 325): Kiracı sözleşme süresinden önce işyerini boşaltıp anahtarı usulünce teslim ederse, yalnızca taşınmazın benzer koşullarla yeniden kiraya verilebileceği makul süre kiralarından sorumlu olur.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki danışmanlık niteliğinde değildir. Somut hukuki sorunlarda uzman bir avukata danışılması tavsiye edilir. Makalede yer alan bilgiler, yayın tarihi itibarıyla yürürlükteki mevzuata dayanmakta olup, mevzuat değişiklikleri nedeniyle güncelliğini yitirebilir.
Kaynaklar ve Referanslar
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK m. 138, 303, 323, 325, 339-356 Kira Hükümleri)
- 6217 sayılı Kanun Geçici Madde 2 (Tacir Kiracılar İçin Erteleme ve 1 Temmuz 2020 Yürürlüğü)
- 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu (m. 18/B Zorunlu Arabuluculuk)
- 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu (m. 94 İşyeri Kira Stopajı)
- Yargıtay Emsal Karar Arama Sistemi (3. Hukuk Dairesi Kira Hukuku İçtihatları)
Bu makale 2026-11-13 tarihinde güncellenmiştir. İçerik bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.
İlgili Makaleler
-
Kira Artış Oranı 2026 ve Kiracı Hakları
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu madde 344 kapsamında 2026 yılı kira artış oranı hesaplama usulleri, on iki aylık TÜFE... -
Kira Tespit Davası ve Kira Belirleme 2026
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.344 ve m.345 kapsamında kira tespit davası ve kira belirleme şartları, 5 yıllık... -
Tahliye Davası Dilekçesi Örneği 2026
2026 yılı güncel tahliye davası dilekçe örneği, kiracının tahliyesi nedenleri, ihtarname zorunluluğu, TBK m.347-356... -
Kira Artış Oranı 2026: Hesaplama ve Sınırlar
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.344 kapsamında kira artış oranı 2026 hesaplama yöntemi, TÜFE 12 aylık ortalama yasal... -
Gayrimenkul Alım Satımında Dikkat Edilmesi Gerekenler
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu kapsamında ev alırken dikkat edilecekler, tapu sicili...
Uygulamada Kritik Sorular ve Yanıtları
Hayır, uygulanmaz. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 339 uyarınca TÜFE artış sınırı, 5 yıllık kira tespit davası ve 10 yıllık uzama süresi kuralları yalnızca konut ve çatılı işyeri kiralarında geçerlidir. Üstü açık arsa, tır parkı, açık otopark veya şantiye alanı gibi çatısız taşınmaz kiraları TBK m. 299–338 genel kira hükümlerine tabi olduğundan, tarafların sözleşmede belirlediği artış oranı geçerlidir ve belirli sürenin sonunda kiraya veren tahliye talep edebilir.
TBK m. 347/1 uyarınca 10 yıllık uzama süresi, ilk sözleşme süresinin bittiği tarihten itibaren işlemeye başlar ve bu 10 yıllık uzama süresini izleyen her yeni uzama yılının bitiminden en az 3 ay önce yazılı fesih bildirimi yapılması gerekir. Buna göre 5 yıl belirli süreli bir fabrika kira sözleşmesinde; ilk 5 yıllık sürenin üzerine 10 yıllık uzama süresi eklenir ve ardından gelen 16. yılın bitiminden en az 3 ay önce kiracıya ihtarname tebliğ edilerek 16. yılın sonunda tahliye istenebilir.
Hayır, geçersizdir. 6217 sayılı Kanun Geçici m. 2 uyarınca tacir ve tüzel kişi kiracılar için ertelenmiş olan TBK m. 346 hükmü 1 Temmuz 2020 tarihinde tam olarak yürürlüğe girmiştir. Bu hüküm gereğince çatılı işyeri kiralarında kiracıya kira bedeli ve yan giderler dışında başka ödeme yükümlülüğü yüklenemez; kiranın geç ödenmesi halinde ceza koşulu ödeneceğine veya sonraki ayların kira bedellerinin muaccel hale geleceğine ilişkin sözleşme kayıtları kesin olarak hükümsüzdür.
Evet, ancak çok istisnai koşullarda mümkündür. Beşinci yıl dolmadan açılacak uyarlama davası TBK m. 344'e değil, TBK m. 138'de düzenlenen aşırı ifa güçlüğü hükmüne dayanır. Sözleşme kurulduğu sırada taraflarca öngörülemeyen olağanüstü bir durumun sonradan ortaya çıkması, edimler arası dengeyi TMK m. 2 dürüstlük kuralına aykırı biçimde bozması ve talepte bulunan tarafın basiretli tacir yükümlülüğüne rağmen bu şoku öngörememiş olması şarttır.
Hayır, kalan tüm yılların kirasını ödemez. 1 Temmuz 2020 sonrasında tacir kiracılar bakımından da geçerli hale gelen TBK m. 325 uyarınca, süresinden önce kiralananı usulünce teslim eden kiracının sorumluluğu yalnızca kiralananın benzer koşullarla yeniden kiraya verilebileceği makul süre ile sınırlıdır. Uygulamada ticari gayrimenkullerde bu makul süre bilirkişi incelemesiyle genellikle 2 ila 6 ay arası belirlenmekte ve anahtarın hukuken teslim edildiği tarihten itibaren hesaplanmaktadır.
Gerçek kişi mülk sahibine ödenen ticari kiralarda 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu m. 94 uyarınca yüzde 20 stopaj kesintisi yapılıp vergi dairesine yatırılması kiracının sorumluluğundadır; sözleşmede kira bedeli net yazılmışsa stopaj kiracının üzerinde kalır, brüt yazılmışsa kiradan düşülür. TBK m. 341 ve m. 303 uyarınca ısıtma, güvenlik ve temizlik gibi olağan kullanım giderleri (aidat) kiracıya; binanın ana yapısını ilgilendiren çatı, asansör değişimi ve dış cephe yenilemesi gibi demirbaş harcamaları ise aksine açık geçerli hüküm yoksa mülk sahibine aittir.
TBK m. 344/3 uyarınca 5 yılın sonunda açılan kira tespit davasında hakim TÜFE tavanı ile bağlı olmaksızın emsal rayiç kiraları inceler ve eski kiracı lehine genellikle yüzde 10 ila 20 oranında hakkaniyet tenzilatı uygulayarak yeni kira bedelini belirler. Yeni bedelin dönemin başlangıcından itibaren geçerli olması için TBK m. 345 gereğince dönem başından en az 30 gün önce dava açılması veya yazılı artış ihtarı gönderilmesi (yahut sözleşmede artış şartı varsa dönem sonuna kadar dava açılması) gerekir.
Evet, zorunludur. 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu'na eklenen 18/B maddesi uyarınca 1 Eylül 2023 tarihinden itibaren kira ilişkisinden kaynaklanan tüm uyuşmazlıklarda (ilamsız icra yoluyla tahliye hariç) Sulh Hukuk Mahkemesinde dava açmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır. Zorunlu arabuluculuk süreci tüketilmeden doğrudan açılan kira tespit, kira uyarlama veya 10 yıllık tahliye davaları mahkemece usulden reddedilir.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her somut olay kendine özgü koşullar içerdiğinden, bireysel hukuki değerlendirme için mutlaka bir avukata başvurulması tavsiye edilir.







